კიბოს ტკივილი — რა არის, როგორ ვითარდება და როგორ მკურნალობენ?

კიბოს მქონე ან კიბოს გადატანილ პაციენტთა უმეტესობაში ტკივილის ეფექტიანად მკურნალობა შესაძლებელია. მაშინაც კი, თუ კიბოთი გამოწვეული ტკივილი სრულად არ გაივლის, მკურნალობით გამოწვეული ტკივილის მოხსნა თითქმის ყველა პაციენტში შესაძლებელია. ტკივილისა და სხვა ჩივილების ეფექტიანად მოხსნა ან შემსუბუქება დაავადების ყველა სტადიაზე ცხოვრების ხარისხს აუმჯობესებს. პაციენტებმა ექიმს ან ექთანს უნდა უთხრან, გრძნობენ თუ არა ტკივილს. მნიშვნელოვანია, რომ მათ ნებისმიერი შესაძლო ტკივილის შესახებ აცნობონ.

რა არის კიბოს ტკივილი?

კიბოს ტკივილი შეიძლება განისაზღვროს როგორც რთული შეგრძნება, რომელიც ასახავს როგორც სხეულის დაზიანებას, ისე სხეულის პასუხს ამ დაზიანებაზე . მიუხედავად იმისა, რომ ექიმები თანხმდებიან კიბოს ტკივილის კონტროლის მაღალ პრიორიტეტულობაზე, ტკივილი ყოველთვის სწორად არ არის გაგებული ან ნამკურნალები.

ტკივილი კიბოს მქონე პაციენტების ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი და შიშის მომგვრელი ჩივილია. ონკოლოგიაში მიღწეული პროგრესის მიუხედავად, კიბოსთან დაკავშირებული ტკივილის სიხშირე წლების განმავლობაში არ შემცირებულა. კიბოს პაციენტების საშუალოდ %60-ს დაავადების რომელიმე პერიოდში კიბოსთან დაკავშირებული ტკივილი აღენიშნება.

მსოფლიოში კიბოსთან დაკავშირებული ტკივილის პრობლემას საკმარისი ყურადღება არ ექცევა. მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე მედიცინას ტკივილის მოსახსნელად მრავალი წამალი და ინტერვენციული მეთოდი აქვს,  კიბოსთან დაკავშირებული ტკივილის მქონე პაციენტთა ნახევარი არასაკმარის მკურნალობას იღებს.

როგორ ვითარდება კიბოს ტკივილი და რა იწვევს მას?

კიბოსთან დაკავშირებულ ფიზიკურ ტკივილს ორი წყარო აქვს:

• ნოციცეპტური ტკივილი გულისხმობს კლასიკურ ტკივილს, როდესაც სხეულის რომელიმე ნაწილის დაზიანების შესახებ ინფორმაცია ნერვებით გადაეცემა. ეს შეგრძნება ჩვეულებრივ ტკივილის ან ზეწოლის სახით აღიქმება — კიბოს ტკივილის უმეტესობა სწორედ ასეთია.
• ნეიროპათიული  ტკივილი გულისხმობს ნერვულ სისტემაში დაზიანებით გამოწვეულ ტკივილს. ის ხშირად მკვეთრი წვის, დანის ჩასობის, უჩვეულო შეგრძნებისა და ჩხვლეტის სახით აღიქმება. ისეთი ქიმიოთერაპიული საშუალებების ხანგრძლივი გამოყენება, როგორიცაა პაკლიტაქსელი და ოქსალიპლატინი, ნეიროპათიულ ტკივილს იწვევს.

ტკივილის განცდა ხშირად სხვადასხვა ტიპის ტკივილის ერთობლიობაა. თავად ტკივილის ან ავად გახდომის შიშმა შეიძლება ტკივილი კიდევ უფრო გააძლიეროს.

ადამიანებს შეიძლება კიბოთი გამოწვეული ძლიერი ხანმოკლე მწვავე ტკივილი ან ხანგრძლივი ქრონიკული ტკივილი ჰქონდეთ. ტკივილი ასევე შეიძლება  კიბოს ტკივილის სინდრომის ნაწილი იყოს. კიბოს ტკივილის სინდრომები შეიძლება სიმსივნის შემდეგმა მოქმედებებმა გამოიწვიოს:

• რბილ ქსოვილებში ან ძვლებში შეჭრა (ძვლის მოტეხილობების ჩათვლით)
• სიმსივნის მიერ ნერვების ან სისხლძარღვების მოჭერა
• ღრუ ორგანოების, მაგალითად ნაწლავების, დახშობა
• სიმსივნის შიგნით სისხლდენა

კიბოს ტკივილის სინდრომები შეიძლება გამოიწვიოს კიბოს მიერ წარმოქმნილმა ნივთიერებებმაც (ჰორმონებმა, ცილებმა), რომლებიც სხვა ქსოვილებისა და ორგანოების ფუნქციაზე მოქმედებს. ეს სინდრომები ასევე შეიძლება ოპერაციის, სხივური თერაპიის ან ქიმიოთერაპიის შემდეგ განვითარდეს.

ტკივილის მიზეზის დადგენა მნიშვნელოვანია, რადგან მიზეზის ცოდნა ტკივილის მართვას აადვილებს. ცნობილია თუ არა მიზეზი, ტკივილი ყოველთვის სათანადოდ უნდა მკურნალობდეს. თუ მოკლე პერიოდში ტკივილს საკმარისად არ მკურნალობენ, შეიძლება გაძლიერდეს და მოგვიანებით მისი კონტროლი გართულდეს.

კიბოს ტკივილის შეფასება მიმდინარე პროცესია, რომელიც ტკივილისადმი მუდმივ ყურადღებას მოითხოვს. ახალი ტკივილი ან ტკივილის ხასიათის ცვლილება შესაძლოა მცირე, სამკურნალო პრობლემაზე მიუთითებდეს. თუმცა შეცვლილი ტკივილი ხშირად პროგრესირებადი დაავადების ნიშანია. ვინაიდან კიბოს ტკივილის მკურნალობა ტკივილის გამომწვევი დაავადების მკურნალობას ეფუძნება, ნებისმიერი ახალი ტკივილის მიზეზის დადგენა უაღრესად მნიშვნელოვანია.

კიბოს ტკივილის მკურნალობის მთავარი დაბრკოლება ტკივილის არასაკმარისი შეფასებაა.

კიბოს ტკივილის შეფასება

კიბოს სახეობა და სტადია, პაციენტის პასუხი ტკივილსა და მკურნალობაზე და პირადი არჩევანი განსხვავდება, ამიტომ კიბოს ტკივილი ინდივიდუალურად უნდა იმართებოდეს. ყველა პაციენტი რეგულარულად უნდა გამოიკითხოს ტკივილის არსებობის შესახებ. ტკივილის არსებობისას სტაციონარის პაციენტებს უფრო ხშირად უნდა ჰკითხონ და ურჩიონ, ექთანს ან ექიმს აცნობონ. ტკივილის ინტენსივობა ფასდება 0-დან 10-მდე სკალით; 0 ნიშნავს „ტკივილი არ არის“, ხოლო 10 — „ყველაზე ძლიერ ტკივილს“. საჭიროა შესაბამისი ჩარევა, მაგალითად საკმარისი ანალგეზიური (ტკივილგამაყუჩებელი) საშუალების მიცემა, და პაციენტების წახალისება, რომ ტკივილის ყოველი გამოვლენისას ექთანს ან ექიმს შეატყობინონ.

- შესაძლოა დაგაინტერესოთ: კიბოს ტკივილი და მისი მნიშვნელობა

როგორ მკურნალობენ კიბოს ტკივილს?

მოლეკულური ბიოლოგიის, ნეირომეცნიერების, ფარმაკოლოგიისა და ანესთეზიოლოგიის მეცნიერული მიღწევების წყალობით, განსაკუთრებით ბოლო ოცდაათი წლის განმავლობაში, ტკივილის გაგებასა და მკურნალობაში დიდი პროგრესი მოხდა. მკვლევრებმა ტკივილის რეცეპტორები აღმოაჩინეს და ტკივილის სიგნალების ტვინში გადაცემის პროცესი ახსნეს. ეს ლაბორატორიული აღმოჩენები კიბოს პაციენტების ტკივილის სამკურნალო უფრო ეფექტიან თერაპიებად იქცა.

კიბოთი გამოწვეული ტკივილის მკურნალობა შესაძლებელია ქვემოთ ჩამოთვლილი ერთი ან რამდენიმე მიდგომით:

• ოპერაციით კიბოს მოცილება ან სიმსივნეების შეძლებისდაგვარად სრულად ამოკვეთა, ან
• სხივური თერაპიით, ქიმიოთერაპიითა და იმუნოთერაპიით ძირითადი კიბოს ნაწილობრივ ან სრულად მკურნალობა, რაც ტკივილს მნიშვნელოვნად ამსუბუქებს, 
• უშუალოდ ტკივილის საწინააღმდეგო წამლები, ინტერვენციული და არაინტერვენციული დამატებითი მეთოდები.

პალიატიური ქირურგია / სხივური თერაპია

სხივური თერაპია ნამდვილად შეიძლება ჩატარდეს პალიატიური მიზნით, მაგალითად ტკივილისა და სხვა ჩივილების შემცირებით პაციენტის ცხოვრების ხარისხის შესანარჩუნებლად. ქირურგიული ჩარევა შეიძლება გამოიყენონ ტკივილის გამომწვევი კიბოს გართულებების — ნაწლავის გაუვალობის, ზურგის ტვინის ან პერიფერიული ნერვების მოჭერის ან ორგანოების შეკუმშვის — თავიდან ასაცილებლად ან სამართავად. პალიატიური ქირურგია და სხივური თერაპია პაციენტის კომფორტზეა ორიენტირებული და ეს მიდგომები უმეტესად შორსწასული კიბოს პაციენტებს სჭირდებათ.

ფარმაკოლოგიური და ანესთეზიური მიდგომები

ტკივილგამაყუჩებელი წამლები შეიძლება კიბოსთან დაკავშირებული სხვადასხვა ტკივილისას დაინიშნოს. ეს წამლები პაციენტების სურვილისა და ინდივიდუალური არჩევანის შესაბამისად მიეცემათ.

მათ შორისაა:

• პერორალურად, აბის სახით
• ტრანსმუკოზურად (პირში ხანმოკლე გაჩერებით და შეწოვით)
• რექტალურად (სანთელი სწორ ნაწლავში)
• ინტრავენურად (ვენაში გადასხმის სახით)
• კანქვეშ (უშუალოდ კანის ქვეშ ინექციით) 
• ტრანსდერმულად (კანის გზით შეწოვით) 
• ეპიდურულად ან ინტრათეკალურად (ზურგის ტვინის გარშემო მდებარე სივრცეში)

კიბოს ტკივილის მართვა სიმძიმის მიხედვით

მსუბუქი და საშუალო სიმძიმის ტკივილი

ასპირინისა და იბუპროფენის მსგავსი არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები და პარაცეტამოლის მსგავსი არაოპიოიდური ტკივილგამაყუჩებლები მრავალი მსუბუქი და საშუალო სიმძიმის ტკივილის, მათ შორის კუნთებისა და ძვლების ტკივილის, მოხსნაში გვეხმარება.

ნარკოტიკულ ანალგეზიურ საშუალებებადაც წოდებული ოპიოიდები უფრო ძლიერი მოქმედების ტკივილგამაყუჩებლებია, რომლებიც წითელი და მწვანე რეცეპტით იყიდება. ზემოთ ჩამოთვლილი არაოპიოიდური ანალგეზიური საშუალებები უფრო ძლიერი ტკივილის მოსახსნელად შეიძლება ოპიოიდებთან და სხვა მკურნალობასთან ერთად დაინიშნოს.

ძლიერი ტკივილი

ოპიოიდები (მაგალითად მორფინი, ფენტანილი, კოდეინი, ოქსიკოდონი, ჰიდრომორფონი და მეტადონი) კიბოს ტკივილის მოხსნასა თუ შემცირებაში ძალიან ეფექტიანია. ამ ჯგუფის ყველაზე ცნობილი წამალია მორფინი და გავრცელებული შეხედულების საწინააღმდეგოდ მორფინი ყველაზე ძლიერი ოპიოიდი არ არის. პაციენტებს ზოგჯერ ეშინიათ, რომ ეს წამლები დამოკიდებულებას გამოიწვევს; თუმცა ისინი უსაფრთხოა და კარგად გადაიტანება. ბიოტექნოლოგიური მეთოდებით ისინი სიამოვნების გამომწვევის ნაცვლად ტკივილისა და დისკომფორტის მომხსნელ ქიმიურ ნივთიერებებად გარდაიქმნება. სათანადო მიღებისას ოპიოიდები დამოკიდებულებას იშვიათად იწვევს.

საჭიროების მიხედვით ოპიოიდები შეიძლება ნებისმიერი სიმძიმის კიბოს ტკივილისას დაინიშნოს. საშუალო ან უფრო ძლიერი ტკივილის სამკურნალოდ ისინი შეიძლება პარაცეტამოლთან ან არასტეროიდულ ანთების საწინააღმდეგო წამლებთან ერთად ან ცალკე მიეცეს. ექიმი მჭიდრო დაკვირვებით გამოყენებული ოპიოიდის რაოდენობას თქვენს საჭიროებებს მოარგებს.

უეცარი ძლიერი ტკივილი (breakthrough pain)

ცნობილია, რომ კიბოს პაციენტებს დღის განმავლობაში პერიოდულად უეცრად დაწყებული ძლიერი ტკივილი შეიძლება ჰქონდეთ. ასეთ შემთხვევებში სწრაფად მოქმედი და ადვილად მისაღები ტკივილგამაყუჩებელია საჭირო. ექიმმა შეიძლება ასეთი ტკივილისთვის პერორალური აბის სახით სწრაფად მოქმედი ანალგეზიური საშუალება, მაგალითად მორფინი, დაგინიშნოთ. ეს სამაშველო დოზები სწრაფად მოქმედებს. ჩვეულებრივ ისინი რეგულარული ტკივილისთვის დანიშნულ წამლებს ემატება.

დამხმარე ანალგეზიური საშუალებები

ცნობილია, რომ ზოგი წამალი, უპირველესად ანტიდეპრესანტები, ანტიკონვულსანტები და სტეროიდები, კიბოს ტკივილისას სასარგებლოა. ეს წამლები ხელს უწყობს ხელებისა და ტერფების ბოლოებში ჩხვლეტის, წვის შეგრძნებისა და ანთებით გამოწვეული ტკივილის შემსუბუქებას.

- შესაძლოა დაგაინტერესოთ: ქიმიოთერაპიით გამოწვეული ნეიროპათიის (ნერვების დაზიანების) დიაგნოსტიკა და მკურნალობა

ნერვული ბლოკადები

მწვავე (უეცრად დაწყებული), პოსტოპერაციული (ოპერაციის შემდგომი) და ზოგი ქრონიკული ტკივილის შემთხვევაში დროებითი ნერვული ბლოკადა შვებას იძლევა. უმეტესად იგი ნერვების გარშემო ადგილობრივი ანესთეტიკის შეყვანით კეთდება. საანესთეზიო წამალი ტვინში ტკივილის სიგნალების გაგზავნას წყვეტს და ტკივილს სწრაფად ამსუბუქებს. ამ ტექნიკების გამოყენება დროებითი ან მუდმივი შედეგის გათვალისწინებით შეიძლება დაიგეგმოს. მათ ინტერვენციული რადიოლოგები, ანესთეზიის ან ალგოლოგიის სპეციალისტები ასრულებენ.

ეპიდურული და ინტრათეკალური ტუმბოები: უმეტესად გამოიყენება ძლიერი ტკივილის, უწყვეტი ტკივილგამაყუჩებლის საჭიროების ან პერორალური წამლებით უკონტროლო ტკივილის დროს. ეპიდურული ან ინტრათეკალური ტუმბო ჩანთით გადააქვთ ან კანქვეშ ათავსებენ. ამგვარად შესაძლებელია წამლის უწყვეტი მიწოდება.

ნეიროქირურგიული მიდგომები

კიბოსთან დაკავშირებული ტკივილის უმეტესობა წამლებით ეფექტიანად იმართება, მაგრამ თუ მედიკამენტური მკურნალობა საკმარის შვებას ვერ იძლევა ან გვერდითი მოვლენები პრობლემად იქცევა, არაფარმაკოლოგიური მიდგომები ხშირად ეფექტიანია.

თუ ტკივილი არ კონტროლდება, შეიძლება ნეიროქირურგიული (ტვინის ქირურგიის) ტექნიკების გამოყენება: ზურგის ტვინში ტვინისთვის ტკივილის სიგნალების გადაცემაზე პასუხისმგებელი ნერვების მოქმედება ითიშება.

ფსიქოლოგიური მიდგომები

ხანმოკლე ფსიქოთერაპიით, სტრუქტურირებული მხარდაჭერითა და კოგნიტურ-ქცევითი თერაპიით შეიძლება პაციენტის გამკლავების უნარების გაუმჯობესება და მკურნალობის ეფექტიანობის გაზრდა. კიბოსა და მისი მკურნალობის ძირითადი ფსიქიატრიული გართულებების შეფასებისა და გამოჯანმრთელების პროცესისთვის შესაძლებელია ფსიქიატრიული დახმარების მიღება.

დამატებითი მკურნალობა

ტკივილის პრობლემების დამატებითი მიდგომები შეიძლება მკურნალობის ნებისმიერ ეტაპზე ჩაერთოს. მათ შორისაა მოდუნების ტექნიკები, მედიტაცია, მოძრაობითი თერაპია, აკუპუნქტურა, არტთერაპია და ტკივილის სამედიცინო კონტროლისთვის მასაჟი (რეფლექსოლოგია). ამ ტექნიკებმა შეიძლება მწვავე ტკივილის, მწვავე პერიოდის შემდგომი ტკივილისა და ქრონიკული ტკივილის ზოგი ფორმის შემსუბუქებას შეუწყოს ხელი.