آیا طب سوزنی در درمان سرطان جایگاهی دارد؟
در این مقاله
طب سوزنی روشی است که با فرو کردن سوزن‌های ویژه و ظریف در نقاط مشخص بدن انجام می‌شود و برای تسکین نشانه‌هایی مانند درد و ضعف و مشکلات روانی به کار می‌رود. نام آن از واژه‌های لاتین Acus به معنی سوزن و Punctura به معنی سوراخ کردن گرفته شده است. هرچند گفته می‌شود پیش از میلاد در شرق آسیا از سنگ‌های نوک‌تیز و سوزن‌های استخوانی و بامبو برای تسکین درد استفاده می‌شد، این روش عمدتاً حدود 2000 سال پیش به بخش مهمی از پزشکی چین تبدیل شد. استفاده از آن در دیگر کشورهای آسیا و اروپا در سال‌های 1700 و در آمریکا در سال‌های 1800 آغاز شد. نخستین پژوهش‌های علمی طب سوزنی در آمریکا در سال 1976 شروع شد و 20 سال بعد، در 1996، سوزن‌های آن از سوی FDA، سازمان غذا و داروی آمریکا، به‌عنوان وسیلهٔ پزشکی تأیید شدند. از آن پس طب سوزنی رواج بیشتری یافت و به رشته‌ای پزشکی تبدیل شد که در دانشکده‌های پزشکی آموزش داده می‌شود. در کشور ما نیز بخش‌های طب سوزنی دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه یدی‌تپه و دانشگاه غازی، آموزش و فعالیت خود را به‌طور فعال ادامه می‌دهند.
طب سوزنی چگونه اثر می‌کند؟
در پزشکی سنتی چین تصور می‌شود کانال‌های انرژی از نقاط مشخص بدن عبور می‌کنند و اختلال جریان انرژی بیماری ایجاد می‌کند. باور بر این است که طب سوزنی در این نقاط، جریان را اصلاح، تعادل بدن را برقرار و خودترمیمی بدن را فعال می‌کند و بدین‌ترتیب سلامت بهبود می‌یابد. اما پژوهش‌های علمی نشان داده‌اند طب سوزنی با تحریک اعصاب و آزادسازی برخی مواد اثر می‌کند. این مواد بر بعضی کارکردهای بدن اثر می‌گذارند و نشانه‌هایی مانند درد و ضعف را تسکین می‌دهند. برای مثال مواد طبیعی شبیه مورفین به نام اندورفین درد را کاهش می‌دهند و سروتونین، که هورمون شادی نیز نامیده می‌شود، به تسکین درد و مشکلات روانی کمک می‌کند.
طب سوزنی چگونه انجام می‌شود؟
پیش از شروع طب سوزنی، پزشک طب سوزنی شرح حال بیمار را می‌گیرد و او را معاینه می‌کند؛ آزمایش‌ها و تصویربرداری‌های لازم انجام می‌شوند. با در نظر گرفتن عواملی مانند سن، سبک زندگی، تغذیه، الگوی خواب، وضعیت عمومی، بیماری‌ها، نشانه‌ها، درمان‌های دریافتی و عوارض آنها، و با اطلاع و حمایت پزشک پیگیر بیمار، برنامهٔ درمان تنظیم و تعداد و مدت جلسه‌ها و روش اجرا تعیین می‌شود.
سوزن‌های گوناگونی در طب سوزنی وجود دارند، اما بیشتر از سوزن‌های یک‌بارمصرف فولاد ضدزنگ استفاده می‌شود. سوزن‌هایی که استریل و بارها مصرف می‌شوند به‌اندازهٔ انواع یک‌بارمصرف بهداشتی نیستند و احتمال عوارضی مانند عفونت در آنها بیشتر است. گام بعد، انتخاب نقاط اجرای روش از میان بیش از 2000 نقطهٔ طب سوزنی، با توجه به بیمار و شکایت اوست. این نقاط محل عبور سطحی اعصاب در بدن هستند. سپس متخصص سوزن‌های ویژهٔ بسیار ظریف را با روش‌های خاص، بدون ایجاد درد، زیر پوست یا داخل عضله فرو می‌کند. بسته به وضعیت بیمار، سوزن‌ها معمولاً چند دقیقه و گاهی کمتر یا بیشتر در محل می‌مانند. گاهی پزشک برای تداوم تسکین نشانه‌ها، انواع ویژهٔ سوزن را چند روز زیر پوست یا در بخش‌هایی مانند گوش باقی می‌گذارد. در برخی موارد نیز فنون ویژه‌ای برای اجرای خانگی به افراد آموزش داده می‌شود. پزشک گاهی برای تحریک اعصاب، سوزن‌ها را بالا و پایین می‌برد یا می‌چرخاند. بیمار حین این کار درد ندارد، اما ممکن است اندکی گزگز یا بی‌حسی احساس کند. پس از کار، بیمار مدتی در اتاقی آرام دراز می‌کشد و استراحت می‌کند و جلسه پایان می‌یابد.
چه روش‌هایی در طب سوزنی به کار می‌روند؟
علاوه بر تحریک ساده با سوزن، روش‌های متعددی می‌توانند استفاده شوند:
- طب سوزنی لیزری: تحریک با پرتوهای ضعیف لیزر انجام می‌شود.
- طب سوزنی الکتریکی: تحریک با جریان برق کم‌ولتاژ انجام می‌شود. این کار با سوزن یا پدهایی روی پوست، بدون فرو کردن سوزن، امکان‌پذیر است.
- سونوپانکچر: تحریک با امواج صوتی انجام می‌شود.
- طب سوزنی مایکروویو: با ابزاری متصل به سوزن‌ها، امواج مایکروویو فرستاده و تحریک ایجاد می‌شود.
- طب سوزنی موکسی‌باسشن: گیاه موکسا به بخش بالایی سوزن‌های فروکرده در نقاط طب سوزنی چسبانده یا روی میله‌های ویژه سوزانده می‌شود و گرما تحریک ایجاد می‌کند. جریان خون محل افزایش می‌یابد و بوی گیاه هنگام سوختن نیز اثر آرام‌بخش و تسکین‌دهنده دارد.
- طب فشاری: با انگشت یا ابزارهای ویژه، مانند توپ و مچ‌بند، بر نقاط طب سوزنی فشار وارد می‌شود و تحریک ایجاد می‌شود.
- بادکش: با بادکش، یعنی ایجاد خلأ، تحریک انجام می‌شود.
روش مناسب با توجه به وضعیت و ترجیحات بیمار تعیین می‌شود. اما صرف‌نظر از روش انتخاب‌شده، هدف تحریک نقاط طب سوزنی است.
چه کسانی می‌توانند طب سوزنی انجام دهند؟
طبق آیین‌نامهٔ درمان طب سوزنی وزارت بهداشت که در سال 1991 منتشر شد، پزشکان دارای گواهی موفقیت در دوره‌های آموزشیِ دارای مجوز کمیسیون عالی طب سوزنی و نیز دندان‌پزشکان با رعایت مقررات و صرفاً در حوزهٔ کاری خود می‌توانند طب سوزنی انجام دهند. اما دشوار است بگوییم آموزش این گواهی کافی است و یافتن پزشکی توانمند و قابل‌اعتماد برای اجرای روش در کشور ما آسان است. مشکل مهم دیگر این است که بیشتر پزشکان اجراکننده، پزشک عمومی هستند و دربارهٔ درمان سرطان دانش و تجربهٔ کافی ندارند. بنابراین بیماران سرطانی اگر برای تسکین نشانه‌ها به این روش‌ها مراجعه می‌کنند، باید حتماً با اطلاع و زیر نظر متخصص سرطان خود باشد.
طب سوزنی اگر برای بیمار مناسب و به‌درستی اجرا شود سودمند است، اما باید حتماً پزشکان آموزش‌دیدهٔ این حوزه آن را انجام دهند. به‌ویژه نباید به مدعیان درمان سرطان و بسیاری از بیماری‌های دیگر با این روش اعتماد کرد؛ نباید فراموش کرد که در بیماران سرطانی، این روش تنها برای تسکین نشانه‌ها قابل‌استفاده است.
نکاتی که در انتخاب مرکز طب سوزنی باید رعایت شوند:
حتماً مطمئن شوید اجراکننده پزشک است. در برخی مراکز به‌دلیل الزام قانونی پزشک و مدرک پزشکی وجود دارد، اما کار را افراد غیرپزشک انجام می‌دهند. به این نکته به‌ویژه توجه کنید.
به شیوهٔ برخورد آنها با شما و مشکلاتتان بسیار توجه کنید. به کسانی که مدعی درمان بیماری‌های متعدد، به‌ویژه سرطان، با این روش هستند به‌هیچ‌وجه اعتماد نکنید.
حتماً دربارهٔ چگونگی اجرا، آزمایش‌ها و بررسی‌های پیش از آن و تماس با پزشک پیگیر شما سؤال کنید. ارزیابی کنید آیا روش مطابق بخش «طب سوزنی چگونه انجام می‌شود؟» در بالا اجرا می‌شود یا خیر.
حتماً دربارهٔ محل آموزش پزشک، گواهی‌های او، تعداد سال‌های فعالیت در این روش و تجربه‌اش در بیماران سرطانی بپرسید. تجربهٔ پزشک هم عوارض ناشی از اجرای نادرست را کاهش می‌دهد و هم اثربخشی روش را افزایش می‌دهد.
بپرسید آیا سوزن‌ها یک‌بارمصرف هستند. سوزن‌های یک‌بارمصرف برای محافظت از شما در برابر عوارضی مانند عفونت اهمیت دارند.
عوارض و خطرهای طب سوزنی چیست؟
عوارض طب سوزنی معمولاً ناشی از غیراستریل بودن سوزن‌ها، فرو کردن آنها در نقاط نادرست، حرکت بیمار یا معیوب بودن سوزن است. استریل بودن سوزن‌ها به‌ویژه برای بیماران سرطانی بسیار مهم است، زیرا روش‌های درمان سرطان مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی دستگاه ایمنی را ضعیف می‌کنند. بنابراین هنگام انتخاب مرکز، ترجیح مراکز استفاده‌کننده از سوزن یک‌بارمصرف اهمیت دارد. نکتهٔ مهم دیگر، ارزیابی وضعیت ایمنی بیمار با بررسی تعداد گلبول‌های سفید در آزمایش خون است.
عوارض احتمالی طب سوزنی عبارت‌اند از:
- درد حین اجرا
- خونریزی یا کبودی محل سوزن
- عفونت، به‌ویژه هپاتیت B
- آسیب عصبی
- احساس خستگی
- خواب‌آلودگی
- سرگیجه
- منگی
طب سوزنی ساختگی چیست؟
در طب سوزنی ساختگی، به‌جای سوزن واقعی از سوزنی استفاده می‌شود که وارد پوست نمی‌شود، اما حس ورود ایجاد می‌کند. هنگام فشار دادن این سوزن ویژه بر پوست، بخش سوزن در دسته فرو می‌رود و مادهٔ چسبندهٔ نوک آن باعث می‌شود ظاهراً در پوست فرورفته بماند. بیمار با تصور اینکه طب سوزنی واقعی دریافت می‌کند، از نظر روانی به بهبود باور پیدا می‌کند و این امر اثر مثبتی بر او می‌گذارد؛ یعنی اثر دارونما ایجاد می‌شود. اثر دارونما تأثیر مثبتی است که از تصور مؤثر بودن یک دارو یا روشِ از نظر پزشکی بی‌اثر و باور بیمار به سودمندی آن ناشی می‌شود. این پدیده به‌ویژه در پژوهش‌های پزشکی هنگام ارزیابی اثر دارو یا روش بسیار به کار می‌رود. در این پژوهش‌ها یک گروه دارو یا روش واقعی و گروه دیگر دارو یا روشی بی‌اثر دریافت می‌کند که بیمار آن را واقعی می‌پندارد. بدین‌ترتیب بررسی می‌شود اثر دارو ناشی از دارونماست یا خیر؛ یعنی اثر واقعی است یا روانی.
برخی معتقدند اثر طب سوزنی نیز بر اثر دارونما تکیه دارد. ازاین‌رو مطالعات متعددی طب سوزنی واقعی را با نوع دارونما یا ساختگی مقایسه کرده‌اند. گرچه برخی مطالعات ادعا می‌کنند اثر آن عمدتاً دارونمایی است، مطالعات نشان‌دهندهٔ برتری طب سوزنی واقعی بر دارونما در کاهش برخی نشانه‌ها بیشترند. طبق مطالعات متعدد، طب سوزنی در درمان علامتی در درازمدت به‌اندازهٔ درمان‌های پزشکی معمول مؤثر نیست، اما در کوتاه‌مدت برخی نشانه‌ها را به‌طور چشمگیری تسکین می‌دهد.
بیماران سرطانی چرا باید طب سوزنی دریافت کنند؟
بیماران سرطانی باید طب سوزنی را برای کاهش نشانه‌های ناشی از سرطان و/یا درمان آن، به‌عنوان روش مکمل در کنار درمان استاندارد به کار ببرند. در واقع در پژوهش‌های علمی، شواهدی مبنی بر مؤثر بودن طب سوزنی به‌تنهایی برای درمان سرطان وجود ندارد.
مطالعات نشان داده‌اند طب سوزنی در بیماران سرطانی برای نشانه‌های زیر سودمند است:
- درد
- ضعف و بی‌حالی
- تهوع
- استفراغ
- مشکلات روانی
- خشکی دهان
- لنف‌ادم
- لکوپنی
- گرگرفتگی
- اختلالات حسی
- تنگی نفس
طب سوزنی و دردهای سرطانی
مطالعات بالینی اثر مثبت طب سوزنی بر کنترل درد را نشان داده‌اند. در مطالعه‌ای در سال 2003 روی 90 بیمار، طب سوزنی الکتریکی اطراف گوش دردهای سرطانی را به‌طور معناداری کاهش داد. همچنین در مطالعه‌ای منتشرشده در سال 2010 روی 58 بیمار سرطانی جراحی‌شده در ناحیهٔ گردن، طب سوزنی در کاهش درد پس از عمل سودمند بود. مطالعهٔ دیگری نشان داد دردهای عضلانی و مفصلی ناشی از داروهای مهارکنندهٔ آروماتاز، مانند آناستروزول و اگزمستان، که در سرطان پستان حساس به هورمون بسیار استفاده می‌شوند نیز کاهش می‌یابد. اما به‌طور کلی مطالعات کافی دربارهٔ اثر طب سوزنی بر درد سرطان وجود ندارد. برای اظهارنظر قطعی، پژوهش‌های جامع و دارای طراحی مناسب لازم است.
طب سوزنی و ضعف و بی‌حالی
ضعف و بی‌حالی به کاهش توان کارکردی بر اثر کمبود انرژی و احساس خستگی و فرسودگی ناشی از اندوه گفته می‌شود. این مشکل در بیماران سرطانی پس از شیمی‌درمانی و پرتودرمانی شایع است و کیفیت زندگی را به‌طور چشمگیری تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. در سال 2012، «Journal of Clinical Oncology» مطالعه‌ای با شرکت 302 بیمار سرطان پستان منتشر کرد که نتیجه گرفت طب سوزنی برای ضعف مرتبط با سرطان مؤثر است و به کیفیت زندگی بیماران کمک می‌کند. اما چون پیگیری بیماران در این مطالعه فقط 18 هفته و در مطالعات دیگر نیز کوتاه‌مدت بود، نتایج درازمدت طب سوزنی در کاهش ضعف نامشخص است.
طب سوزنی و تهوع و استفراغ
گرچه برخی مطالعات ارزیابی‌کنندهٔ اثر طب سوزنی بر تهوع و استفراغ ناشی از سرطان و درمان آن نتایج منفی داشته‌اند، مطالعات با نتیجهٔ مثبت بیشترند. در یک مطالعه، مچ‌بندهای طب فشاری تهوع و استفراغ و نیاز به دارو برای این نشانه‌ها را کاهش دادند. اما در مطالعه‌ای دیگر که یک گروه مچ‌بند طب فشاری و گروه دیگر مچ‌بند ساختگی داشتند، نبود تفاوت معنادار میان گروه‌ها احتمال روانی یا دارونمایی بودن اثر را مطرح کرد. در مطالعهٔ مقایسهٔ طب سوزنی واقعی و ساختگی برای تهوع و استفراغ ناشی از پرتودرمانی نیز نبود برتری نوع واقعی، این تصور را تقویت کرد. (اثر دارونما: اثر مثبتی که از تصور مؤثر بودن دارو یا روشی بی‌اثر از نظر پزشکی و باور بیمار به سودمندی آن پدید می‌آید.)
طب سوزنی و مشکلات روانی
مطالعات نشان داده‌اند سروتونین آزادشده در بدن هنگام طب سوزنی به کاهش احساس ناخوشی عمومی کمک می‌کند. در یک مطالعه، طب سوزنی و ماساژ پس از عمل در بیماران سرطانی نشانه‌های افسردگی را کاهش دادند؛ همچنین مطالعات در افراد غیرسرطانی کاهش معنادار اضطراب را نشان داده‌اند. بااین‌حال شواهد قوی مبنی بر سود مستقیم آن در اضطراب، افسردگی و مشکلات خواب مرتبط با سرطان وجود ندارد و مطالعات باکیفیت لازم است.
طب سوزنی و خشکی دهان
خشکی دهان در بیماران سرطان سر و گردن دریافت‌کنندهٔ پرتودرمانی شایع است و کیفیت زندگی را به‌طور چشمگیری تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. برخی مطالعات بالینی سود طب سوزنی در درمان و پیشگیری از خشکی دهان و افزایش ترشح بزاق را نشان داده‌اند. در مطالعه‌ای که در سال 2013 در Annals of Oncology منتشر شد و بیماران سرطان سر و گردن با خشکی دهان مزمن بیش از 18 ماه پس از پرتودرمانی، شامل 145 بیمار، را بررسی کرد، در گروه طب سوزنی افزایش ترشح بزاق و تسکین چشمگیر شکایت‌ها مشاهده شد.
طب سوزنی و لنف‌ادم
لنف‌ادم که در میان مردم بیماری فیل نیز نامیده می‌شود، تورمی ناشی از نشت و تجمع مایع لنف در میان بافت‌هاست. در بیماران سرطانی، لنف‌ادم دست و پا بر اثر پرتودرمانی یا برداشتن عروق یا گره‌های لنفاوی کشالهٔ ران و زیربغل رخ می‌دهد. این مشکل مهم با ایجاد درد و محدودیت حرکت، کیفیت زندگی بیماران را کاهش می‌دهد. مطالعات جامع کافی برای ارزیابی اثر طب سوزنی بر لنف‌ادم وجود ندارد و پژوهش‌های باکیفیت لازم است. اما در مطالعه‌ای کوچک روی 35 بیمار گفته شد موکسی‌باسشن، یکی از انواع طب سوزنی، ممکن است در کاهش لنف‌ادم سودمند باشد.
طب سوزنی و لکوپنی
لکوپنی کاهش تعداد گلبول‌های سفید خون است. در بیماران دریافت‌کنندهٔ شیمی‌درمانی و/یا پرتودرمانی، با سرکوب مغز استخوانِ تولیدکنندهٔ سلول‌های خونی، لکوپنی شایع است و خطر عفونت را افزایش می‌دهد. گرچه در متون پزشکی انگلیسی مطالعه‌ای دربارهٔ اثر طب سوزنی بر لکوپنی وجود ندارد، مطالعات چینی به مقداری سود در لکوپنی ناشی از شیمی‌درمانی و پرتودرمانی اشاره می‌کنند. اما این شواهد چندان قوی نیستند و بهتر است منتظر نتایج مطالعات قابل‌اعتماد بمانیم.
طب سوزنی و گرگرفتگی
هورمون‌درمانی‌های رایج در زنان مبتلا به سرطان پستان و مردان مبتلا به سرطان پروستات باعث گرگرفتگی و تعریق می‌شوند. برای کاهش این نشانه‌ها در این بیماران، ونلافاکسین (Efexor) به‌طور استاندارد استفاده می‌شود. اما مطالعه‌ای در سال 2010 در Journal of Clinical Oncology که طب سوزنی و ونلافاکسین را مقایسه کرد، نشان داد طب سوزنی در گرگرفتگی به‌اندازهٔ ونلافاکسین مؤثر است و عوارض ونلافاکسین مانند تهوع، خشکی دهان و اضطراب در گروه طب سوزنی دیده نشد. در نتیجه طب سوزنی درمانی ایمن و مؤثر برای گرگرفتگی ارزیابی شد. بااین‌حال با در نظر گرفتن شمار بیماران شرکت‌کننده، درست است بگوییم این مطالعه به تأیید با پژوهش‌های جدید نیاز دارد.
طب سوزنی و اختلالات حسی
مطالعات اندکی اثر طب سوزنی را بر مشکلات حسی ناشی از شیمی‌درمانی، مانند بی‌حسی، گزگز و تغییر حس دست و پا (نوروپاتی محیطی)، ارزیابی کرده‌اند و نتایج آنها متناقض است.
طب سوزنی و تنگی نفس
چند مطالعهٔ کوچک اثر طب سوزنی بر تنگی نفس مرتبط با سرطان را بررسی کرده‌اند، اما نتایج آنها نیز متناقض است. بنابراین برای اظهارنظر قطعی دربارهٔ اثر آن بر تنگی نفس، مطالعات جامع و دارای طراحی مناسب لازم است.
در نتیجه، طب سوزنی روشی نیست که بتوان برای افزایش اثربخشی درمان سرطان یا درمان خود سرطان به کار برد. بااین‌حال کمک به افزایش کیفیت زندگی بیماران با روشی غیردارویی و دارای عوارض کم نیز بسیار مهم است. طب سوزنی ممکن است برخی نشانه‌های سرطان و عوارض درمان‌های آن را کاهش دهد و شاید در آینده حتی به روشی استاندارد در سرطان‌شناسی تبدیل شود. اما متأسفانه بیشتر اجراکنندگان این روش آن را صرفاً با هدف تجاری و ناآگاهانه انجام می‌دهند و یافتن پزشکانی که آن را به قابل‌اعتمادترین و درست‌ترین شکل اجرا کنند دشوار است. بنابراین باید در انتخاب مرکز بسیار دقت کرد. به‌ویژه نباید به کسانی اعتماد کرد که این روش‌ها را معجزه معرفی می‌کنند و مدعی درمان سرطان هستند. در این زمینه، مشورت با پزشکان و بهره‌گیری از راهنمایی آنان در هر اقدامی برای سلامت، همواره ایمن‌ترین راه برای شما خواهد بود.
منابع
2. National Cancer Institute. (2008, September 26). Acupuncture. Bethesda, MD: National Cancer Institute.
3. Ades T. et al. American Cancer Society Complete Guide to Complementary & Alternative Cancer Therapies (2009-2nd Edition). Georgia: American Cancer Society.
4. Helms, J. M. An overview of medical acupuncture. Alternative
Therapies in Health and Medicine. (1998, May). 4(3): 35-45.
5. Fredi Kronenberg et al. Complementary and alternative medicine for menopausal symptoms: a review of randomized, controlled trials Ann Intern Med. 2002;137(10):805-813
6. Weidong Lu et al. The Value of Acupuncture in Cancer Care. Hematol Oncol Clin North Am. 2008 Aug; 22(4).
7. Lu W, et al. Acupuncture for chemotherapy-induced leukopenia: exploratory meta-analysis of randomized controlled trials. J Soc Integr Oncol. 2007 Winter;5(1):1-10.
8. Beverley A. de Valois et al. Assessing the feasibility of using acupuncture and moxibustion to improve quality of life for cancer survivors with upper body lymphoedema. Eur J Oncol Nurs. 2012 Jul;16(3):301-9
9. Rana S. Hinman et al. Acupuncture for Chronic Knee Pain A Randomized Clinical Trial. JAMA. 2014;312(13):1313-1322.
10. Simcock R. et al. ARIX: a randomised trial of acupuncture v oral care sessions in patients with chronic xerostomia following treatment of head and neck cancer. Ann Oncol. 2013 Mar;24(3):776-83
11. Molassiotis A. et al. Acupuncture for cancer-related fatigue in patients with breast cancer: a pragmatic randomized controlled trial. J Clin Oncol. 2012 Dec 20;30(36):4470-6.
12. A. Enblom et al. Acupuncture compared with placebo acupuncture in radiotherapy-induced nausea—a randomized controlled study. Ann Oncol. 2012 May;23(5):1353-61.
13. Garcia MK. et al. Systematic review of acupuncture in cancer care: a synthesis of the evidence. J Clin Oncol. 2013 Mar 1;31(7):952-60.
14. Alimi D et al. Analgesic effect of auricular acupuncture for cancer pain: a randomized, blinded, controlled trial. J Clin Oncol. 2003 Nov 15;21(22):4120-6.
15. Crew KD. et al. Randomized, blinded, sham-controlled trial of acupuncture for the management of aromatase inhibitor-associated joint symptoms in women with early-stage breast cancer. J Clin Oncol. 2010 Mar 1;28(7):1154-60.
16. Walker EM et al. Acupuncture versus venlafaxine for the management of vasomotor symptoms in patients with hormone receptor-positive breast cancer: a randomized controlled trial. J Clin Oncol. 2010 Feb 1;28(4):634-40.
17. Pfister DG. et al. Acupuncture for pain and dysfunction after neck dissection: results of a randomized controlled trial. J Clin Oncol. 2010 May 20;28(15):2565-70.
18. Towler P et al. What is the evidence for the use of acupuncture as an intervention for symptom management in cancer supportive and palliative care: an integrative overview of reviews. Support Care Cancer. 2013 Oct;21(10): 2913-23.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.