ქიმიოთერაპიასთან დაკავშირებული ნეიროპათიის (ნერვის დაზიანების) დიაგნოსტიკა და მკურნალობა

ქიმიოთერაპიასთან დაკავშირებული პერიფერიული ნეიროპათია (ხელ-ფეხის ბოლოების ნერვული დაზიანება) კიბოს მკურნალობის გავრცელებული გვერდითი მოვლენაა. ქიმიოთერაპიისას სხვადასხვა ხარისხით 70 პროცენტამდე გვხვდება. ნერვის დაზიანების (ნეიროტოქსიკურობის) ხარისხი წამალსა და დოზაზეა დამოკიდებული და ზოგჯერ დოზის შემცირებას ან მკურნალობის შეწყვეტას იწვევს.

რა სიმპტომები აქვს პერიფერიულ ნეიროპათიას?

• ხელისა და ფეხის თითებში დაბუჟება, წვა, ჩხვლეტა, ტკივილი, მგრძნობელობის დაკარგვა
• სიცივის ან სიცხის მიმართ გადაჭარბებული მგრძნობელობა
• ნივთის აღების, მოჭერის ან ღილის შეკვრის გაძნელება
• ყურებში შუილი, წონასწორობის დარღვევა, სიარულის გაძნელება, წნევის ცვლილება, შეკრულობა

როგორ დიაგნოსტირდება და მკურნალობენ?

ნერვ-კუნთოვანი დაავადებების დიაგნოსტიკასა და მკურნალობაში ნევროლოგები და ფიზიკური თერაპიის სპეციალისტები მონაწილეობენ. ქიმიოთერაპიული ნეიროპათია სხვადასხვა ფაქტორით დგინდება: ფიზიკური ჩივილებით, გამოყენებული ქიმიოთერაპიითა და მიცემის დროით. სხვა მნიშვნელოვანი მიზეზები, დიაბეტური და ალკოჰოლური დაზიანება და ვიტამინთა დეფიციტი, გამოირიცხება. რეკომენდებული ლაბორატორიული სკრინინგი მოიცავს სისხლის სრულ ანალიზს, სრულ მეტაბოლურ პროფილს, ჰემოგლობინ A1-ს (HbA1c) და შრატის გლუკოზას, შრატის ცილების ელექტროფორეზს, B12 ვიტამინს, ერითროციტთა დალექვის სიჩქარეს, C-რეაქტიულ ცილას, HIV/AIDS-ისა და Lyme დაავადების ტესტებს. შესაბამისი ლაბორატორიული კვლევების შესარჩევად კლინიკური განსჯა გამოიყენება.

პერიფერიული ნერვები ტვინისა და ზურგის ტვინის კუნთებთან, კანთან და შინაგან ორგანოებთან დამაკავშირებელი რთული ქსელია. ზურგის ტვინიდან გამოსული ეს ნერვები დერმატომებთან ერთად სხეულის ბოლოებში ვრცელდება. ზოგ ქიმიოთერაპიულ წამალს ამ გზის სხვადასხვა ადგილის დაზიანება შეუძლია: ზურგის ტვინიდან გამოსვლის ნერვული კვანძის, ნერვის გრძელი კუდის მიკროტუბულების, გარსებისა და მცირე ნერვული დაბოლოებების დონეზე. ტვინსა და სხეულს შორის კავშირის დარღვევა კუნთის მოძრაობის გაუარესებას, ხელ-ფეხში მგრძნობელობის დაკარგვას, პათოლოგიურ შეგრძნებებს, ტკივილსა და მოძრაობის გაძნელებას იწვევს.

ნევროლოგებსა და ფიზიკური თერაპიის სპეციალისტებს (ფიზიატრებს) ჩვეულებრივ ელექტროდიაგნოსტიკური მედიცინის სერტიფიკატი აქვთ. ელექტრომიოგრაფიის (EMG) შემცველი ელექტროდიაგნოსტიკური გამოკვლევა ქიმიოთერაპიულ ნეიროპათიაში ფართოდ გამოიყენება.

ქიმიოთერაპიული პერიფერიული ნეიროპათიის გართულებები მოიცავს სიარულის დარღვევას, დაცემას, კუნთის სისუსტესა და კანის დარღვევას. ისინი ფიზიკური თერაპიის სპეციალისტის მიერ განსაზღვრული მულტიდისციპლინური რეაბილიტაციის გუნდით კარგად იმართება. მნიშვნელოვანია დაცემის გამომწვევი წონასწორობის პრობლემის გამოვლენა. მკაფიო, დამტკიცებული და კლინიკურად შესაბამისი შეფასება მოიცავს გაზომვას, რამდენად სწრაფად დგება პაციენტი მჯდომარე მდგომარეობიდან და გადის დაახლოებით 10 ნაბიჯს. სიარულის შეფასება ნაბიჯის სიგანეს, სიჩქარეს, ტერფის ტკივილსა და ძალის ტესტს უნდა მოიცავდეს.

წონასწორობის გაუმჯობესებისა და დაცემის პრევენციის სტრატეგიები

სპეციალისტებს ქიმიოთერაპიული ნეიროპათიისას დაცემის რისკის საწინააღმდეგო მრავალი სტრატეგია აქვთ. უმეტესობა მიზნობრივი კუნთების სპეციალური ვარჯიშია. სხვა მეთოდებია წონასწორობის პრობლემისას სასიარულო ჩარჩო და ხელჯოხი, სახლში ფარდაგებისა და მოშვებული იატაკის საფარის მოცილება, აბაზანისკენ დერეფნის კარგი განათება. ამან ღამის სიბნელეში დაცემა შეიძლება აიცილოს.

კუნთის ძალის გასაზრდელ ვარჯიშებთან ერთად, კოჭის ორთეზის გამოყენება სიარულსა და წონასწორობას აუმჯობესებდა. კოჭის ორთეზი წვივზე დამაგრებული ზოლი ან არტაშანია, რომელიც სწორ მდებარეობას უზრუნველყოფს.

ტერფის წყლულების (ჭრილობების) პრევენცია

პერიფერიული ქიმიოთერაპიული ნეიროპათიისას მგრძნობელობის დაკარგვამ ტერფის წყლული შეიძლება გამოიწვიოს. რისკის შესამცირებლად ტერფები რეგულარულად უნდა შემოწმდეს, კანის დარღვევები კი ჭრილობის მოვლითა და წნევის მოხსნით იმკურნალოს. დაზიანებისა და ღია ჭრილობისგან დასაცავად უნდა მოერიდონ ფეხშიშველა სიარულს და ჩაიცვან თავისუფალი ბამბის წინდები ან შესაბამისი სპეციალური ფეხსაცმელი. მგრძნობელობადაკარგულებმა აბაზანამდე წყლის ტემპერატურა უნდა შეამოწმონ, რათა ტერფები დამწვრობისგან დაიცვან.

ნეიროპათიის მკურნალობა და ფარმაკოლოგიური არჩევანი

ამჟამად ქიმიოთერაპიული პერიფერიული ნეიროპათიის პრევენციის დამტკიცებული საშუალება არ არსებობს, თუმცა ჩივილების შესამცირებლად ეფექტური წამლები არის. ამ მიზნით ანტიდეპრესანტები, მაგალითად დულოქსეტინი და ანტიეპილეფსიური Gapabentin და Pregabalin გამოიყენება. დამატებით სტეროიდი, lidocaine-ის პლასტირი და მტკივნეულ უბანზე დამაბუჟებელი კრემები ჩივილებს ამცირებს და სისტემურ გვერდით მოვლენასაც არ იწვევს. მრავალი არჩევანის მიუხედავად, მხოლოდ ფარმაკოლოგიური ტკივილის მართვით სრული შვება ზოგჯერ შეუძლებელია. პერორალურმა წამლებმა შეიძლება ძილიანობა და თავბრუსხვევა გამოიწვიოს და ამიტომ სიფრთხილით გამოიყენება.

დამატებითი მკურნალობა

აკუპუნქტურის გამოყენება კვლევებში ქიმიოთერაპიული ნეიროპათიის მქონეთა წონასწორობას აუმჯობესებდა და ტკივილს ამცირებდა. ერთ კვლევაში მსგავსი მოქმედების ელექტრული ნერვული სტიმულაციით ნამკურნალებთა 70 პროცენტში მჩხვლეტავი ტკივილი შემცირდა.

ადგილობრივი საანესთეზიო პრეპარატის — ლიდოკაინისვენაში შეყვანა (ინტრავენური ინფუზია) ქიმიოთერაპიული ნეიროპათიული ჩივილების შემსუბუქების ერთ-ერთი იმედისმომცემი გზაა. კლინიკური კვლევების მცირე რაოდენობის მიუხედავად, ზოგი ანგარიშით ტკივილი 2 კვირით ან მეტხანს სრულად იხსნებოდა. მეთოდს რისკები აქვს და გამოცდილმა სპეციალისტმა უნდა შეასრულოს. გართულებები ინფუზიისას ჩნდება და მოიცავს თავბრუსხვევას, გულისრევასა და პირის ირგვლივ მგრძნობელობის დაკარგვას. წარსულში არითმიის (გულის რიტმის დარღვევის) მქონეებში არ უნდა ჩატარდეს.

ახალი არჩევანია Calmare ტკივილის თერაპია, ცნობილი როგორც Scrambler თერაპია. კანის გავლით ელექტროსტიმულაცია ტკივილის სიგნალის დამბლოკავი აპარატით ნერვულ ბოჭკოებს ტკივილთან არდაკავშირებულ სიგნალებს აწვდის. კვლევებში კიბოსთან დაკავშირებულ ან დაუკავშირებელ ნეიროპათიულ ტკივილში Calmare-მ მდგრადი ქრონიკული ტკივილი 74 პროცენტით შეამცირა. კიბოს ტკივილის კვლევებში ქულები ძალიან მცირედ შემცირდა, შესაძლოა ტკივილის მრავალფაქტორულობის გამო. სხვა კვლევაში კონკრეტულად ქიმიოთერაპიული პერიფერიული ნეიროპათიისას Calmare-მ ტკივილის ქულა 59 პროცენტით შეამცირა. თუმცა მოწყობილობა ძვირია და ცოტა ცენტრი იყენებს.

ტკივილის მოხსნის კიდევ ერთი მეთოდია ზურგის ტვინის სტიმულაცია. კანქვეშ იმპლანტირებული მოწყობილობა ზურგის ტვინში ელექტრულ სიგნალებს გზავნის და ტკივილის შეტყობინების ტვინამდე მიღწევას აფერხებს. სტიმულატორები ქრონიკული ნეიროპათიული ტკივილისა და ზოგი კუნთ-ჩონჩხოვანი დარღვევისთვის გამოიყენება. არსებობს ქიმიოთერაპიული ნეიროპათიის პაციენტებში გამოყენების ანგარიშებიც. ერთში ორ პაციენტს სიარული და ტერფის მოქნილობა გაუუმჯობესდა და ტკივილი შეუმცირდა.

შედეგად კიბოს მკურნალობით შესაძლო პერიფერიული ნეიროპათია გვერდითი მოვლენაა, რომელსაც კარგი კლინიკური შეფასების შემდეგ მრავალი სამკურნალო არჩევანი აქვს. ამ სფეროში მაღალკვალიფიციური ნევროლოგები და ფიზიკური თერაპიის სპეციალისტები პაციენტებს ეხმარებიან.