Leykopeniya, neytropeniya və neytropenik qızdırma nədir? Əlamətləri və səbəbləri

Leykopeniya nədir?

• Leykopeniya, ağ qan hüceyrələrinin (leykositlərin) sayının normadan aşağı olmasıdır və infeksiya riskini artırır. Leykositlər hemoqramda WBC (ağ qan hüceyrələri) kimi bildirilir.
• Qandakı hüceyrələrin bir hissəsi ağ qan hüceyrələridir; sümük iliyində yaranır, infeksiyalarla mübarizə aparır və immun sisteminin həyati komponentidir.
• Leykopeniya, tam qan sayımı (hemoqram) ilə aşkarlanır.
• Yetkinlərdə tipik WBC referans aralığı 3,5–11,0 ×10³/µL-dir. <3,5 ×10³/µL leykopeniya hesab edilir; dəyər azaldıqca ağırlığı artır.

Bu yazıda leykopeniyanın orqanizmə təsirlərini, səbəblərini, əlamətlərini və mövcud müalicə seçimlərini ümumiləşdirəcəyik. Həmçinin leykopeniyanın alt növü olan neytropeniyanı da izah edəcəyik.

Beş əsas ağ qan hüceyrəsi var; hər biri fərqli infeksiyalardan qoruyur:

• Neytrofillər: Ümumi leykositlərin təxminən %55–70-i; bakteriya və göbələklərə qarşı ilk müdafiə.
• Limfositlər: İkinci ən geniş yayılmış qrup; viruslara qarşı qoruma və spesifik immunitet.
• Bazofillər: Ən nadir qrup; allergik və iltihabi cavabda mediatorların ifrazı.
• Monositlər: Ən böyük hüceyrələr; faqositozda və toxumanın bərpasında rol.
• Eozinofillər: Parazitlərə qarşı müdafiə və allergik xəstəliklərdə rol.

Leykopeniyanın alt növləri, təsirlənmiş hüceyrə xəttinə görə adlandırılır: neytropeniya, limfopeniya, monositopeniya, eozinopeniya və bazopeniya.

Neytropeniya nədir?

Neytropeniya, leykopeniyanın xüsusi növüdür; ağ qan hüceyrələrinin ən yayğın alt qrupu olan neytrofillərin azalması deməkdir. Hemoqram testində adətən NEU (neutrophil) kimi bildirilir.

Leykopeniya ümumən bütün ağ qan hüceyrələrinin azalmasını ifadə etdiyi halda, neytropeniya yalnız neytrofilləri əhatə edir. Buna görə neytropeniya infeksiya riski baxımından daha müəyyənedicidir.

Mütləq neytrofil sayı (ANC – Absolute Neutrophil Count), infeksiya riskinin qiymətləndirilməsində istifadə edilən ən mühüm göstəricidir. Həkimlər bu dəyəri qan testlərindən hesablayır və xüsusilə kimyaterapiya alan xəstələrdə yaxından izləyirlər.

Neytropeniya leykoz kimi sümük iliyi mənşəli xəstəliklərin əlaməti ola və ya kimyaterapiya kimi müalicələrə bağlı keçici yarana bilər. Buna görə müntəzəm hemoqram izlənməsi və erkən müdaxilə böyük əhəmiyyət daşıyır.

Leykopeniya və neytropeniyanın əlamətləri hansılardır?

Leykopeniya və ya neytropeniya adətən nəzərəçarpan şikayət yaratmır. Lakin immun sistemi zəiflədiyi üçün infeksiyalara meyl artır. Bu halda görülən əlamətlər əsasən inkişaf edən infeksiyalara bağlıdır.

Ağ qan hüceyrəsi sayının aşağı olmasının özünəməxsus əlaməti yoxdur. Buna görə xərçəng müalicəsi alan xəstələrdə şikayət olmasa belə, müntəzəm qan təhlilləri ilə leykopeniyanın erkən aşkarlanması aparılmalıdır.

Vacib: Ağ qan hüceyrələrinin azalmasına qızdırma qoşulursa, bu vəziyyət febril neytropeniya adlanır və təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.

Leykopeniyanın səbəbləri hansılardır?

Leykopeniya ağ qan hüceyrələrinin istehsalının azalması və ya mövcud hüceyrələrin normadan sürətlə məhv edilməsi nəticəsində yaranır. Bu, çox vaxt sümük iliyi funksiya pozuntuları, infeksiyalar və ya dərman təsirlərindən qaynaqlanır.

Leykopeniyaya səbəb ola bilən hallar

• Viral infeksiyalar: Soyuqdəymə, qrip və ya digər viral xəstəliklər sümük iliyində keçici basqılanmaya səbəb ola bilər.
• Qan hüceyrəsi və sümük iliyi xəstəlikləri: Aplastik anemiya, mielodisplastik sindrom (MDS) və ya dalağın həddindən artıq aktivliyi (hipersplenizm) kimi hallar istehsalı azalda bilər.
• Xərçənglər: Xüsusilə leykoz və limfomalar sümük iliyi hüceyrələrinə birbaşa təsir edə bilər.
• Yoluxucu xəstəliklər: HIV/AIDS, vərəm və bəzi xroniki bakterial infeksiyalar leykopeniyaya səbəb ola bilər.
• Autoimmun xəstəliklər: İmmun sisteminin öz hüceyrələrinə hücum etdiyi lupus və ya revmatoid artrit kimi xəstəliklərdə leykositlər parçalanır.
• Anadangəlmə (konjenital) pozuntular: Kostmann sindromu, mielokateksis kimi genetik xəstəliklər sümük iliyinin istehsalına təsir edir.
• Malnutrisiya (qeyri-kafi qidalanma): B12 vitamini, folat, mis və ya sink çatışmazlığı ağ qan hüceyrələrinin istehsalını azalda bilər.
• Sarkoidoz: Orqanizmdə kiçik iltihab ocaqlarının yarandığı bu xəstəlik sümük iliyinə təsir edərək hüceyrə istehsalını poza bilər.

Leykopeniya və neytropeniyaya səbəb ola bilən müalicələr və dərmanlar

Bəzi müalicə və dərmanlar da ağ qan hüceyrələrinin sayını azalda bilər. Ən yayğın səbəblərdən biri xərçəng müalicəsində istifadə edilən kimyaterapiya və radioterapiyadır.

Dərmanlara bağlı leykopeniya isə adətən aşağıdakı qruplarda görülür:

• Dağınıq skleroz müalicəsində istifadə edilən interferonlar
• Epilepsiya dərmanları: lamotrigin, natrium valproat
• Antidepressant və siqareti tərgitmə dərmanları: bupropion
• Antipsixotiklər: klozapin
• Antibiotiklər: minosiklin
• İmmuniteti basqılayanlar (immunosupressantlar): sirolimus, mikofenolat mofetil, takrolimus, siklosporin
• Steroidlər və bəzi penisillin törəmələri

Bu dərmanlar sümük iliyində istehsalı basqılaya və ya ağ qan hüceyrələrinin ömrünü qısalda bilər. Buna görə uzun müddət dərman istifadə edən xəstələrdə müntəzəm hemoqram izlənməsi vacibdir.

Leykopeniya və neytropeniyanın dərəcələri

Ağ qan hüceyrələrinin sayı immun sisteminin infeksiyalara müqavimətini göstərən ən mühüm göstəricilərdən biridir. Bu hüceyrələrin keçici azalması psevdoleykopeniya (yalancı leykopeniya) adlanır və adətən qısamüddətlidir. Lakin azalma davam edərsə, həqiqi leykopeniya yaranmış olur.

Leykositlər arasında xüsusilə neytrofillər, bakteriya və göbələklərə qarşı ilk müdafiə xəttini təşkil edir. Buna görə neytropeniya xüsusilə xərçəng müalicəsi alan xəstələrdə yaxından izlənməli olan kritik vəziyyətdir.

Ağ qan hüceyrələrinin azalmasına qızdırma qoşularsa, bu vəziyyət febril neytropeniya adlanır. Febril neytropeniya xüsusilə kimyaterapiya alan xəstələrdə təcili müdaxilə tələb edən tibbi vəziyyətdir. Çünki orqanizm müdafiəsiz qaldıqda adi bakteriyalar belə ciddi infeksiyalara səbəb ola bilər.

Leykopeniya və neytropeniya necə müalicə edilir?

Leykopeniya və ya neytropeniya müalicəsində əsas hədəf ağ qan hüceyrələrinin yenidən istehsalını dəstəkləmək və infeksiya riskini azaltmaqdır. Müalicə əsas səbəbə görə dəyişir.

• Dərman mənşəli leykopeniya: Əgər dərman ağ qan hüceyrələrini azaldırsa, həkim nəzarəti altında onun dayandırılması və ya alternativ dərmanla dəyişdirilməsi lazım gələ bilər. Xəstə özbaşına dərmanı dayandırmamalıdır.
• Kimyaterapiyaya bağlı neytropeniya: Ağ qan hüceyrələri müalicəyə bağlı azalıbsa, orqanizmin bərpası üçün adətən müalicəyə qısa fasilə verilə və ya doza tənzimlənə bilər.
• G-CSF müalicəsi: Qan hüceyrələrinin böyümə faktoru kimi tanınan G-CSF (Granulocyte Colony Stimulating Factor) inyeksiyaları — filgrastim, lenograstim, pegfilgrastim — sümük iliyində neytrofil istehsalını sürətləndirir. Xüsusilə kimyaterapiyadan sonra qoruyucu tətbiq edilə bilər.

Neytropeniyalı xəstəyə qulluq

Neytropeniyalı xəstələrdə immun sistemi zəif olduğundan infeksiyalardan qorunmaq üçün xüsusi tədbirlər görülməlidir.

• Qidalanma: Sağlam və balanslı qidalanma tövsiyə edilir. Əvvəllər geniş yayılmış “çiy meyvə-tərəvəzdən çəkinmək” yanaşması infeksiya riskini əhəmiyyətli azaltmadığı üçün artıq tövsiyə edilmir. Vacib olan qida təhlükəsizliyi və yaxşı gigiyenadır.
• Gigiyena: Əl yuma, şəxsi təmizlik və diş qulluğu müntəzəm aparılmalıdır.
• Zədələnmədən çəkinmək: Dərinin bütövlüyünü qorumaq infeksiyanın daxil olmasına mane olur.
• İstirahət: Kifayət qədər yuxu və istirahət immun sistemini dəstəkləyir.
• Müntəzəm izləmə: Qan sayımları müntəzəm aralıqlarla yoxlanılmalıdır.

Xülasə

Leykopeniya və neytropeniya müasir onkologiyada həm müalicə prosesinin bir hissəsi, həm də izlənməli təhlükəsizlik parametridir. Erkən fərq edilib düzgün idarə olunduqda infeksion ağırlaşmaların böyük hissəsinin qarşısı alına bilər.