ماساژ رفلکسولوژی چیست؟ آیا به‌عنوان طب مکمل و جایگزین در بیماران سرطان قابل استفاده است؟

رفلکسولوژی؛ روش طب مکمل و جایگزین است که برای تسکین برخی شکایت‌ها با فشار بر نقاط مشخص، اغلب پا و گاهی دست، انجام می‌شود. تصور می‌شود حدود 5000 سال قدمت دارد. باور بر این است که نقاط خاص پا از راه کانال انرژی به اندام یا دستگاه مشخص مرتبط‌اند و فشار بر آن‌ها در عضو مربوط نیز آرامش ایجاد می‌کند.

اما هنوز هیچ شاهدی برای این ارتباط‌ها و سازوکارهای ادعایی وجود ندارد. مطالعات تاکنون بیشتر بر کاهش شکایت‌ها تمرکز کرده‌اند نه این پیوندها. بعضی نتایج مثبت، به‌ویژه برای درد و اضطراب، دیده شده، اما مطالعات نقص روش‌شناختی دارند. در نتیجه فعلاً شواهد قابل اعتماد برای استفاده در هیچ وضعیت بالینی وجود ندارد. بااین‌حال چون از نظر عارضه روش ایمنی تلقی می‌شود، ارائهٔ آن به‌عنوان مراقبت کمکی قابل بررسی است.

رفلکسولوژی چیست؟

روش‌های طب مکمل و جایگزین، با یا بدون کنترل، هرچه بیشتر وارد زندگی بیماران سرطان می‌شوند. پیمایش‌های اروپا می‌گویند حدود %36 بیماران از این روش‌ها استفاده می‌کنند. رفلکسولوژی از روش‌های دستکاری و بدن‌محور، یکی از 6 روش مکمل پرکاربرد در آمریکا است.

رفلکسولوژی بر فشار منظم نقاط بازتابی خاص پا و در بعضی شیوه‌ها دست، برای آرامش و بهبود تکیه دارد. باور دارند کانال‌های انرژی از نقاط پا می‌گذرند و فشار انسداد را باز و تعادل اندام، غده یا دستگاه متناظر را برمی‌گرداند. برخی رفلکسولوژیست‌ها همچنین ادعا می‌کنند حساسیت یا حس شن‌مانند زیر لمس نقاط پا نشانهٔ عدم تعادل اندام‌هاست و این روش را تشخیصی نیز می‌دانند.

تاریخ رفلکسولوژی

هرچند ادعا می‌شود درمان با فشار دست‌وپا نخست 5000 سال پیش در چین پدید آمده، قدیمی‌ترین شواهد کاربرد در پاپیروس مصر حدود 2300 پیش از میلاد است. در اروپا از قرن 14 با نام «درمان ناحیه‌ای» رواج یافت. اوایل قرن 20، Dr. William Fitzgerald، پدر رفلکسولوژی، مشاهده کرد فشار بر برجستگی استخوانی جای دیگری از بدن را بی‌حس می‌کند و تصور کرد این پاسخ‌های بازتابی کاربرد درمانی دارند. بعد فیزیوتراپیست Eunice Ingham با نقشه‌برداری نقاط دست‌وپا پایهٔ نقاط امروزی را گذاشت. سپس ایمنی، تکیه بر فن دستی ساده بدون دارو یا مداخله و سهولت اجرا باعث محبوبیت شد.

رفلکسولوژی چگونه انجام می‌شود؟

جلسات معمولاً 1 ساعت و هفتگی‌اند و محیط باید آرامش‌بخش باشد. در مراجعهٔ نخست باید شرح‌حال دقیق برای شناخت کامل سلامت و شکایت‌ها گرفت، پرسید برای این شکایت‌ها پزشک دیده یا نه و اگر ندیده ضرورت مراجعه را توضیح داد. باید گفته شود هیچ دارویی بدون مشورت پزشک قطع نشود. پس از شرح‌حال، گام دوم مشاهدهٔ دقیق پاست. اگر مانعی مانند زخم، ادم، عفونت یا بیماری عروقی باشد، کار انجام نشود. اگر هنگام مشاهده به وضعیت سلامت یا مشکل مشخصی شک کند، نباید آن را به بیمار به‌عنوان تشخیص بگوید؛ فقط مراجعهٔ پزشک را توصیه کند، چون رفلکسولوژیست صلاحیت و اختیار تشخیص ندارد. پس از جلسه نیز باید دربارهٔ عوارض احتمالی و تماس در صورت اثر غیرمنتظره اطلاع داده شود.

در بیمار سرطان، رفلکسولوژی حتماً باید با اطلاع انکولوژیست باشد. به‌ویژه در دریافت‌کنندگان شیمی‌درمانی، رادیوم یا هورمون‌درمانی احتیاط لازم است و اجراکننده باید کاملاً آموزش‌دیده و مجهز باشد.

سازوکار اثر چگونه است؟

سازوکارهای احتمالی با نظریهٔ کانال انرژی، اسیدلاکتیک و نوروماتریکس درد توضیح داده می‌شوند. نظریهٔ انرژی می‌گوید بسته شدن کانال تعادل اندام‌ها را برهم می‌زند و رفلکسولوژی با بازکردن آن تعادل را برمی‌گرداند. نظریهٔ اسیدلاکتیک باور دارد فشار و ماساژ بلورهای اسیدلاکتیک پا را می‌شکند و جریان انرژی را زیاد می‌کند. نوروماتریکس نظریه‌ای است که اثر عمومی ماساژ نیز بر آن تکیه دارد: محرک لمس و فشار سریع‌تر از درد منتقل می‌شود، دروازه‌های عصبی نخاع را می‌بندد و انتقال درد را مهار می‌کند. نظر دیگر این است که رفلکسولوژی صرفاً مراقبت ساده‌ای است که بیمار را آرام و تنش و استرس را کم می‌کند.

نتایج مطالعات بالینی اثر رفلکسولوژی در سرطان چیست؟

مطالعات فراوانی دربارهٔ کاهش شکایت در سرطان و بیماری‌های دیگر وجود دارد. در سرطان بیشتر درد، تهوع، افسردگی، اضطراب و تنگی نفس بررسی می‌شود. بسیاری نتایج منفی و برخی مثبت‌اند، اما نقص روش‌شناختی جدی دارند. فعلاً تنها برداشت مثبت ممکن، کاهش استرس با آرامش عمومی و سود کوتاه‌مدت در تسکین درد است.

در مرور منتشرشده در سال 2008 که 5 مطالعهٔ بالینی را دربرگرفت، اثر رفلکسولوژی بر تسکین شکایت‌های ناشی از سرطان بررسی شد. در پایان روشن شد که محدودیت روش‌شناختی مطالعات اجازهٔ نتیجه‌گیری روشن نمی‌دهد. مرور دیگری در 2008 نیز گفت برای هیچ اثر اختصاصی در هیچ وضعیت، شواهد قابل اعتماد وجود ندارد و فقط احتمال فایده برای مشکلات ادرار بیماران MS (مولتیپل اسکلروزیس) مطرح است. مرور منتشرشده در 2009 با ارزیابی 18 مطالعهٔ بالینی نتیجه گرفت دادهٔ قانع‌کننده برای استفاده در هیچ وضعیت سلامت وجود ندارد. مرور 2010 با شرکت بیماران سرطان پستان، فایده‌ای برای کاهش درد، ضعف و تهوع یافت، اما تعداد ناکافی موارد، گروه کنترل نامناسب و دوره‌های کوتاه مشاهده یا درمان، احتمال خطا را بالا می‌برد. فراتحلیل منتشرشده در 2015 اثر رفلکسولوژی خوداجرا پس از آموزش را بر شکایت‌هایی مانند استرس، اضطراب و ضعف و پارامترهایی مانند کورتیزول خون، فشارخون و نبض بررسی کرد و باز نتیجه گرفت شواهد کافی برای توصیهٔ استفاده وجود ندارد.

مطالعهٔ بالینی گستردهٔ 2012 روی 385 زن سرطان پستان پیشرفته با شیمی‌درمانی و/یا هورمون‌درمانی، بهبود عملکرد جسمی و به‌ویژه تنگی نفس کمتر را در رفلکسولوژی دید، اما نقص روش اعتبار را کم می‌کند. مطالعهٔ 2010 روی 183 زن سرطان پستان اولیه افزایش معنادار کیفیت زندگی پس از جراحی را نشان داد، ولی طراحی اجازهٔ نسبت دادن آن به اثر اختصاصی رفلکسولوژی نمی‌دهد. در 2000 روی 23 و در 2007 روی 86 بیمار سرطان، دو مطالعه کاهش درد و اضطراب دیدند، اما کوتاه‌مدت بود.

در مطالعهٔ کوچک با شرکت 35 بیمار سرطان متاستاتیک، یعنی گسترش‌یافته به بافت دور، در 2003 رفلکسولوژی به کاهش درد کمک کرد، اما ارزیابی 3 ساعت پس از کار تفاوت معناداری نشان نداد. بنابراین با وجود اندکی فایده برای تسکین درد، اثر کوتاه‌مدت بود. در مطالعهٔ منتشرشده در 2016 روی 26 بیمار سرطان پستان با شکایت لنف‌ادم پس از برداشتن غدد زیربغل، رفلکسولوژی پا اندکی فایده برای لنف‌ادم مرتبط با سرطان پستان داشت. مطالعهٔ دیگری با 17 بیمار سرطان پیشرفته، به یک گروه رفلکسولوژی و به گروه دیگر ماساژ سادهٔ پا داد. هر دو آرامش موقت ایجاد کردند و رفلکسولوژی برتری نداشت. در مطالعهٔ 2013 دربارهٔ اثر بر فشارخون، تعداد ضربان، ریتم قلب و سرعت جریان خون نیز هیچ اثر معناداری بر این پارامترها مشاهده نشد.

آیا رفلکسولوژی ایمن است؟

چون بر فن دستی ساده بدون دارو یا مداخله تکیه دارد، ایمن تلقی می‌شود. جز چند گزارش و هشدار، عارضهٔ مهمی در منابع نیست. برخی مطالعات ضعف و تغییر کار کلیه و روده گزارش کرده‌اند. در مطالعهٔ 130 بیمار جراحی شکم، رفلکسولوژی از روز پیش از عمل به مدت 10 روز انجام و وضع عمومی و درد سنجیده شد؛ نه‌تنها درد معنادار کم نشد، بلکه درد شکمی پس از عمل تحریک شد. مطالعه‌ای دیگر افزایش حساسیت نقاط حساس پا و ناراحتی جزئی در جلسات تکراری را مطرح کرد. برخی منابع خستگی، تورم محل و افزایش ادرار را ممکن می‌دانند و بر هشدار قبلی به بیمار تأکید دارند.

موانع اجرا شامل زخم مخاطی، عفونت، جراحت و کوفتگی محل، لنف‌ادم، نقرس، بیماری عروق محیطی و ترومبوز ورید عمقی است. مهم‌ترین هشدار این است که اجراکنندگان صلاحیت و اختیار تشخیص یا درمان ندارند و روش جز مراقبت حمایتی نباید درمان یا تشخیص اصلی هیچ وضعیت پزشکی باشد.

پس چه باید کرد؟

در مطالعات بالینی تاکنون هیچ یافتهٔ معناداری به دست نیامده که ادعای رفلکسولوژی، یعنی تطابق نقاط خاص پا با اندام‌ها یا دستگاه‌های معین و فایده برای بیماری آن‌ها، را تأیید کند. مطالعات فراوانی دربارهٔ اثر بر درد، اضطراب، افسردگی و تنگی نفس بیماران سرطان در منابع وجود دارد و برخی نتایج مثبت داشته‌اند. اما تعداد ناکافی موارد، کمبود گروه کنترل و تفاوت اجرای روش از مشکلات روش‌شناختی‌اند که خطر خطا را بالا می‌برند. بااین‌حال، با توجه به ایمنی و یافته‌های نه‌چندان قوی مطالعات دربارهٔ آرامش کوتاه‌مدت و تسکین درد، این روش در دست افراد ایمن و بدون سوءاستفاده قابل اجراست. نکته‌ای که باید به‌ویژه رعایت شود این است که روش نمی‌تواند هیچ بیماری را تشخیص دهد یا درمان کند و تنها به‌عنوان فن مراقبتی با هدف آرامش قابل استفاده است.