تشخیص و درمان نوروپاتی (آسیب عصبی) ناشی از شیمی‌درمانی

نوروپاتی محیطی ناشی از شیمی‌درمانی (آسیب عصبی در انتهای دست و پا) از عوارض شایع درمان سرطان است. در روند شیمی‌درمانی با درجات مختلف تا 70 درصد رخ می‌دهد. شدت آسیب عصبی (سمیت عصبی) بیمار به دارو و دوز مصرفی بستگی دارد و گاهی ممکن است موجب کاهش دوز شیمی‌درمانی یا پایان درمان شود.

علائم نوروپاتی محیطی چیست؟

• بی‌حسی، سوزش و گزگز انگشتان دست و پا، درد، از دست رفتن حس
• حساسیت بیش از حد به سرما یا گرما
• دشواری حرکت‌هایی مانند برداشتن و گرفتن اشیا یا بستن دکمه
• وزوز گوش، اختلال تعادل، دشواری راه رفتن، تغییرات فشار خون، یبوست

چگونه تشخیص داده و درمان می‌شود؟

متخصصان مغز و اعصاب و طب فیزیکی در تشخیص و درمان بیماری‌های عصبی‌عضلانی نقش دارند. نوروپاتی محیطی ناشی از شیمی‌درمانی را می‌توان بر اساس عوامل مختلف تشخیص داد. این عوامل به شکایت‌های جسمی بیمار، داروهای شیمی‌درمانی و زمان دریافت آنها وابسته هستند. دیگر علل مهم نوروپاتی محیطی، یعنی آسیب عصبی مرتبط با دیابت و الکل و کمبود ویتامین‌ها، از این عوامل کنار گذاشته می‌شوند. آزمایش‌های غربالگری پیشنهادی شامل شمارش کامل سلول‌های خون، بررسی کامل نمایه متابولیک، هموگلوبین A1 ‏(HbA1c) و گلوکز سرم، الکتروفورز پروتئین سرم، ویتامین B12، سرعت رسوب گلبول قرمز، پروتئین واکنشی C، آزمایش HIV/AIDS و بیماری لایم هستند. قضاوت بالینی برای انتخاب آزمایش‌های مناسب در بیماران دچار نوروپاتی ناشی از شیمی‌درمانی استفاده می‌شود.

اعصاب محیطی شبکه پیچیده‌ای هستند که مغز و نخاع را به عضلات، پوست و اندام‌های داخلی متصل می‌کنند. این اعصاب از نخاع خارج شده و همراه درماتوم‌های خود به انتهای بدن گسترش می‌یابند. برخی داروهای شیمی‌درمانی ممکن است در نقاط مختلف این مسیر به اعصاب محیطی آسیب بزنند. آسیب ممکن است در گره عصبی محل خروج عصب از نخاع، میکروتوبول‌های طول دنباله بلند عصب، غلاف‌های پوشاننده اعصاب و پایانه‌های کوچک عصبی باشد. این وضعیت با مختل کردن ارتباط مغز و بدن، موجب اختلال حرکات عضله، از دست رفتن حس در دست‌ها و پاها، حس‌های غیرطبیعی، درد و دشواری حرکت می‌شود.

متخصصان مغز و اعصاب و طب فیزیکی (فیزیاتریست) معمولاً گواهی کاربردهای پزشکی الکترودیاگنوستیک دارند. الکترومیوگرافی (EMG) بخشی از معاینه الکترودیاگنوستیک است که به‌طور گسترده برای تشخیص نوروپاتی ناشی از شیمی‌درمانی استفاده می‌شود.

مشکلات (عوارض) نوروپاتی محیطی ناشی از شیمی‌درمانی شامل اختلال راه رفتن، افتادن، ضعف عضلانی و اختلال پوست هستند. این عوارض را می‌توان با گروه توان‌بخشی چندتخصصی تعیین‌شده توسط متخصص طب فیزیکی به‌خوبی مدیریت کرد. غربالگری بیماران دارای اختلال تعادل که می‌تواند موجب افتادن شود، مهم است. ارزیابی روشن، تأییدشده و سازگار با بالین برای اختلال تعادل و راه رفتن، شامل سنجش سرعت بلند شدن بیمار از نشستن و راه رفتن حدود 10 قدم است. ارزیابی اختلال راه رفتن باید عرض گام، سرعت راه رفتن، درد پا و آزمون قدرت را در بر بگیرد.

راهبردهای بهبود تعادل و پیشگیری از افتادن

متخصصان برای پیشگیری از خطر افتادن در بیماران دچار نوروپاتی شیمی‌درمانی راهبردهای متعددی دارند. بیشتر آنها تمرین‌های ویژه گروه‌های عضلانی هدف هستند. روش‌های دیگر کاهش خطر شامل استفاده از واکر و عصا در بیماران دارای مشکل تعادل، برداشتن قالیچه‌ها و پوشش‌های سست کف منزل و نورپردازی مناسب راهروی منتهی به حمام هستند. این کار می‌تواند از افتادن بیمار در تاریکی شب جلوگیری کند.

علاوه بر تمرین‌های افزایش قدرت عضلانی، مشاهده شده است استفاده از ارتز مچ پا راه رفتن و تعادل را بهبود می‌دهد. ارتز مچ پا بند یا آتلی است که به قسمت پایین ساق بسته می‌شود و آن را در وضعیت درست نگه می‌دارد.

پیشگیری از زخم‌های پا

در بیماران دچار نوروپاتی محیطی ناشی از شیمی‌درمانی، از دست رفتن حس پاها ممکن است موجب زخم پا شود. برای کاهش خطر، پاهای بیماران باید منظم بررسی و اختلالات پوستی با مراقبت زخم و کاهش فشار درمان شوند. برای محافظت پاها در برابر آسیب و زخم باز، بیماران باید از پابرهنه راه رفتن پرهیز کنند و جوراب نخی گشاد یا کفش مناسب و سفارشی بپوشند. بیماران دارای کاهش حس، پیش از حمام باید دمای آب را بررسی کنند تا پاها نسوزند.

درمان نوروپاتی و گزینه‌های دارویی

اگرچه در حال حاضر عامل اثبات‌شده‌ای برای جلوگیری از ایجاد نوروپاتی محیطی شیمی‌درمانی وجود ندارد، داروهای مؤثری برای کاهش شکایت‌های ناشی از آن موجود هستند. برای این هدف، داروهای ضدافسردگی مانند دولوکستین و داروهای ضدصرع مانند گاباپنتین و پرگابالین استفاده می‌شوند. علاوه بر این، داروهایی مانند استروئید، چسب‌های لیدوکائین و کرم‌های بی‌حس‌کننده روی نواحی دردناک می‌توانند به کاهش شکایت‌ها کمک کنند و عوارض سیستمیک نیز ایجاد نمی‌کنند. با وجود گزینه‌های دارویی متعدد، گاهی تسکین کامل بیمار تنها با مدیریت دارویی درد ممکن نیست. داروهای خوراکی درمان نوروپاتی ممکن است عوارضی مانند خواب‌آلودگی و سرگیجه ایجاد کنند، بنابراین باید با احتیاط استفاده شوند.

درمان‌های اضافی

طب سوزنی در پژوهش‌ها نشان داده شده است که استفاده از آن، تعادل را در بیماران دچار نوروپاتی شیمی‌درمانی بهتر و درد را کمتر می‌کند. در یک پژوهش، در 70 درصد بیماران درمان‌شده با تحریک الکتریکی عصب که مشابه طب سوزنی عمل می‌کند، کاهش دردهای سوراخ‌کننده دیده شد.

یکی از داروهای بی‌حسی موضعی، یعنی لیدوکائینبا تجویز داخل وریدی (انفوزیون وریدی)، یکی از روش‌های امیدبخش رفع شکایت‌های نوروپاتی ناشی از شیمی‌درمانی است. با وجود پژوهش‌های بالینی محدود، برخی گزارش‌ها از رفع کامل درد بیماران برای 2 هفته یا بیشتر خبر داده‌اند. این درمان خطراتی دارد و حتماً باید توسط افراد باتجربه انجام شود. عوارض هنگام انفوزیون درمان ایجاد می‌شوند و شامل سرگیجه، تهوع و کاهش حس اطراف دهان هستند. در افراد دارای آریتمی (اختلال ریتم قلب) قبلی نباید انجام شود.

گزینه درمانی جدید نوروپاتی محیطی شیمی‌درمانی، درمان درد Calmare است که درمان Scrambler نیز نامیده می‌شود. این درمان تحریک الکتریکی از روی پوست، با دستگاهی که انتقال پیام درد را مهار می‌کند، پیام‌های غیرمرتبط با درد را به رشته‌های عصبی دریافت‌کننده پیام درد می‌رساند. پژوهش‌ها بیان کرده‌اند که درمان Calmare در دردهای نوروپاتیک سرطانی یا غیرسرطانی، درد مزمن مقاوم را 74 درصد کاهش داده است. در پژوهش‌های کاهش درد مرتبط با سرطان با Calmare، افت اندکی در امتیاز درد مشاهده شد. علت می‌تواند ویژگی چندعاملی درد بیماران باشد. در پژوهش دیگری، در بیماران مشخصاً تشخیص‌داده‌شده با نوروپاتی محیطی شیمی‌درمانی، Calmare امتیاز درد را 59 درصد کاهش داد. اما به دلیل گران بودن دستگاه، مراکز کمی از آن استفاده می‌کنند.

روش دیگر تسکین درد، تحریک نخاع است. برای این کار دستگاهی که زیر پوست کاشته می‌شود، پیام‌های الکتریکی را به نخاع می‌رساند و از رسیدن پیام درد به مغز جلوگیری می‌کند. تحریک‌کننده‌های نخاع برای درمان درد نوروپاتیک مزمن و برخی اختلالات اسکلتی‌عضلانی استفاده می‌شوند. گزارش‌هایی از استفاده آنها برای بیماران دچار نوروپاتی شیمی‌درمانی وجود دارد. در یکی از این گزارش‌ها مشخص شد که تحریک‌کننده نخاع در دو بیمار، الگوی راه رفتن و انعطاف پا را بهتر و درد را کمتر کرده است.

در نتیجه، نوروپاتی محیطی که ممکن است بر اثر درمان‌های سرطان ایجاد شود، عارضه‌ای است که پس از ارزیابی بالینی مناسب، گزینه‌های درمانی متعددی برای آن وجود دارد. متخصصان مغز و اعصاب و طب فیزیکی دارای تخصص پیشرفته در این زمینه به بیماران کمک می‌کنند.