რა არის რეფლექსოლოგიური მასაჟი? შეიძლება თუ არა მისი, როგორც დამატებითი და ალტერნატიული მედიცინის მეთოდის, გამოყენება კიბოს პაციენტებში?

რეფლექსოლოგია; დამატებითი, ალტერნატიული მედიცინის მეთოდია, რომლის დროსაც გარკვეული ჩივილების შესამსუბუქებლად უმეტესად ტერფის (ზოგჯერ ხელის) კონკრეტულ წერტილებზე ზეწოლას ახდენენ. რეფლექსოლოგიაში, რომლის ისტორია, სავარაუდოდ, დაახლოებით 5000 წელს ითვლის, მიიჩნევა, რომ ტერფის სპეციფიკური წერტილები ენერგეტიკული არხებით სხეულის გარკვეულ ორგანოებსა და სისტემებს უკავშირდება და ამ წერტილებზე ზეწოლა შესაბამის ორგანოსა თუ სისტემასაც შვებას ანიჭებს.

თუმცა რეფლექსოლოგიის ამ სავარაუდო კავშირებისა და მექანიზმების დამადასტურებელი მტკიცებულება ჯერ არ არსებობს. აქამდე ჩატარებული კვლევები სწორედ ამ კავშირებისა და მექანიზმების ნაცვლად უმეტესად ჩივილების შემცირების ეფექტზე იყო მიმართული. ზოგიერთ კვლევაში, განსაკუთრებით ტკივილისა და შფოთვითი აშლილობის დროს, გარკვეული დადებითი შედეგები მიიღეს, თუმცა მათაც მეთოდოლოგიური ნაკლოვანებები აქვს. საბოლოოდ, ამჟამად რეფლექსოლოგიის რომელიმე კლინიკურ მდგომარეობაში გამოყენების სანდო მტკიცებულებები არ არსებობს. თუმცა არასასურველი ეფექტების მხრივ მისი უსაფრთხოების გათვალისწინებით, შეიძლება განიხილებოდეს პაციენტებისთვის მისი შეთავაზება დამხმარე მოვლის სახით.

რა არის რეფლექსოლოგია?

დამატებითი და ალტერნატიული მედიცინის მეთოდები, კონტროლით თუ უკონტროლოდ, კიბოს პაციენტების ცხოვრებაში სულ უფრო დიდ ადგილს იკავებს. ევროპაში ჩატარებული გამოკითხვების მონაცემებით, კიბოს პაციენტების დაახლოებით %36 დამატებითი და ალტერნატიული მედიცინის მეთოდებს მიმართავს. მანიპულაციური და სხეულზე დაფუძნებული პრაქტიკების ჯგუფში შემავალი რეფლექსოლოგიაც ამერიკაში ზოგადად ყველაზე ხშირად გამოყენებულ 6 დამატებით სამედიცინო მეთოდს შორისაა.

რეფლექსოლოგია დამატებითი მედიცინის მეთოდია, რომელიც უმეტესად ტერფის, ზოგიერთი პრაქტიკის მიხედვით კი ხელის სპეციფიკურ რეფლექსურ წერტილებზე სისტემატური ზეწოლით მოდუნებისა და გაუმჯობესების მიღწევის პრინციპს ეფუძნება. ამ მეთოდში მიიჩნევა, რომ ტერფის გარკვეულ წერტილებზე ენერგეტიკული არხები გადის და ზეწოლით დახშული არხები იხსნება, რის შედეგადაც შესაბამის ორგანოებში, ჯირკვლებსა თუ სისტემებში წონასწორობა აღდგება. ზოგი რეფლექსოლოგი (რეფლექსოლოგიის შემსრულებელი) ასევე ამტკიცებს, რომ ტერფის სპეციფიკურ წერტილებში შეხებით აღქმული მგრძნობელობა ან ქვიშის მსგავსი შეგრძნება ორგანოებსა თუ სისტემებში დისბალანსზე მიუთითებს; ანუ ამ მეთოდს დიაგნოსტიკურ მეთოდადაც მიიჩნევს.

რეფლექსოლოგიის ისტორია

მართალია ამტკიცებენ, რომ ხელებსა და ტერფებზე ზეწოლით მკურნალობა პირველად 5000 წლის წინ ჩინეთში გაჩნდა, მისი გამოყენების უძველესი მტკიცებულებები ქრისტეს შობამდე 2300-იანი წლების ეგვიპტურ პაპირუსებში გვხვდება. ევროპაში იგი „ზონური თერაპიის“ სახელით 14. საუკუნეში გავრცელდა. 20. საუკუნის დასაწყისში რეფლექსოლოგიის მამად წოდებულმა ექიმმა უილიამ ფიცჯერალდმაც შენიშნა, რომ ზოგიერთ ძვლოვან გამობერილობაზე ზეწოლა სხეულის სხვა წერტილებში დაბუჟებას იწვევდა და ივარაუდა, რომ ამ რეფლექსური პასუხების სამკურნალოდ გამოყენება შეიძლებოდა. მოგვიანებით ფიზიოთერაპევტმა იუნის ინგჰემმა ხელისა და ტერფის რეფლექსური წერტილების რუკა შეადგინა და თანამედროვე რეფლექსოლოგიური წერტილების საფუძველი შექმნა. შემდგომში რეფლექსოლოგია ბევრმა ადამიანმა აირჩია უსაფრთხოების, წამლებისა და ჩარევების გარეშე მარტივ ხელით შესასრულებელ ტექნიკებზე დაფუძნებისა და ადვილი გამოყენების გამო.

როგორ ტარდება რეფლექსოლოგია?

რეფლექსოლოგიის სეანსი ჩვეულებრივ 1 საათს გრძელდება და ყოველკვირეულად ტარდება. გარემო აუცილებლად დამამშვიდებელი უნდა იყოს. პირველად მოსულ პაციენტს უპირველესად საფუძვლიანად უნდა გამოეკითხონ სამედიცინო ისტორია, რათა მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობა და ჩივილები სრულად შეიტყონ. შემდეგ უნდა ჰკითხონ, მიმართა თუ არა ამ ჩივილებით ექიმს და თუ არა, აუხსნან მიმართვის აუცილებლობა. ასევე უნდა ეთქვას, რომ ექიმთან შეუთანხმებლად არცერთი წამალი არ შეწყვიტოს. სამედიცინო ისტორიის შემდეგ რეფლექსოლოგის მეორე ნაბიჯი ტერფების ყურადღებით დათვალიერებაა. თუ ამ ეტაპზე პროცედურის ხელშემშლელ მდგომარეობას აღმოაჩენს (მაგალითად, ტერფების ჭრილობას, შეშუპებას, ინფექციას ან სისხლძარღვოვან დაავადებას), პროცედურა არ უნდა ჩაატაროს. თუ დათვალიერებისას პაციენტის ჯანმრთელობაზე ეჭვი გაუჩნდება ან კონკრეტულ პრობლემას იეჭვებს, პაციენტს ეს არ უნდა განუცხადოს; მხოლოდ ექიმთან მისვლა უნდა ურჩიოს, რადგან რეფლექსოლოგს დიაგნოზის დასმის უფლებამოსილება და კომპეტენცია არ აქვს. სეანსის შემდეგაც პაციენტს შესაძლო გვერდითი მოვლენები უნდა განუმარტონ და უთხრან, რომ მოულოდნელი ეფექტის შემთხვევაში დაუკავშირდეს.

კიბოს პაციენტებში რეფლექსოლოგია აუცილებლად ონკოლოგის ინფორმირებით უნდა ჩატარდეს. განსაკუთრებით საჭიროა სიფრთხილე ქიმიოთერაპიის, რადიუმით ან ჰორმონული მკურნალობის მიმღებებში და რეფლექსოლოგი აუცილებლად სრულად მომზადებული უნდა იყოს.

როგორია მოქმედების მექანიზმი?

რეფლექსოლოგიის შესაძლო მოქმედების მექანიზმებს ენერგეტიკული არხების თეორიით, რძემჟავას თეორიითა და ტკივილის ნეირომატრიქსის თეორიით ხსნიან. ენერგეტიკული არხების თეორია ამტკიცებს, რომ ორგანიზმში არხების დახურვა ორგანოებისა და სისტემების წონასწორობას არღვევს, რეფლექსოლოგიით მათი გახსნა კი მას აღადგენს. რძემჟავას თეორიით მიიჩნევა, რომ ზეწოლა და მასაჟი ტერფში დაგროვილ რძემჟავას კრისტალებს შლის და ენერგიის ნაკადს ზრდის. ნეირომატრიქსის თეორიას ზოგადად მასაჟის ეფექტსაც უკავშირებენ. ამ თეორიის მიხედვით, შეხებითა და ზეწოლით გამოწვეული სტიმულები ტკივილზე სწრაფად გადაეცემა, ზურგის ტვინში ნერვულ კარიბჭეებს ხურავს და ტკივილის გადაცემას ბლოკავს. სხვა მოსაზრებით, რეფლექსოლოგია უბრალოდ პაციენტის მოვლის მეთოდად ამშვიდებს ადამიანს და ამ გზით დაძაბულობასა და სტრესს ამცირებს.

რა შედეგები აქვს კიბოს დროს რეფლექსოლოგიის ეფექტების კლინიკურ კვლევებს?

ლიტერატურაში მრავალი კვლევაა რეფლექსოლოგიის მიერ კიბოსა და არაონკოლოგიური დაავადებების დროს ჩივილების შემცირების შესახებ. კიბოს პაციენტებში განსაკუთრებით ტკივილზე, გულისრევაზე, დეპრესიაზე, შფოთვით აშლილობასა და ქოშინზე გავლენას იკვლევენ. კვლევების ბევრ ნაწილში უარყოფითი შედეგებია, თუმცა დადებითი შედეგების მქონე კვლევებიც არსებობს. მათაც მნიშვნელოვანი მეთოდოლოგიური ნაკლოვანებები აქვს. ამჟამად დადებით ეფექტებზე ერთადერთი შესაძლო დასკვნაა, რომ ზოგადი მოდუნებით სტრესს ამცირებს და ტკივილის თუნდაც ხანმოკლე შემსუბუქებაში შესაძლოა სასარგებლო იყოს.

2008 წელს გამოქვეყნებულ მიმოხილვაში, რომელშიც 5 კლინიკური კვლევა შევიდა, შეფასდა კიბოსთან დაკავშირებული ჩივილების შემსუბუქებაზე რეფლექსოლოგიის ეფექტი. აღმოჩნდა, რომ მკაფიო დასკვნის გამოსატანად კვლევებს მეთოდოლოგიური შეზღუდვები ჰქონდა. კვლავ 2008 წელს გამოქვეყნებულ სხვა მიმოხილვაშიც აღინიშნა, რომ ნებისმიერ მდგომარეობაში რეფლექსოლოგიის რაიმე სპეციფიკური ეფექტის სანდო მტკიცებულება არ არსებობს და მხოლოდ MS-ის (გაფანტული სკლეროზის) მქონე პაციენტებში შარდვის პრობლემებზე შეიძლება იყოს სასარგებლო. 2009 წელს გამოქვეყნებულ სხვა მიმოხილვაში, რომელშიც 18 კლინიკური კვლევა შეფასდა, დაასკვნეს, რომ ჯანმრთელობის რომელიმე მდგომარეობისთვის რეფლექსოლოგიის გამოყენების დამაჯერებელი მონაცემები არ არსებობს. 2010 წელს გამოქვეყნებულ, ძუძუს კიბოს მქონე პაციენტთა კვლევების მიმოხილვაში კი ტკივილის, სისუსტისა და გულისრევის შემცირების სარგებელი გამოვლინდა. თუმცა კვლევებში შემთხვევათა არასაკმარისი რაოდენობის, შეუსაბამო საკონტროლო ჯგუფებისა და მოკლე დაკვირვების ან მკურნალობის პერიოდების გამო შეცდომის ალბათობა მაღალია. 2015 წელს გამოქვეყნებულ მეტაანალიზშიც შეაფასეს სწავლების შემდეგ თვითნებურად ჩატარებული რეფლექსოლოგიის გავლენა სტრესზე, შფოთვით აშლილობაზე, სისუსტესა და ისეთ პარამეტრებზე, როგორიცაა სისხლის კორტიზოლი, არტერიული წნევა და პულსი; კვლავ დაასკვნეს, რომ გამოყენების რეკომენდაციისთვის საკმარისი მტკიცებულება არ არსებობს.

2012 წელს გამოქვეყნებულ ფართომასშტაბურ კლინიკურ კვლევაში, სადაც ქიმიოთერაპიისა და/ან ჰორმონული თერაპიის მიმღები, შორსწასული ძუძუს კიბოს მქონე 385 ქალი შეაფასეს, რეფლექსოლოგიის ჯგუფში ფიზიკური ფუნქციების გაუმჯობესება და განსაკუთრებით ქოშინის შემცირება აღინიშნა. თუმცა მეთოდოლოგიური ნაკლოვანებები კვლევის სანდოობას ამცირებს. 2010 წელს გამოქვეყნებულ სხვა კლინიკურ კვლევაში, ადრეული სტადიის ძუძუს კიბოს მქონე 183 ქალის მონაწილეობით, ოპერაციის შემდეგ გამოყენებულმა რეფლექსოლოგიამ ცხოვრების ხარისხი მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა. თუმცა კვლევის დიზაინის გამო ძნელია თქმა, რომ ეს რეფლექსოლოგიის სპეციფიკური ეფექტია. ორ სხვა კლინიკურ კვლევაში, რომლებიც 2000 წელს 23, ხოლო 2007 წელს 86 კიბოს პაციენტში ჩატარდა, რეფლექსოლოგიამ ტკივილის ინტენსივობა და შფოთვითი აშლილობა შეამცირა, მაგრამ ეფექტები ხანმოკლე იყო.

35 მეტასტაზური (შორეულ ქსოვილებში გავრცელებული) კიბოს პაციენტის მონაწილეობით 2003 წელს ჩატარებულ მცირე კვლევაში რეფლექსოლოგია ტკივილის შემცირებაში სასარგებლო იყო, თუმცა პროცედურიდან 3 საათის შემდეგ შეფასებისას მნიშვნელოვანი სხვაობა არ გამოვლინდა. ანუ ტკივილის შემსუბუქებაში გარკვეული სარგებელი ჰქონდა, მაგრამ იგი ხანმოკლე იყო. 2016 წელს გამოქვეყნებულ კვლევაში, ძუძუს კიბოს მქონე 26 პაციენტში, რომლებსაც იღლიის ლიმფური კვანძების მოცილების შემდეგ ლიმფედემა აწუხებდათ, ტერფის რეფლექსოლოგიამ ძუძუს კიბოსთან დაკავშირებულ ლიმფედემაზე გარკვეული სარგებელი აჩვენა. შორსწასული კიბოს მქონე 17 პაციენტში ჩატარებულ სხვა კვლევაში ერთ ჯგუფს რეფლექსოლოგია, მეორეს კი ტერფის მარტივი მასაჟი ჩაუტარდა; ორივე მეთოდმა დროებითი შვება მოიტანა და რეფლექსოლოგიას მარტივ მასაჟზე უპირატესობა არ ჰქონდა. 2013 წელს ჩატარებულ სხვა კვლევაში შეისწავლეს გავლენა არტერიულ წნევაზე, გულისცემის სიხშირეზე, რიტმსა და სისხლის ნაკადის სიჩქარეზე, მაგრამ ამ პარამეტრებზე მნიშვნელოვანი ეფექტი არ გამოვლენილა.

არის თუ არა რეფლექსოლოგია უსაფრთხო მეთოდი?

რადგან რეფლექსოლოგია წამლებისა და ჩარევების გარეშე მარტივ ხელით შესასრულებელ ტექნიკებს ეფუძნება, იგი უსაფრთხო მეთოდად მიიჩნევა. ლიტერატურაში მის არასასურველ ეფექტებზე რამდენიმე ანგარიშისა და გაფრთხილების გარდა მნიშვნელოვანი ცნობები არ არის. ზოგიერთ კვლევაში აღწერილია სისუსტე, თირკმლისა და ნაწლავის ფუნქციების ცვლილებები. მუცლის ოპერაციაგადატანილი 130 პაციენტის კვლევაში რეფლექსოლოგია ოპერაციის წინა დღიდან 10 დღის განმავლობაში ტარდებოდა და ზოგად მდგომარეობასა და ტკივილზე გავლენას აფასებდნენ. აღმოჩნდა, რომ ტკივილის მნიშვნელოვნად შემცირების ნაცვლად იგი ოპერაციის შემდგომ მუცლის ტკივილს კიდევ უფრო აძლიერებდა. სხვა კვლევაში აღინიშნა, რომ განმეორებით სეანსებზე ტერფის მგრძნობიარე წერტილების მგრძნობელობა შეიძლება გაიზარდოს და მცირე დამატებითი დისკომფორტი გამოიწვიოს. ზოგიერთი წყარო ხაზს უსვამს დაღლილობის, ზემოქმედების ადგილზე შეშუპებისა და გახშირებული შარდვის შესაძლებლობას და პაციენტების წინასწარ გაფრთხილების საჭიროებას.

პროცედურის უკუჩვენებებად სახელდება ზემოქმედების უბანში წყლულები, ინფექციები, ჭრილობები და დაჟეჟილობები, ლიმფედემა, პოდაგრა, პერიფერიული სისხლძარღვოვანი დაავადება და ღრმა ვენების თრომბოზი (ვენებში შედედებული სისხლი). ყველაზე მნიშვნელოვანი გაფრთხილებაა, რომ რეფლექსოლოგებს დიაგნოსტიკის ან მკურნალობის უფლებამოსილება და კომპეტენცია არ აქვთ და დამხმარე მოვლის ფარგლებს გარეთ მეთოდი ვერ იქნება რომელიმე სამედიცინო მდგომარეობის დიაგნოსტიკისა თუ მკურნალობის ძირითადი საშუალება.

მაშ, როგორ უნდა მოვიქცეთ?

აქამდე ჩატარებულ კლინიკურ კვლევებში არ აღმოჩენილა მნიშვნელოვანი მტკიცებულება, რომ რეფლექსოლოგიის მტკიცების შესაბამისად ტერფის სპეციფიკური წერტილები სხეულის გარკვეულ ორგანოებს ან სისტემებს შეესაბამება და მათი დაავადებებისას სასარგებლოა. ლიტერატურაში მრავალი კვლევაა კიბოს პაციენტებში განსაკუთრებით ტკივილზე, შფოთვით აშლილობაზე, დეპრესიასა და ქოშინზე გავლენის შესახებ და ზოგიერთში დადებითი შედეგიც მიიღეს. თუმცა შემთხვევათა მცირე რაოდენობა, საკონტროლო ჯგუფების ნაკლოვანებები და პროცედურის განსხვავებული შესრულება შეცდომის მაღალ რისკს ქმნის. ამის მიუხედავად, უსაფრთხოებისა და არცთუ ძლიერი, მაგრამ ხანმოკლე მოდუნებისა და ტკივილის შემსუბუქების მტკიცებულებების გათვალისწინებით, იგი სანდო ადამიანების ხელში, ბოროტად გამოყენების გარეშე, მისაღები მეთოდია. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს იმას, რომ ეს მეთოდი ვერ დაადგენს ან უმკურნალებს რომელიმე დაავადებას და მხოლოდ მოდუნებისთვის განკუთვნილ მოვლის ტექნიკად შეიძლება გამოიყენებოდეს.