Kök hüceyrə köçürülməsi nədir? Hansı xərçənglərin müalicəsində istifadə olunur?

Qan hüceyrələri sümük iliyində yaranır və sümük iliyindəki hematopoetik (qanyaradıcı) kök hüceyrələr ömürboyu qan hüceyrələrinin istehsalına cavabdehdir. Kök hüceyrə köçürülməsi isə bəzi xəstəliklərin müalicəsi üçün qanyaradıcı kök hüceyrələrdən istifadədir.

Kök hüceyrə köçürülmələri əsasən qan və sümük iliyindən qaynaqlanan xərçənglərin müalicəsində istifadə olunur (çoxsaylı mieloma, leykoz və bəzi limfomalar kimi). Bunlardan başqa sümük iliyi çatışmazlığı ilə gedən aplastik anemiya və mielodisplastik sindrom, Aralıq dənizi anemiyası kimi tanınan talassemiya müalicəsində də istifadə edilir. Həmçinin bəzi nadir orqan şişlərinin (məsələn, germ hüceyrəli xərçənglər) müalicəsində istifadə olunur. Son illərdə isə autoimmun adlandırdığımız immun sistemi xəstəliklərinin bəzisində sınaqdan keçirilir.

Şəkil: Hematopoetik (qanyaradıcı) kök hüceyrədən digər qan / immun sistemi hüceyrələrinin yaranması.

Kök hüceyrə köçürülməsi ilə ilik köçürülməsi arasında fərq nədir?

Kök hüceyrə köçürülməsi əslində yeni müalicə üsulu deyil, tarixi 1960-cı illərə dayanır. Lakin əvvəllər qanyaradıcı kök hüceyrələri yalnız sümük iliyindən ala bildiyimiz üçün buna sümük iliyi köçürülməsi və ya ilik köçürülməsi deyirdik. Hazırda isə sümük iliyindən başqa mənbələrdən də kök hüceyrə əldə edə bilirik. Məsələn, bəzi dərmanlar verərək sümük iliyindəki kök hüceyrələrin qan dövranına çıxmasını təmin edir və bu hüceyrələri aferez adlı cihazlarla qandan toplayırıq. Müalicədə belə topladığımız məhsulu istifadə ediriksə, bunu periferik qan kök hüceyrəsi köçürülməsi adlandırırıq (hazırda yetkin xəstələrdə ən çox bu üsul seçilir). Bunlardan əlavə, göbək ciyəsi qanında yüksək miqdarda kök hüceyrə olduğunu bilirik; bu göbək ciyəsi qanı kök hüceyrələrini toplayaraq köçürülmə ediriksə, tətbiqin adı göbək ciyəsi qanı kök hüceyrəsi köçürülməsi olur. Yəni istər sümük iliyindən, istər qandan, istər göbək ciyəsi qanından toplansın, kök hüceyrələrin toplanıb müalicə məqsədilə istifadə edildiyi bütün tətbiqlər kök hüceyrə köçürülməsi başlığı altında qiymətləndirilir.

Bundan əlavə, hansı şəxsin kök hüceyrəsinin istifadə edildiyinə görə də adlandırma aparılır.

Donora, yəni vericiyə görə kök hüceyrə köçürülmələri allogen və autoloji olmaqla ikiyə bölünür

İstifadə etdiyimiz hüceyrələr şəxsin öz kök hüceyrələridirsə, buna autoloji kök hüceyrə köçürülməsi deyilir. Lakin şəxsin öz kök hüceyrələrini istifadə etmək mümkün olmayıb başqa sağlam şəxsin kök hüceyrələrindən istifadə ediriksə, tətbiqin adı allogen kök hüceyrə köçürülməsi olur.

Allogen kök hüceyrə köçürülməsi nədir?

Allogen kök hüceyrə köçürülməsi uyğun kök hüceyrələr təmin etmək üçün xəstədən başqa donor (verici) tələb edir. Bu növ köçürülmə zamanı verici ilə uyğun toxuma qrupu uyğunluğuna əmin olmaq lazımdır və adətən bu, yaxın qohum olur. Uyğun qohum tapılmazsa, qan bankları vasitəsilə uyğunlaşan digər donorlar da istifadə oluna bilər. Lakin tibbdə HLA adlandırılan toxuma qrupu müxtəlifliyi o qədər böyükdür ki, təsadüfən 2 şəxsin toxumalarının uyğun gəlmə ehtimalı 100 mində bir ilə milyonda bir kimidir. Buna görə eyni valideynlərdən olduqları üçün əvvəlcə bacı-qardaşlara baxılır… Türkiyədə öz sümük iliyi bankımız olmasa da, beynəlxalq qan banklarına sorğu göndərilə bilir.

Autoloji kök hüceyrə köçürülməsi nədir?

Autoloji kök hüceyrə köçürülməsində uyğun verici tapmağa ehtiyac yoxdur, çünki bu üsulda kök hüceyrələr xəstələrin özlərindən toplanır. Hüceyrələr kimyaterapiya dərmanları qəbulundan sonra şəxsə yenidən verilməzdən əvvəl təmizlənib dondurulur.

Qan və sümük iliyi xərçənglərinin müalicəsində kök hüceyrə köçürülməsi əsas müalicə olan kimyaterapiya və radioterapiyanın yüksək dozada tətbiqinə imkan verən vasitədir, müalicənin özü deyil. Yəni qan xərçənglərinin müalicəsinin bir hissəsidir və hər qan xərçəngində tətbiq olunmur. Qan xərçənginin ilkin müalicəsi kimi edilmir; əvvəlcə kimyaterapiya və radioterapiya kimi müalicələrlə xərçəng nəzarətə alındıqdan sonra tətbiq edilir. Həmçinin autoloji və allogen köçürülmələr müxtəlif məqsədlərlə edilə bilər. Məsələn, çoxsaylı mieloma və limfoma müalicəsində əsasən autoloji kök hüceyrə köçürülməsi edildiyi halda, kəskin leykozlarda ilk seçim allogen köçürülmədir.

Kök hüceyrə köçürülməsi necə aparılır?

Olduqca çətin ola bilən bu müalicənin tətbiqi üçün şəxsin xəstəliyi bu müalicənin risklərini gözə alacaq qədər ağır olmalı və ya digər müalicə seçimlərinə cavab verməməlidir. Şəxsin özündən etdiyimiz autoloji kök hüceyrə köçürülmələrində məqsədimiz xəstəyə çox yüksək dozalarda kimyaterapiya və/və ya onunla birlikdə şüa müalicəsi verə bilməkdir. Çünki nə qədər yüksək kimyaterapiya verə bilsək, xərçəng hüceyrələrini o qədər effektiv öldürərik. Lakin yan təsir kimi xəstənin sağlam hüceyrələri də bu ağır müalicədən təsirlənir və sümük iliyi qan hüceyrəsi istehsal edə bilmir. Sümük iliyi işləməyən insanın sağ qalması mümkün deyil. Buna görə yüksək dozalı müalicədən əvvəl xəstənin kök hüceyrələri toplanıb saxlanır. Müalicə ilə xəstənin sümük iliyi və immun sistemi sıfırlanır və xəstələr infeksiyadan qorunmaq üçün xüsusi sümük iliyi bölmələrinə yerləşdirilir. Yüksək dozalı müalicə prosesi bitdikdən sonra saxlanan kök hüceyrələr xəstəyə köçürülür, sümük iliyinə yerləşir və yenidən qan hüceyrələri istehsal etməyə başlayır. Bu, ən azı 2-3 həftəlik prosesdir.

Allogen köçürülmədə isə proses eyni olsa da, yüksək dozalı kimyaterapiya və radioterapiyadan sonra kök hüceyrə mənbəyi kimi toxuma qrupu uyğun olan başqa vericidən alınmış kök hüceyrələr istifadə edilir. Burada başqa şəxsin qan kök hüceyrələrini xəstəyə köçürməyin 2 mühüm təsiri vardır:

• birincisi, sağlam vericinin immun hüceyrələrinin xərçəng hüceyrələrini məhv etməsi (müsbət təsir),
• ikincisi, verici mənşəli hüceyrələr xəstənin öz hüceyrələrini zədələyə bilər və Transplantatın sahibə qarşı xəstəliyi (GVHD) yarana bilər (mənfi təsir). Donorla xəstə arasında toxuma qrupu uyğunluğu nə qədər azdırsa, GVHD riski o qədər yüksəkdir. Bu mənfi təsiri azaltmaq üçün xəstə uzun müddət immunosupressiv adlandırdığımız, immun sistemini basqılayan dərmanlar istifadə etməlidir. Yəni allogen köçürülmə bir qədər daha ağır və mürəkkəb tətbiqdir.

Donorlar kök hüceyrələri toplandıqdan sonra bir neçə gün bel ağrısı, yorğunluq və halsızlıq yaşaya bilər. Bu yüngül şikayətlər steroid quruluşlu olmayan iltihab əleyhinə dərmanlarla yüngülləşdirilə bilər.

Autoimmun xəstəliklərin müalicəsində kök hüceyrə köçürülmələri

Bəzi autoimmun xəstəliklərin müalicəsində də kök hüceyrə köçürülməsi sınaqdan keçirilir. Bunların ən ümidvericisi dağınıq sklerozdur. Adını (e)M(e)S kimi tez-tez eşitdiyimiz dağınıq skleroz beyin və onurğa beynində sinir liflərinin ətrafındakı qoruyucu mielin qişanın xəstəliyidir. MS beyin və onurğa beyninə təsir etdiyinə görə çox müxtəlif əlamətlər yaradan, adətən 20-40 yaş arasında başlayan və tutmalarla gedən irəliləyici xəstəlikdir. Kanadada autoloji kök hüceyrə köçürülməsi edilmiş dağınıq skleroz xəstələrinin müalicədən sonra gəzinti, velosiped sürmə və hətta xizək sürmə kimi fəaliyyətləri edə bildikləri bildirilmişdir. Bu hekayə dünyada manşet olmuşdur.

Nəticə etibarilə, kök hüceyrə köçürülmələri qan xərçəngləri başda olmaqla bir çox xəstəlikdə istifadə olunan mühüm tibbi tətbiqlərdir. Ölkəmizdə də kök hüceyrə köçürülmələri dünya standartlarında və yüksək uğurla həyata keçirilir.