Xərçəng müalicəsində akupunkturun yeri varmı?

Akupunktur bədənin müəyyən nöqtələrinə nazik uclu xüsusi iynələr batırılaraq aparılan, ağrı və halsızlıq kimi bəzi əlamətlərdə və psixoloji problemlərdə rahatlama üçün istifadə olunan üsuldur. Adını latınca iynə mənalı “Acus” və deşmək mənalı “Punctura” sözlərindən almışdır. Miladdan əvvəl Şərqi Asiyada iti daşlar, sümük və bambuk iynələrlə ağrıların azaldılmasında istifadə olunduğu irəli sürülsə də, əsasən təxminən 2000 il əvvəl Çin təbabətinin mühüm hissəsinə çevrilmişdir. Asiyanın digər ölkələri və Avropada 1700, Amerikada isə 1800-cü illərdə istifadəyə başlanmışdır. Akupunktur üzrə ilk elmi araşdırmalar Amerikada 1976 ilində başlamış, bundan 20 il sonra 1996-da akupunktur iynələri FDA (Amerika Qida və Dərman İdarəsi) tərəfindən tibbi vasitə kimi təsdiqlənmişdir. Sonradan getdikcə yayılan akupunktur tibb fakültələrində tədris edilən tibbi sahəyə çevrilmişdir. Ölkəmizdə də Yeditepe Universiteti Tibb Fakültəsi və Gazi Universiteti Tibb Fakültəsindəki Akupunktur bölmələri təhsil və fəaliyyətlərini fəal davam etdirir.

Akupunktur necə təsir göstərir?

Ənənəvi Çin təbabətində bədəndə müəyyən nöqtələrdən keçən enerji kanalları olduğu və enerji axınındakı problemlərin xəstəlik yaratdığı düşünülür. Bu nöqtələrə akupunkturla axının düzəldiyinə, bədən tarazlığının bərpa olunduğuna, bədənin özünü sağaltmaq üçün hərəkətə gətirildiyinə və beləliklə sağlamlığın yaxşılaşdığına inanılır. Lakin elmi tədqiqatlarda akupunkturun sinirləri stimullaşdırıb müəyyən maddələrin ifrazını təmin edərək təsir göstərdiyi müəyyən edilmişdir. Bu maddələr bəzi bədən funksiyalarına təsir edir və ağrı, halsızlıq kimi əlamətləri yüngülləşdirir. Məsələn, Endorfin adlandırdığımız təbii morfinəbənzər maddələr ağrıları yüngülləşdirir; xoşbəxtlik hormonu da deyilən Serotonin isə ağrılarda və psixoloji problemlərdə rahatlama verir.

Akupunktur necə tətbiq olunur?

Akupunkturdan əvvəl xəstənin tarixçəsi akupunkturist həkim tərəfindən alınır, müayinə edilir, lazımi laboratoriya və görüntüləmə müayinələri aparılır. Xəstənin yaşı, həyat tərzi, qidalanması, yuxu rejimi, ümumi vəziyyəti, xəstəlikləri, əlamətləri, aldığı müalicələr və onlara bağlı yan təsirlər kimi bir çox amil nəzərə alınaraq onu izləyən həkimin də məlumatı və dəstəyi ilə müalicə planı hazırlanır; seansların sayı, müddəti və üsul müəyyən edilir.

Akupunkturda bir çox iynə növü olsa da, çox vaxt birdəfəlik paslanmayan polad iynələr istifadə olunur. Sterilizasiya edilərək təkrar istifadə olunan iynələr birdəfəlik iynələr qədər sağlam deyil və infeksiya kimi yan təsir ehtimalı yüksəkdir. Növbəti addım xəstəyə və şikayətinə görə 2000-dən artıq akupunktur nöqtəsindən prosedurun tətbiq nöqtələrini seçməkdir. Akupunktur nöqtələri sinirlərin səthi keçdiyi nöqtələrdir. Sonra akupunkturist çox nazik xüsusi iynələri xüsusi üsullarla ağrı vermədən dəri altına və ya əzələ daxilinə batırır. Xəstənin vəziyyətinə görə adətən bir neçə dəqiqə, bəzən qısa və ya uzun müddət iynələr yerində saxlanır. Bəzən akupunkturist rahatlamanın davamı üçün xüsusi iynələri dəri altında, qulaq kimi hissələrdə günlərlə saxlaya bilər. Bəzi hallarda şəxslərə evdə tətbiq üçün xüsusi akupunktur texnikaları öyrədilə bilər. Həkim sinirləri stimullaşdırmaq üçün iynələri yuxarı-aşağı hərəkət etdirə və ya çevirə bilər. Xəstə ağrı hiss etmir, lakin müəyyən iynələnmə və keyimə hiss edə bilər. Sonra xəstə sakit otaqda uzadılaraq bir müddət dincəldilir və seans tamamlanır.

Akupunkturda istifadə olunan üsullar nələrdir?

Akupunkturda iynələrlə sadə stimullaşdırmadan başqa bir çox üsul istifadə oluna bilər:

• Lazer akupunkturu: Zəif lazer şüaları ilə stimullaşdırma təmin edilir.
• Elektroakupunktur: Aşağı gərginlikli elektrik cərəyanı ilə stimullaşdırma təmin edilir. İynələrlə və ya iynə batırmadan dəriyə yerləşdirilən yastıqcıqlarla edilə bilər.
• Sonopunktur: Səs dalğaları ilə stimullaşdırma təmin edilir.
• Mikrodalğalı akupunktur: İynələrə yerləşdirilən vasitə ilə mikrodalğa şüaları göndərilib stimullaşdırma təmin edilir.
• Moksibustiya akupunkturu: Moksa otlarının akupunktur nöqtələrinə batırılan iynələrin yuxarı hissəsinə yapışdırılaraq və ya xüsusi çubuqlar üzərində yandırılması nəticəsində istiliklə stimullaşdırma təmin edilir. Tətbiq bölgəsində qan axını artırılır, həmçinin otun yanarkən yaydığı qoxu sedativ (sakitləşdirici, yumşaldıcı) təsirə malikdir.
• Akupressura: Akupunktur nöqtələrinə barmaq və ya xüsusi hazırlanmış vasitələrlə (toplar, bilək bantları kimi) təzyiq tətbiq edilərək stimullaşdırma təmin edilir.
• Banka qoyma: Banka ilə, yəni vakuumla stimullaşdırma təmin edilir.

Uyğun üsul xəstənin vəziyyətinə və seçimlərinə görə müəyyən edilir. Lakin hansı üsul istifadə olunursa olunsun, məqsəd akupunktur nöqtələrini stimullaşdırmaqdır.

Akupunktur müalicəsini kimlər tətbiq edə bilər?

Səhiyyə Nazirliyinin 1991 ilində dərc etdiyi Akupunktur Müalicəsi Əsasnaməsinə görə Akupunktur Ali Komissiyasının icazəsi ilə açılmış kurslarda uğur qazanıb sertifikat alan tibb həkimləri və qaydalara əməl edərək yalnız öz sahələrində istifadə etmək şərti ilə stomatoloqlar akupunktur tətbiq edə bilər. Lakin sertifikat təhsilinin yetərli olduğunu və ölkəmizdə bu üsulu tətbiq edəcək səriştəli, etibarlı həkim tapmağın asan olduğunu söyləmək çətindir. Tətbiq edənlərin əsasən ümumi praktik həkim olması və xərçəng müalicəsində yetərli məlumat və təcrübəsinin olmaması da başqa mühüm problemdir. Buna görə xərçəng xəstələri əlamətləri yüngülləşdirmək üçün bu üsullara müraciət etmək istədikdə bunu mütləq onkoloqlarının məlumatı və nəzarəti daxilində etməlidirlər.

Akupunktur düzgün xəstələrdə düzgün tətbiq edildikdə faydalı üsuldur. Lakin mütləq bu sahədə yaxşı yetişmiş həkimlər tərəfindən edilməlidir. Xüsusilə bu üsulla xərçəngi və bir çox başqa xəstəliyi sağaltdığını iddia edənlərə qətiyyən inanılmamalı, xərçəng xəstələrində yalnız əlamətləri yüngülləşdirmək üçün istifadə oluna biləcəyi unudulmamalıdır.

Akupunktur tətbiq edəcək mərkəzi seçərkən diqqət edilməli məqamlar:

Proseduru tətbiq edənin həkim olduğuna mütləq əmin olun. Bəzi mərkəzlərdə qanuni zərurətə görə həkim və diplom olur, lakin prosedur həkim olmayanlar tərəfindən aparılır. Buna xüsusi diqqət edin.

Sizə və problemlərinizə yanaşmalarına diqqət edin. Bu üsulla bir çox xəstəliyi, xüsusilə xərçəngi sağaltdığını iddia edənlərə qətiyyən inanmayın.

Proseduru necə tətbiq etdiklərini, əvvəlki test və yoxlamaları, sizi izləyən həkimlə əlaqə saxlayıb-saxlamadıqlarını mütləq soruşun. Prosedurun yuxarıdakı “akupunktur necə tətbiq olunur” bölməsindəki kimi aparılıb-aparılmadığını qiymətləndirin.

Həkimin harada təhsil aldığını, sertifikatlarını, neçə ildir üsulu tətbiq etdiyini və xərçəng xəstələrində təcrübəsini mütləq soruşun. Həkimin təcrübəsi səhv tətbiqdən yaranan yan təsirləri azaltmaqla yanaşı effektivliyi də artıracaqdır.

İynələrin birdəfəlik olub-olmadığını soruşun. Birdəfəlik iynələr infeksiya kimi yan təsirlərdən qorunmaq üçün vacibdir.

Akupunktur müalicəsinin yan təsir və riskləri nələrdir?

Yan təsirlər adətən iynələrin steril olmaması, yanlış yerlərə batırılması, xəstələrin hərəkəti və ya iynənin qüsurlu olmasından qaynaqlanır. İynələrin steril olması xüsusilə xərçəng xəstələri üçün çox vacibdir. Çünki kimyaterapiya və radioterapiya kimi müalicələr immun sistemini zəiflədir. Bu məqamda mərkəz seçərkən birdəfəlik iynələr istifadə edənlərə üstünlük verilməlidir. Başqa mühüm məqam qan təhlillərində ağ qan hüceyrələrinin (leykositlərin) sayına baxaraq xəstənin immun vəziyyətini qiymətləndirməkdir.

Akupunktur müalicəsində mümkün yan təsirlər bunlardır:

• Prosedur zamanı ağrı
• Qanaxma və ya iynə yerində göyərmə
• İnfeksiya (xüsusilə Hepatit B infeksiyası)
• Sinir zədələnməsi
• Yorğunluq hissi
• Mürgüləmə
• Başgicəllənmə
• Sərsəmlik

Saxta akupunktur nədir?

Saxta akupunktur həqiqi iynələr əvəzinə dəriyə girməyən, lakin girmiş hissi verən iynələrdən istifadədir. Xüsusi iynələr dəriyə batırıldıqda iynə hissəsi sapına girir və ucundakı yapışqanla dəriyə girmiş kimi dayanır. Beləliklə, xəstə proseduru həqiqi akupunktur sanıb psixoloji olaraq yaxşılaşacağına inanır və bu, ona müsbət təsir edir. Yəni plasebo təsiri yaradılır. Plasebo təsiri tibbi baxımdan təsirsiz dərman və ya üsulun xəstənin onu təsirli sanması və fayda verəcəyinə inanması ilə yaratdığı müsbət təsirdir; xüsusilə tibbi tədqiqatlarda dərman və üsul qiymətləndirilərkən tez-tez istifadə olunur. Bu araşdırmalarda bir qrupa həqiqi dərman və ya üsul, digərinə xəstənin həqiqi sandığı, amma təsirsiz olan dərman və ya üsul verilir. Beləliklə, təsirin plaseboya əsaslanıb-əsaslanmadığı, yəni həqiqi, yoxsa psixoloji olduğu qiymətləndirilir.

Bəzi dairələr akupunkturun təsirlərinin də plaseboya əsaslandığını düşünür. Buna görə həqiqi akupunkturla saxta akupunktur da deyilən plasebo akupunktur müqayisəli bir çox tədqiqat aparılmışdır. Bəzi tədqiqatlar təsirin əsasən plaseboya söykəndiyini iddia etsə də, həqiqi akupunkturun müəyyən əlamətləri azaltmaqda plasebodan üstünlüyünü göstərən tədqiqatlar daha çoxdur. Bir çox tədqiqata görə akupunktur simptomatik müalicədə uzun müddətdə ümumi tibbi müalicələr qədər təsirli deyil, lakin qısa müddətdə bəzi əlamətlərdə mühüm rahatlama verir.

Xərçəng xəstələri akupunktur müalicəsini niyə almalıdır?

Xərçəng xəstələri akupunkturu xərçəngə və/və ya müalicəsinə bağlı əlamətləri azaltmaq üçün standart müalicəyə əlavə tamamlayıcı üsul kimi istifadə etməlidirlər. Elmi tədqiqatlarda akupunkturun xərçəngdə təkbaşına təsirli müalicə üsulu olduğuna dair elmi sübut yoxdur.

Tədqiqatlarla xərçəng xəstələrində akupunkturun faydalı olduğu göstərilən əlamətlər bunlardır:

• Ağrı
• Halsızlıq
• Ürəkbulanma
• Qusma
• Psixoloji problemlər
• Ağız quruluğu
• Limfödem
• Leykopeniya
• İsti basmalar
• Hissiyyat pozuntuları
• Nəfəs darlığı

Akupunktur və xərçəng ağrıları

Klinik tədqiqatlarla akupunkturun ağrı nəzarətinə müsbət təsirləri göstərilmişdir. 2003 ilində 90 xəstədə aparılan tədqiqatda qulaq ətrafına elektroakupunkturun xərçəng ağrılarını əhəmiyyətli azaltdığı görülmüşdür. Həmçinin 2010 ilində dərc edilmiş, boyun əməliyyatı keçirmiş 58 xərçəng xəstəsində aparılan tədqiqatda əməliyyatdan sonrakı ağrıların azalmasına da fayda verdiyi müəyyən edilmişdir. Başqa tədqiqatda hormona həssas süd vəzi xərçəngli xəstələrdə tez-tez istifadə olunan aromataza inhibitorlarının (anastrozole, exemestane kimi) yaratdığı əzələ və oynaq ağrılarını da azaltdığı göstərilmişdir. Lakin ümumən akupunkturun xərçəng ağrılarına təsirini qiymətləndirən yetərli tədqiqat yoxdur. Buna görə dəqiq fikir söyləmək üçün yaxşı planlaşdırılmış geniş tədqiqatlar lazımdır.

Akupunktur və halsızlıq

Halsızlıq enerji çatışmazlığına bağlı funksional qabiliyyətin azalması və kədərə bağlı yorğun, əldən düşmüş hiss etmə vəziyyətidir. Halsızlıq xərçəng xəstələrində kimyaterapiya və radioterapiyadan sonra tez-tez görülən, həyat keyfiyyətinə mühüm təsir edən problemdir. 2012 ilində “Journal of Clinical Oncology” jurnalında dərc olunmuş, süd vəzi xərçəngli 302 xəstənin iştirak etdiyi tədqiqatda akupunkturun xərçənglə əlaqəli halsızlıqda təsirli üsul olduğu və həyat keyfiyyətinə müsbət töhfə verdiyi nəticəsinə gəlinmişdir. Lakin xəstələr yalnız 18 həftə izləndiyindən və digər tədqiqatlarda da izləmələr qısamüddətli olduğundan akupunkturun halsızlığı azaltmaqda uzunmüddətli nəticələri qeyri-müəyyəndir.

Akupunktur və ürəkbulanma, qusma

Akupunkturun xərçəngə və müalicəsinə bağlı ürəkbulanma və qusmaya təsirini qiymətləndirən bəzi tədqiqatlarda mənfi nəticələr alınsa da, müsbət nəticəli tədqiqatlar üstünlük təşkil edir. Bir tədqiqatda akupressura bilək bantlarının ürəkbulanma və qusmanı, bu əlamətlər üçün dərman ehtiyacını azaltdığı göstərilmişdir. Lakin bir qrupa akupressura, digərinə saxta bilək bandı taxılan başqa tədqiqatda qruplar arasında əhəmiyyətli fərq olmaması təsirin psixoloji (plasebo) ola biləcəyini düşündürmüşdür. Radioterapiyaya bağlı ürəkbulanma və qusmada həqiqi və saxta akupunkturu müqayisə edən tədqiqatda da həqiqi akupunkturun üstün olmaması bu düşüncəni gücləndirmişdir (Plasebo təsiri: Tibbi baxımdan təsirsiz dərman və ya üsulun xəstənin onu təsirli sanması və fayda verəcəyinə inanması ilə yaratdığı müsbət təsir).

Akupunktur və psixoloji problemlər

Tədqiqatlarda prosedur zamanı bədəndən ifraz olunan serotonin hormonunun ümumi əhvalsızlıq hissini azaltmağa kömək etdiyi göstərilmişdir. Bir tədqiqatda xərçəng xəstələrinə əməliyyatdan sonra akupunktur və masaj tətbiq edildikdə depressiya əlamətləri azalmış, xərçəngi olmayanlarda aparılan tədqiqatlarda da akupunkturun təşvişi (narahatlıq pozuntusu) əhəmiyyətli azaltdığı göstərilmişdir. Lakin yenə də xərçənglə əlaqəli təşviş, depressiya və yuxu problemlərində birbaşa fayda verdiyinə güclü sübut yoxdur. Bu barədə yüksək keyfiyyətli tədqiqatlar lazımdır.

Akupunktur və ağız quruluğu

Ağız quruluğu radioterapiya alan baş-boyun xərçəngli xəstələrdə tez-tez görülən və həyat keyfiyyətinə mühüm təsir edən problemdir. Bəzi klinik tədqiqatlarda akupunkturun ağız quruluğunun müalicəsində və qarşısının alınmasında fayda verdiyi, tüpürcək ifrazını artırdığı müşahidə edilmişdir. 2013-də “Annals of Oncology” jurnalında dərc olunan, radioterapiyadan sonra 18 aydan çox xroniki ağız quruluğu olan baş-boyun xərçəngli 145 xəstədə aparılan tədqiqatda akupunktur qrupunda tüpürcək ifrazının artması və şikayətlərin nəzərəçarpan yüngülləşməsi görülmüşdür.

Akupunktur və limfödem

Xalq arasında fil xəstəliyi kimi də tanınan limfödem limfa mayesinin toxumalar arasına sızıb toplanmasından yaranan ödemdir. Xərçəng xəstələrində radioterapiya və ya qasıq, qoltuqaltı limfa damarları/düyünlərinin çıxarılması nəticəsində qol və ayaqlarda görülür. Limfödem ağrı və hərəkət məhdudiyyəti yaradaraq həyat keyfiyyətini azaldan mühüm problemdir. Akupunkturun limfödemə təsirini qiymətləndirən yetərli geniş tədqiqat yoxdur və yüksək keyfiyyətli tədqiqatlara ehtiyac vardır. Lakin 35 xəstədə kiçik tədqiqatda akupunktur üsulu moksibustiyanın limfödemi azaltmağa fayda verə biləcəyi bildirilmişdir.

Akupunktur və leykopeniya

Leykopeniya qandakı ağ qan hüceyrələrinin sayının azalmasıdır. Kimyaterapiya və/və ya radioterapiya alan xəstələrdə qan hüceyrələrini istehsal edən sümük iliyi basdırıldıqda tez-tez görülür və infeksiyalara tutulma riskini artırır. İngilisdilli tibbi ədəbiyyatda akupunkturun leykopeniyaya təsiri üzrə tədqiqat olmasa da, Çindəki tədqiqatlar kimyaterapiya və radioterapiyaya bağlı leykopeniyada müəyyən faydaya işarə edir. Lakin bunlar çox güclü sübutlar deyil və etibarlı tədqiqatların nəticələrini gözləmək faydalıdır.

Akupunktur və isti basmalar

Süd vəzi xərçəngli qadınlarda və prostat xərçəngli kişilərdə tez-tez istifadə olunan hormonal müalicələr isti basma və tərləmə yaradır. Bu xəstələrdə əlamətləri azaltmaq üçün standart olaraq Venlafaksin (Efexor) istifadə olunur. Lakin 2010 ilində “Journal of Clinical Oncology” jurnalında dərc edilən, akupunkturla Venlafaksinin müqayisə olunduğu tədqiqatda akupunkturun isti basmada Venlafaksin qədər təsirli olduğu, həmçinin Venlafaksinin yaratdığı ürəkbulanma, ağız quruluğu və təşviş kimi yan təsirlərin akupunktur qrupunda görülmədiyi müəyyən edilmişdir. Nəticədə akupunkturun isti basmada təhlükəsiz və təsirli müalicə olduğu qənaətinə gəlinmişdir. Lakin iştirakçı sayını da nəzərə alsaq, tədqiqatın yeni araşdırmalarla dəstəklənməli olduğunu söyləmək yanlış olmaz.

Akupunktur və hissiyyat pozuntuları

Kimyaterapiyaya bağlı əl və ayaqlarda keyimə, iynələnmə, hiss dəyişiklikləri kimi duyğu problemlərində (Periferik Neyropatiya) akupunkturun təsirini qiymətləndirən az sayda tədqiqat vardır və nəticələri ziddiyyətlidir.

Akupunktur və nəfəs darlığı

Xərçənglə əlaqəli nəfəs darlığında akupunkturun təsirini qiymətləndirən bir neçə kiçik tədqiqat vardır, lakin onların da nəticələri ziddiyyətlidir. Buna görə dəqiq fikir söyləmək üçün geniş, yaxşı planlaşdırılmış tədqiqatlar lazımdır.

Nəticə etibarilə, akupunktur xərçəng müalicəsinin effektivliyini artırmaq və ya xərçəngi müalicə etmək üçün istifadə edilə biləcək üsul deyil. Lakin xəstələrin həyat keyfiyyətini artıran, dərmansız və yan təsiri az üsulla kömək etmək də son dərəcə vacibdir. Akupunktur xərçəngə bağlı bəzi əlamətləri və müalicələrin yan təsirlərini azaltmağa fayda verə, hətta gələcəkdə onkologiyada standart tətbiqə çevrilə biləcək üsuldur. Lakin təəssüf ki, onu tam kommersiya məqsədi ilə və şüursuz tətbiq edənlər çoxdur və ən etibarlı, düzgün tətbiq edən həkimləri tapmaq çətindir. Buna görə mərkəz seçərkən çox diqqətli olmaq lazımdır. Xüsusilə üsulu möcüzə kimi təqdim edən, xərçəngi müalicə etdiyini iddia edənlərə inanılmamalıdır. Sağlamlığınız üçün hər addımda həkimlərinizlə məsləhətləşmək və onların istiqamətləndirməsindən yararlanmaq sizin üçün həmişə ən təhlükəsiz yoldur.