რა არის ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა? რომელი კიბოების სამკურნალოდ გამოიყენება?

სისხლის უჯრედები ძვლის ტვინში წარმოიქმნება; იქ არსებული ჰემატოპოეზური (სისხლმბადი) ღეროვანი უჯრედები მთელი სიცოცხლის განმავლობაში სისხლის უჯრედების წარმოებაზეა პასუხისმგებელი. ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა კი გარკვეული დაავადებების სამკურნალოდ სისხლმბადი ღეროვანი უჯრედების გამოყენებაა.

ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა უმეტესად სისხლისა და ძვლის ტვინის კიბოების სამკურნალოდ გამოიყენება (მაგალითად მრავლობითი მიელომა, ლეიკემია და ზოგი ლიმფომა ). ასევე გამოიყენება ძვლის ტვინის უკმარისობით მიმდინარე აპლაზიური ანემიისა და მიელოდისპლაზიური სინდრომის, აგრეთვე ხმელთაშუაზღვის ანემიად ცნობილი თალასემიის მკურნალობაში. ასევე ზოგი იშვიათი ორგანული სიმსივნის, მაგალითად გერმინოგენული კიბოების სამკურნალოდ. ბოლო წლებში ზოგი აუტოიმუნური, ანუ იმუნური სისტემის დაავადების დროსაც ცდიან.

სურათი: ჰემატოპოეზური (სისხლმბადი) ღეროვანი უჯრედიდან სისხლისა და იმუნური სისტემის სხვა უჯრედების წარმოქმნა.

რა განსხვავებაა ღეროვანი უჯრედებისა და ძვლის ტვინის გადანერგვას შორის?

ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა ახალი მეთოდი არ არის; მისი ისტორია 1960-იან წლებამდე მიდის. თუმცა ადრე სისხლმბადი ღეროვანი უჯრედების მიღება მხოლოდ ძვლის ტვინიდან შეგვეძლო, ამიტომ ამას ძვლის ტვინის გადანერგვას ან ტვინის ტრანსპლანტაციას ვუწოდებდით. დღეს ღეროვან უჯრედებს ძვლის ტვინის გარედანაც ვიღებთ. მაგალითად, გარკვეული წამლებით ძვლის ტვინიდან მათ სისხლის მიმოქცევაში გამოსვლას ვუზრუნველყოფთ და აფერეზის სახელწოდების აპარატებით სისხლიდან ვაგროვებთ. თუ მკურნალობაში ასე შეგროვებულ პროდუქტს ვიყენებთ, ამას პერიფერიული სისხლის ღეროვანი უჯრედების გადანერგვას ვუწოდებთ (დღეს ზრდასრულებში ეს ყველაზე ხშირად არჩეული მეთოდია). ასევე ვიცით, რომ ჭიპლარის სისხლში ღეროვანი უჯრედები დიდი რაოდენობითაა; მათი შეგროვებით ჩატარებულ გადანერგვას ჭიპლარის სისხლის ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა ეწოდება. ანუ ძვლის ტვინიდან, სისხლიდან თუ ჭიპლარის სისხლიდან შეგროვების მიუხედავად, ყველა პროცედურა, რომელშიც ღეროვან უჯრედებს აგროვებენ და სამკურნალოდ იყენებენ, ღეროვანი უჯრედების გადანერგვის კატეგორიაში შედის.

სახელწოდება ასევე განისაზღვრება იმის მიხედვით, ვისი ღეროვანი უჯრედები გამოიყენება.

დონორის მიხედვით ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა ორად იყოფა: ალოგენურად და აუტოლოგიურად

თუ პაციენტის საკუთარ ღეროვან უჯრედებს ვიყენებთ, ამას აუტოლოგიური გადანერგვა ეწოდება. თუ საკუთარი უჯრედების გამოყენება შეუძლებელია და სხვა ჯანმრთელი ადამიანის ღეროვან უჯრედებს ვიყენებთ, პროცედურა ალოგენური გადანერგვაა.

რა არის ალოგენური ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა?

ალოგენური გადანერგვა შესაფერისი ღეროვანი უჯრედების მისაღებად პაციენტის გარდა სხვა დონორს (გამცემს) მოითხოვს. ამ დროს საჭიროა დონორთან ქსოვილოვანი ჯგუფის შესაბამისობა, ჩვეულებრივ ახლო ნათესავთან. შესაფერისი ნათესავის არყოფნისას სისხლის ბანკებიდან შესაბამისი სხვა დონორებიც გამოიყენება. თუმცა HLA ქსოვილოვანი ჯგუფების მრავალფეროვნება იმდენად დიდია, რომ შემთხვევით 2 ადამიანის შესაბამისობის ალბათობა 100 ათასიდან ერთიდან მილიონიდან ერთამდეა. ამიტომ თავდაპირველად და-ძმას ამოწმებენ, რადგან მშობლები საერთო ჰყავთ… თურქეთს საკუთარი ძვლის ტვინის ბანკი არ აქვს, თუმცა საერთაშორისო სისხლის ბანკებისთვის მიმართვა შესაძლებელია.

რა არის აუტოლოგიური ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა?

აუტოლოგიური გადანერგვისას შესაფერისი დონორის პოვნა საჭირო არ არის, რადგან უჯრედები თავად პაციენტისგან გროვდება. ქიმიოთერაპიის შემდეგ პაციენტისთვის დაბრუნებამდე უჯრედები იწმინდება და იყინება.

სისხლისა და ძვლის ტვინის კიბოებისას ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა ძირითადი მკურნალობის — ქიმიოთერაპიისა და სხივური თერაპიის — მაღალი დოზებით ჩატარების საშუალებაა და თავად მკურნალობა არ არის. იგი სისხლის კიბოს მკურნალობის ნაწილია და ყველა სისხლის კიბოში არ გამოიყენება. საწყის მკურნალობად არ ტარდება; ჯერ ქიმიოთერაპიითა და სხივური თერაპიით კიბო კონტროლდება, შემდეგ ხდება გადანერგვა. აუტოლოგიურ და ალოგენურ გადანერგვას სხვადასხვა მიზანიც შეიძლება ჰქონდეს. მაგალითად, მრავლობითი მიელომისა და ლიმფომისას უმეტესად აუტოლოგიური, მწვავე ლეიკემიებში კი პირველი არჩევანი ალოგენური გადანერგვაა.

როგორ ტარდება ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა?

ეს საკმაოდ რთული მკურნალობა რომ ჩატარდეს, დაავადება იმდენად მძიმე უნდა იყოს, რომ რისკის გაწევა გამართლდეს, ან სხვა მკურნალობას არ პასუხობდეს. პაციენტის საკუთარი უჯრედებით აუტოლოგიური გადანერგვისას მიზანია ძალიან მაღალი დოზის ქიმიოთერაპიისა და/ან მასთან ერთად სხივური თერაპიის მიცემა. რაც უფრო მაღალია ქიმიოთერაპიის დოზა, მით ეფექტიანად ვკლავთ კიბოს უჯრედებს. თუმცა გვერდითი მოქმედებით ჯანმრთელი უჯრედებიც ზიანდება და ძვლის ტვინი სისხლის უჯრედებს ვეღარ წარმოქმნის. უფუნქციო ძვლის ტვინით სიცოცხლე შეუძლებელია. ამიტომ მაღალდოზიან მკურნალობამდე პაციენტის ღეროვან უჯრედებს აგროვებენ და ინახავენ. მკურნალობა ძვლის ტვინსა და იმუნურ სისტემას ანულირებს; ინფექციისგან დასაცავად პაციენტები სპეციალურ განყოფილებებში გადაჰყავთ. მაღალდოზიანი მკურნალობის შემდეგ შენახულ უჯრედებს პაციენტს უნერგავენ; ისინი ძვლის ტვინში სახლდება და სისხლის უჯრედების წარმოებას ხელახლა იწყებს. ეს სულ მცირე 2-3 კვირას მოითხოვს.

ალოგენური გადანერგვისას პროცესი მსგავსია, თუმცა მაღალდოზიანი ქიმიოთერაპიისა და სხივური თერაპიის შემდეგ ქსოვილობრივად შესაბამისი სხვა დონორის უჯრედები გამოიყენება. უცხო ადამიანის სისხლის ღეროვანი უჯრედების გადაცემას 2 მნიშვნელოვანი მოქმედება აქვს:

• პირველი, ჯანმრთელი დონორის იმუნური უჯრედები კიბოს უჯრედებს ანადგურებს (დადებითი მოქმედება),
• მეორე, დონორის უჯრედებმა პაციენტის საკუთარი უჯრედები შეიძლება დააზიანოს და „ტრანსპლანტატი მასპინძლის წინააღმდეგ“ დაავადება (GVHD) გამოიწვიოს (უარყოფითი მოქმედება). რაც ნაკლებია ქსოვილოვანი შესაბამისობა, მით მაღალია GVHD-ის რისკი. ამის შესამცირებლად პაციენტს ხანგრძლივად იმუნოსუპრესიული, ანუ იმუნური სისტემის დამთრგუნველი წამლები სჭირდება. ამიტომ ალოგენური გადანერგვა უფრო მძიმე და რთული პროცედურაა.

უჯრედების შეგროვების შემდეგ დონორებს რამდენიმე დღე შეიძლება წელის ტკივილი, დაღლილობა და სისუსტე ჰქონდეთ. ეს მსუბუქი ჩივილები არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო წამლებით შეიძლება შემსუბუქდეს.

ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა აუტოიმუნური დაავადებების სამკურნალოდ

ზოგი აუტოიმუნური დაავადების სამკურნალოდაც ცდიან ღეროვანი უჯრედების გადანერგვას. ყველაზე იმედისმომცემია გაფანტული სკლეროზი. ხშირად (e)M(e)S სახელით გაგონილი გაფანტული სკლეროზი თავისა და ზურგის ტვინში ნერვული ბოჭკოების დამცავი მიელინის გარსის დაავადებაა. MS თავისა და ზურგის ტვინზე მოქმედებს და სხვადასხვა სიმპტომს იწვევს; ჩვეულებრივ 20-40 წლის ასაკში იწყება და შეტევებით მიმდინარე პროგრესირებადი დაავადებაა. კანადაში აუტოლოგიური ღეროვანი უჯრედების გადანერგვის შემდეგ გაფანტული სკლეროზის პაციენტებს სიარული, ველოსიპედით სეირნობა და თხილამურებით სრიალიც შეეძლოთ, როგორც განაცხადეს. ეს ამბავი მსოფლიო სათაურებში მოხვდა.

შედეგად, ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა მრავალი დაავადების, უპირველესად სისხლის კიბოების დროს გამოყენებული მნიშვნელოვანი სამედიცინო პროცედურაა. ჩვენს ქვეყანაშიც იგი მსოფლიო სტანდარტებითა და მაღალი წარმატებით ტარდება.