რა არის ლიმფომა, ლიმფის კიბო? როგორია სიმპტომები და მკურნალობა?

ლიმფომა, იმუნური სისტემის ლიმფოციტებად წოდებული უჯრედებიდან წარმოშობილი ლიმფური სისტემის კიბოა. მარტივად, ლიმფომა ლიმფური სისტემის კიბოა. ხალხში მას ლიმფის კიბოსაც უწოდებენ. დაავადება ნებისმიერ ასაკში ჩნდება, თუმცა განსაკუთრებით ხშირად ახალგაზრდებში გვხვდება. ლიმფომა, ჩვეულებრივ, მკურნალობადია და სათანადო მკურნალობით პაციენტთა დიდი ნაწილი დიაგნოზის შემდეგ მრავალი წელი ცხოვრობს. პირველი ნიშანი უმეტესად ლიმფური კვანძების უმტკივნეულო შეშუპებაა. ამ სტატიაში ლიმფომასთან დაკავშირებულ კითხვებზე: „რა არის ლიმფომა, რა იწვევს მას, რა სიმპტომები აქვს, რა სტადიები აქვს და როგორ მკურნალობენ?“ პასუხებს სამეცნიერო სიზუსტითა და უახლესი ცოდნის საფუძველზე იპოვით.

რა არის ლიმფური სისტემა და ლიმფის მიმოქცევა?

ლიმფომის უკეთ გასაგებად ჯერ დაავადების წარმოშობის ადგილის, ლიმფური სისტემისგაცნობაა საჭირო. ლიმფური სისტემა ჩვენი იმუნური სისტემის ნაწილია და ინფექციებისა და დაავადებებისგან გვიცავს. იგი სხვადასხვა უჯრედისა და ორგანოსგან შედგება, მათ შორის მთავარია თეთრი სისხლის უჯრედების ტიპი — ლიმფოციტები. ლიმფოციტების ორი ძირითადი სახეობა არსებობს:

• B ლიმფოციტები (B უჯრედები): B უჯრედები, ანტისხეულებად წოდებულ ცილებს წარმოქმნის და ორგანიზმს ვირუსებისა და ბაქტერიების მსგავსი უცხო, მავნე სტრუქტურებისგან იცავს. ისინი „მეხსიერების უჯრედებადაც“ მუშაობს და იმავე საფრთხის განმეორებისას სწრაფ პასუხს უზრუნველყოფს.
• T ლიმფოციტები (T უჯრედები): T უჯრედების სხვადასხვა ქვეტიპი არსებობს. ზოგი პირდაპირ ანადგურებს ვირუსით ინფიცირებულ უჯრედებს, ბაქტერიებსა და ორგანიზმის არანორმალურ უჯრედებს. სხვა T უჯრედები იმუნური სისტემის სხვა უჯრედებს არეგულირებს და კოორდინირებულ თავდაცვით პასუხს ქმნის.

ლიმფური სისტემის აგებულება: ლიმფური სისტემა, მთელ ორგანიზმში გავრცელებული სისხლძარღვების ქსელისა და ლიმფური კვანძების ჯაჭვისგან შედგება.

მისი ძირითადი ნაწილებია:

• ლიმფური კვანძები: ლობიოს მარცვლის ზომის პატარა ჯირკვლებია, რომლებიც ლიმფოციტებსა და სხვა იმუნურ უჯრედებს შეიცავს. მთელ სხეულშია განაწილებული, განსაკუთრებით კისერზე, იღლიებსა და საზარდულში. ლიმფური ძარღვებით ერთმანეთთან დაკავშირებულ ქსელს ქმნის.
• ლიმფური ძარღვები: ლიმფური სისტემის წვრილი არხებია, რომლებშიც ლიმფა მოძრაობს. ქსოვილებიდან შეგროვებულ ლიმფურ სითხეს კვანძებში, იქიდან კი კვლავ სისხლის მიმოქცევაში გადააქვს.
• ელენთა: მუცლის ზედა მარცხენა ნაწილში, ნეკნების ქვეშ მდებარე ორგანოა. იგი წარმოქმნის იმუნურ უჯრედებს, მათ შორის ლიმფოციტებს, და სისხლიდან ფილტრავს ძველ ან დაზიანებულ სისხლის უჯრედებს.
• ძვლის ტვინი: ზოგი ძვლის შიგნით არსებული რბილი ქსოვილია, სადაც ახალი სისხლის უჯრედები, მათ შორის ლიმფოციტები, წარმოიქმნება. B და T ლიმფოციტები თავდაპირველად ძვლის ტვინში იქმნება; T უჯრედები შემდეგ მომწიფებისთვის თიმუსში გადადის.
• თიმუსი: პატარა ორგანოა მკერდის ძვლის უშუალოდ უკან, გულის ზემოთ. ბავშვობასა და ახალგაზრდობაში აქტიურია და T ლიმფოციტების მომწიფებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
• ნუშურები და ადენოიდები: ხახის უკანა ნაწილში არსებული ლიმფური ქსოვილის გროვებია. სუნთქვით ან ყლაპვით შემოსულ მიკრობებთან საბრძოლველად ანტისხეულებს წარმოქმნის.
• პეიერის ფოლაქები და სხვა ლიმფური ქსოვილები: საჭმლის მომნელებელ სისტემაში, განსაკუთრებით ნაწლავებში არსებული ლიმფური ქსოვილის უბნებია. ისინი საჭმლის მომნელებელი გზით მიღებული პათოგენების წინააღმდეგ იმუნურ პასუხს ქმნის.

რა არის ლიმფის მიმოქცევა?

ლიმფურ სისტემაში მოძრავ სითხეს ლიმფა ეწოდება. ლიმფის მიმოქცევა არის ქსოვილთაშორისი სითხის ლიმფურ ძარღვებში შეწოვის, გასაფილტრად ლიმფურ კვანძებში გადატანისა და ბოლოს სისხლში დაბრუნების პროცესი. ამ გზით ქსოვილებში დაგროვილი ჭარბი სითხე გროვდება, ხოლო იმუნური უჯრედები მთელ ორგანიზმში მოძრაობს და ინფექციებისგან იცავს. ლიმფური კვანძები ლიმფას ფილტრავს და ბაქტერიების, ვირუსებისა და არანორმალური უჯრედების მსგავს უცხო ნაწილაკებს იჭერს. ლიმფის მიმოქცევა ორგანიზმის დაცვის მნიშვნელოვანი ნაწილია და მისმა დარღვევამ შეიძლება ინფექციებისადმი გამძლეობა შეამციროს.

ლიმფური სისტემის სქემატური გამოსახულება: მთელ სხეულში არსებული ლიმფური კვანძები (მწვანე წერტილები) და მათი დამაკავშირებელი ლიმფური ძარღვები. მიმოქცევა ქსოვილების სითხეს კვანძებში გასაფილტრად გადაიტანს.

- რა არის ლიმფური კვანძები? სად მდებარეობს და რატომ შუპდება? სათაურის სტატიაში ლიმფური კვანძების შესახებ უფრო დეტალურ ინფორმაციას მიიღებთ.

ლიმფომის ტიპები

ლიმფომა ძირითადად ჰოჯკინის ლიმფომად და არაჰოჯკინის (Non-Hodgkin) ლიმფომად იყოფა. ორივე ძირითად ტიპს მრავალი ქვეტიპი აქვს. არაჰოჯკინის ჯგუფში 60-ზე მეტი ქვეტიპია აღწერილი, ჰოჯკინის ლიმფომას კი რამდენიმე ქვეტიპი აქვს. ლიმფომებს წარმოშობის ლიმფოციტის მიხედვით ასევე B უჯრედულ ან T უჯრედულ ტიპებად ყოფენ. B უჯრედული ლიმფომის შემთხვევები არაჰოჯკინის ლიმფომების უდიდეს ნაწილს შეადგენს, T უჯრედული კი იშვიათია.

ჰოჯკინის ლიმფომა

ჰოჯკინის ლიმფომა (ასევე გამოითქმის როგორც ჰოჩკინის ლიმფომა) შემთხვევათა დაახლოებით %10-20-ს შეადგენს. სხვა ლიმფომებისგან განმასხვავებელი უმთავრესი თვისებაა ბიოფსიაში რიდ-შტერნბერგის უჯრედების სახელით ცნობილი დიდი, არანორმალური B ლიმფოციტების აღმოჩენა. მიკროსკოპში დამახასიათებელი იერის მქონე ეს გიგანტური უჯრედები დიაგნოზის განმსაზღვრელია. ჰოჯკინის ლიმფომა ნებისმიერ ასაკში ჩნდება, თუმცა ყველაზე ხშირია 20-იან წლებში მყოფ ახალგაზრდებსა და 50 წელს გადაცილებულებში (ორი პიკი). მამაკაცებში ქალებზე ოდნავ ხშირია. ჩვეულებრივ, შეზღუდულ უბანში იწყება და მიმდებარე კვანძებში თანმიმდევრულად ვრცელდება. თანამედროვე მკურნალობით სრული განკურნების მაღალი სიხშირე აქვს და პაციენტთა დიდი ნაწილი სწორი მკურნალობით სრულიად იკურნება.

არაჰოჯკინის ლიმფომა

არაჰოჯკინის ლიმფომა (NHL) მოიცავს ჰოჯკინის ტიპის გარდა ყველა ლიმფომას და შემთხვევათა დაახლოებით %80-90-ს შეადგენს. ჯგუფი მრავალფეროვანია და ქვეტიპების ქცევა შეიძლება განსხვავდებოდეს. არაჰოჯკინის ლიმფომების უმეტესობა B უჯრედულია. ანუ კიბოს უჯრედები B ლიმფოციტებიდან წარმოიშობა. უფრო მცირე ნაწილი T ლიმფოციტებიდან წარმოქმნილი T უჯრედული ლიმფომის ქვეტიპებია. (იშვიათად NK უჯრედებიდან წარმოშობილი ლიმფომებიც არსებობს.) ბიოლოგიური ქცევის მიხედვით არაჰოჯკინის ქვეტიპები, ჩვეულებრივ, ორ ჯგუფად იყოფა:

• ნელა მიმდინარე (ინდოლენტური) ლიმფომები: დაბალი ხარისხის ლიმფომებად ითვლება და ჩვეულებრივ ნელა იზრდება. ნიშნები მსუბუქია და წლების განმავლობაში შეიძლება შეუმჩნეველი დარჩეს. მაგალითებია ფოლიკულური, მცირე ლიმფოციტური (SLL) და MALT ლიმფომები.
• აგრესიული (სწრაფად მიმდინარე) ლიმფომები: მაღალი ხარისხის, სწრაფად მზარდი ლიმფომებია. სწრაფად ვრცელდება, მძიმე სიმპტომებს იწვევს და მკურნალობის გარეშე მოკლე დროში სიცოცხლეს ემუქრება. მაგალითად, ყველაზე გავრცელებული აგრესიული NHL ქვეტიპი — დიფუზური მსხვილი B უჯრედული ლიმფომა (DLBCL) — სწრაფად იზრდება, თუმცა ინტენსიური ქიმიოთერაპიით ხშირად მკურნალობადია. ბერკიტის ლიმფომა კი ძალიან აგრესიული, იშვიათი ლიმფომაა.

არაჰოჯკინის ლიმფომაში დაზიანებული უჯრედისა და მოლეკულური თვისებების მიხედვით მრავალი ქვეტიპია აღწერილი. ყველაზე ხშირია დიფუზური მსხვილი B უჯრედული ლიმფომა (შემთხვევათა ~%30) და ფოლიკულური ლიმფომა (შემთხვევათა ~%20). მანტიის უჯრედული, მარგინალური ზონისა და მცირე ლიმფოციტური ლიმფომები უფრო იშვიათია. თითოეული ქვეტიპის მიმდინარეობა და მკურნალობაზე პასუხი განსხვავდება, ამიტომ ქვეტიპის განსაზღვრა მკურნალობის დაგეგმვისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია.

რა არის B უჯრედული ლიმფომა?

B უჯრედული ლიმფომა B ლიმფოციტების უკონტროლო გამრავლებით წარმოქმნილი ლიმფომების საერთო სახელია. რადგან NHL-ის დიდი ნაწილი B უჯრედულია, ტერმინი ხშირად გამოიყენება. მაგალითებია დიფუზური მსხვილი B უჯრედული და ფოლიკულური ლიმფომები. ამ ჯგუფის ლიმფომები, ჩვეულებრივ, anti-CD20-ის მსგავს B უჯრედებზე მიმართულ წამლებს კარგად პასუხობს (მაგალითად რიტუქსიმაბს). T უჯრედული ლიმფომები იშვიათია და მკურნალობაზე პასუხითა და მიმდინარეობით B უჯრედულისგან შეიძლება განსხვავდებოდეს.

რა იწვევს ლიმფომას?

კიბოს უმეტესობის მსგავსად, ლიმფომის ზუსტი მიზეზიც ბოლომდე გასაგები არ არის. რა იწვევს ლიმფომას? კითხვას ზუსტი პასუხი არ აქვს, თუმცა კვლევებმა ზოგი რისკფაქტორი გამოავლინა. მათი არსებობისას ლიმფომის განვითარების ალბათობა შეიძლება გაიზარდოს. ჰოჯკინისა და არაჰოჯკინის ლიმფომების რისკფაქტორები გარკვეულწილად განსხვავდება:

არაჰოჯკინის ლიმფომის რისკფაქტორები

• ხანდაზმული ასაკი: არაჰოჯკინის ლიმფომის რისკი ასაკთან ერთად იზრდება. უმეტესობა 60 წლისა და უფროსებში გვხვდება. (აშშ-ის მონაცემებით, დიაგნოზისას მედიანური ასაკი ~67 წელია.)
• სქესი: ზოგი ქვეტიპი ქალებში უფრო ხშირია, ზოგი — მამაკაცებში, თუმცა ზოგადად არაჰოჯკინის ლიმფომა მამაკაცებში ოდნავ უფრო ხშირად გვხვდება.
• გეოგრაფია: განვითარებულ ქვეყნებში არაჰოჯკინის ლიმფომას უფრო ხშირად აღრიცხავენ. (შეიძლება გარემოს ან ცხოვრების წესის განსხვავებებს უკავშირდებოდეს.)
• საზიანო ქიმიკატები და რადიაცია: სოფლის მეურნეობის ზოგი ქიმიკატის, მაგალითად პესტიციდების, ზემოქმედებამ ან წარსულში მაღალი დოზით დასხივებამ (მაგალითად ბირთვულმა) შეიძლება რისკი გაზარდოს.
• იმუნური სისტემის უკმარისობა: იმუნოსუპრესიული მდგომარეობები ლიმფომის რისკს ზრდის. მაგალითად, ორგანოს გადანერგვის შემდეგ იმუნოსუპრესანტების მიმღებ ან HIV/AIDS-ით მცხოვრებ ადამიანებში არაჰოჯკინის ლიმფომის ალბათობა მაღალია.
• აუტოიმუნური დაავადებები: რევმატოიდული ართრიტისა და SLE-ის (ლუპუსი) მსგავსი აუტოიმუნური დაავადებებისას იმუნური დარღვევების გამო ლიმფომის რისკი გარკვეულწილად შეიძლება გაიზარდოს.
• ქრონიკული ინფექციები: ზოგი ვირუსული და ბაქტერიული ინფექციის ხანგრძლივმა არსებობამ შეიძლება ლიმფომის განვითარებას შეუწყოს ხელი. მაგალითად კუჭში არსებული Helicobacter pylori ბაქტერია MALT ლიმფომად წოდებულ ტიპს შეიძლება იწვევდეს. ასევე ეპშტეინ-ბარის ვირუსის (EBV) ინფექცია (მაგალითად ახალგაზრდებში ინფექციური მონონუკლეოზი) ზოგი ლიმფომის ტიპს დაუკავშირდა.

ჰოჯკინის ლიმფომის რისკფაქტორები

• ეპშტეინ-ბარის ვირუსის ინფექცია: EBV-ით გამოწვეული ინფექციური მონონუკლეოზის (ასევე „კოცნის დაავადებად“ ცნობილი) გადატანის შემდეგ ჰოჯკინის ლიმფომის რისკი ზოგად მოსახლეობასთან შედარებით ოდნავ მაღალია.
• ასაკი: ჰოჯკინის ლიმფომას ორი ასაკობრივი პიკი აქვს — ახალგაზრდა მოზრდილებში (20-იან წლებში) და ხანდაზმულებში (55 წელს ზემოთ). ორივე პერიოდში რისკი მომატებულია.
• სქესი: მამაკაცებში ჰოჯკინის ლიმფომა ქალებზე ოდნავ უფრო ხშირია.
• ოჯახური ისტორია: პირველი ხარისხის ნათესავებში (განსაკუთრებით და-ძმაში) ჰოჯკინის ლიმფომის არსებობა რისკს ზომიერად ზრდის. განსაკუთრებით მკაფიო მატებაა იდენტურ ტყუპში, რომლის ტყუპისცალსაც ჰოჯკინის ლიმფომა ჰქონდა.
• გეოგრაფია და სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა: ჰოჯკინის დაავადება უფრო ხშირია აშშ-ში, კანადასა და ჩრდილოეთ ევროპაში, უფრო იშვიათი — აზიასა და აფრიკაში. ასევე აღნიშნავენ ოდნავ მაღალ სიხშირეს სოციალურ-ეკონომიკურად უფრო უზრუნველყოფილ ფენებში.
• იმუნოდეფიციტი: იმუნური სისტემის ძლიერი დასუსტება, მაგალითად HIV/AIDS ინფექციის დროს, ჰოჯკინის ლიმფომის რისკს ზრდის.

ზემოთ ჩამოთვლილი რისკფაქტორების მქონე მრავალ ადამიანს ლიმფომა საერთოდ არ უვითარდება, ხოლო დიაგნოსტირებულ ზოგ პაციენტს არცერთი ფაქტორი არ აქვს. ანუ რისკფაქტორის არარსებობა ლიმფომას არ გამორიცხავს, ისევე როგორც არსებობა მის აუცილებელ განვითარებას არ ნიშნავს. თუმცა ამ ფაქტორებს ლიმფომისთვის საფუძვლის შექმნა შეუძლია.

რა სიმპტომები აქვს ლიმფომას?

ლიმფომის სიმპტომები ხშირად მარტივი ინფექციების ნიშნებში ერევა. მაგალითად, გაციების დროსაც შეიძლება კვანძები შეშუპდეს, ცხელება და სისუსტე განვითარდეს. თუმცა ლიმფის კიბოს სიმპტომები ჩვეულებრივ უფრო ხანგრძლივია და თავისით არ ქრება. ამიტომ მნიშვნელოვანია მათი ხანგრძლივობა და თანმხლები ნიშნები. ლიმფომის ყველაზე ხშირი სიმპტომია ორგანიზმის ლიმფური კვანძების უმტკივნეულო შეშუპება. განსაკუთრებით კისერზე, იღლიასა და საზარდულში შეიძლება მყარი, გადიდებული წარმონაქმნები შეინიშნებოდეს. ზოგ პაციენტს კვანძების შეშუპების გარდა სხვა მკაფიო ჩივილი არ აქვს. თუმცა ლიმფომის პროგრესირებისა და სხეულში გავრცელებისას სხვადასხვა სისტემური ნიშანი ვითარდება.

ლიმფომის სიმპტომები ჩვეულებრივ მოიცავს:

• ლიმფური კვანძების შეშუპება: ყველაზე ხშირია კისერზე, იღლიასა და საზარდულში ხელით შესაგრძნობი უმტკივნეულო შეშუპება. ინფექციის გამო გადიდებული კვანძებისგან განსხვავებით, იგი დიდხანს არ ქრება და შეიძლება იზრდებოდეს.
• ქრონიკული დაღლილობა და სისუსტე: ადამიანმა შეიძლება მუდმივი გამოფიტვა იგრძნოს და ჩვეულებრივზე სწრაფად დაიღალოს.
• ცხელება და ღამის ოფლიანობა: განსაკუთრებით აუხსნელი ცხელების ეპიზოდები 38°C-ზე ზემოთ და ღამით საწოლის დამსველებელი ძლიერი ოფლიანობა (ლიმფომის B სიმპტომები).
• მადის დაკარგვა და გახდომა: შეიძლება მოკლე დროში (6 თვეში წონის %10-ზე მეტი) უნებლიე გახდომა აღინიშნოს. პაციენტები ხშირად უმადობასაც აღნიშნავენ.
• მუდმივი ხველა ან ქოშინი: გულმკერდის კვანძების გადიდებამ შეიძლება ფილტვებსა და სასუნთქ გზებს დააწვეს. ვითარდება გაუვალი მშრალი ხველა და სუნთქვის გაძნელება.
• მუცლის ტკივილი ან შებერილობა: მუცლის ლიმფური კვანძების ან ელენთის გადიდებამ შეიძლება შებერილობა, სისავსის შეგრძნება და მუცლის ტკივილი გამოიწვიოს. ზოგ პაციენტში ამის გამო უმადობა ძლიერდება (ადრეული დანაყრება).
• ხელებისა და ფეხების შეშუპება: ლიმფური მიმოქცევის დაბლოკვამ შეიძლება ფეხებში, კოჭებში ან ხელში შეშუპება (ედემა) გამოიწვიოს.
• კანის ქავილი: სხეულის ნებისმიერ უბანში აუხსნელი, ჯიუტი ქავილი ლიმფომის ნიშანი შეიძლება იყოს. ზოგ პაციენტს კანის გავრცელებული ქავილი აწუხებს.
• ხშირი ინფექციები: ლიმფომა იმუნურ სისტემას ასუსტებს, ამიტომ პაციენტი ჩვეულებრივზე ხშირად შეიძლება ინფიცირდებოდეს ან ინფექციები უფრო ხანგრძლივი იყოს.
• სხვა სიმპტომები: იშვიათად შეიძლება თავის ტკივილი, სხეულის დაბუჟება და კანის გამონაყარიც გვხვდებოდეს. თუმცა ეს ლიმფომისთვის სპეციფიკური ნიშნები არ არის და ჩვეულებრივ სხვა გარემოებებთან ერთად ფასდება.

მნიშვნელოვანია: თუ კისერზე, იღლიაში ან საზარდულში ხელით შესაგრძნობი გადიდებული ლიმფური კვანძები გაქვთ და 2-3 კვირაში არ მცირდება, აუცილებლად მიმართეთ ექიმს. ინფექციით შეშუპებული კვანძები, ჩვეულებრივ, მალე ნორმალიზდება, ლიმფომისას კი შეშუპება თავისით არ ქრება ან თანდათან იზრდება.

ჰოჯკინის ლიმფომის სიმპტომები

ჰოჯკინის ლიმფომის სიმპტომები ზოგადად ზემოთ ჩამოთვლილ ნიშნებს ჰგავს. უმეტესობაში აღინიშნება კისრის კვანძების უმტკივნეულო შეშუპება, ცხელება, ღამის ოფლიანობა და წონის კლება. თუმცა ზოგი ნიშანი ჰოჯკინის ლიმფომაში უფრო ხშირია:

• ძლიერი ქავილი: ჰოჯკინის ლიმფომის პაციენტთა მნიშვნელოვან ნაწილს გავრცელებული და ძლიერი კანის ქავილი აქვს. ზოგჯერ ეს ერთ-ერთი პირველი ნიშანია და თუ სხვა მიზეზით ვერ აიხსნება, ჰოჯკინის ლიმფომაზე შეიძლება დაფიქრება.
• ალკოჰოლის მიღებისას ლიმფური კვანძის ტკივილი: იშვიათად, თუმცა ჰოჯკინის ლიმფომისთვის სპეციფიკურად, ალკოჰოლის მიღების შემდეგ გადიდებულ კვანძებში ტკივილი შეიძლება გაჩნდეს. მაგალითად, პაციენტმა დალევიდან მალევე კისრის შეშუპებულ კვანძში ჩხვლეტა ან ტკივილი შეამჩნიოს. ეს იშვიათი, მაგრამ საკმაოდ სპეციფიკური ნიშანია.

ჰოჯკინის ლიმფომის დიაგნოზის მქონე პაციენტებს შეიძლება ზემოთ აღწერილი ნიშნების ნაწილი ან ყველა ჰქონდეთ. განსაკუთრებით ცხელების, ოფლიანობის და წონის კლების სამეულისგან შემდგარი B სიმპტომები ჰოჯკინის პაციენტთა ნაწილში მკაფიოდაა გამოხატული და სტადირებისთვისაც მნიშვნელოვანია (სტადიების კლასიფიკაციაში აღინიშნება „B“ კატეგორიით, იხილეთ ქვემოთ).

იწვევს თუ არა ლიმფომა ქავილს?

ლიმფომის პაციენტებში აუხსნელი კანის ქავილი ხშირი ნიშანია. განსაკუთრებით ჰოჯკინის ლიმფომაში ძლიერი და გავრცელებული ქავილის ჩივილი სხვა ტიპებთან შედარებით უფრო ხშირად აღირიცხება. ქავილი შეიძლება ლიმფომის გამო გამოყოფილი ნივთიერებებით კანის გაღიზიანებას უკავშირდებოდეს. NHL-ის დროსაც შეიძლება გვხვდებოდეს, თუმცა ნაკლებად მკაფიო იყოს. თუ ადამიანს ხანგრძლივი, მკურნალობაზე არამოპასუხე ქავილი აქვს და თან კვანძების შეშუპება, ღამის ოფლიანობა ან წონის კლება აღენიშნება, შესაძლო ლიმფომის გამოსარიცხად ექიმს უნდა მიმართოს.

როგორ ისმება ლიმფომის დიაგნოზი?

ლიმფომის ადრეული დიაგნოზი მკურნალობის წარმატებისთვის კრიტიკულია. თუმცა ჯანმრთელ ადამიანებში რუტინული სკრინინგის ტესტი (check-up-ის ფარგლებში სპეციალური გამოკვლევა) არ არსებობს. ჩვეულებრივ, პაციენტები სიმპტომებით მიმართავენ ექიმს და შეფასების შედეგად ისმება დიაგნოზი. ლიმფომის დიაგნოზისთვის ექიმის ნაბიჯები და ტესტები ასე შეიძლება შეჯამდეს:

• სამედიცინო ისტორია და ფიზიკური გასინჯვა: ექიმი დეტალურად ისმენს ჩივილებს და წარსულ სამედიცინო ისტორიას სწავლობს. შემდეგ ამოწმებს შესაძლო გადიდებული კვანძების ადგილებს. კისერს, ლავიწზედა უბნებს, იღლიებსა და საზარდულს ხელით სინჯავს არანორმალური შეშუპების მოსაძებნად. მუცლის გასინჯვით ელენთისა და ღვიძლის გადიდებასაც ამოწმებს.
• ბიოფსია: დიაგნოზის დასადასტურებლად უმთავრესი ტესტია ბიოფსია. საჭიროა გადიდებული კვანძის მთლიანად ან ნაწილობრივ ოპერაციით ამოკვეთა და პათოლოგიის ლაბორატორიაში მიკროსკოპით შესწავლა. ნიმუშში შეიძლება გამოვლინდეს ლიმფომის უჯრედები, განისაზღვროს ჰოჯკინის თუ არაჰოჯკინის ტიპი და ქვეტიპი. (რიდ-შტერნბერგის უჯრედის აღმოჩენისას პათოლოგი ჰოჯკინის ლიმფომას ადგენს; სპეციალური შეღებვით B თუ T უჯრედული წარმოშობაც დგინდება.)
• სისხლის ტესტები: სისხლის საერთო ანალიზი (CBC), ღვიძლისა და თირკმლის ფუნქცია, LDH და სხვა მაჩვენებლები როგორც ლიმფომის ნიშნების მხარდასაჭერად, ისე ზოგადი ჯანმრთელობის შესაფასებლად მოწმდება. მაგალითად, შეიძლება გამოვლინდეს მაღალი LDH და ზოგი სისხლის უჯრედის (ლიმფოციტების, ერითროციტების, თრომბოციტების) შემცირება.
• გამოსახულებითი მეთოდები: ბიოფსიით დიაგნოზის შემდეგ ორგანიზმში გავრცელების ხარისხის (სტადიის) დასადგენად გამოსახულებითი კვლევები ტარდება. კომპიუტერული ტომოგრაფია (BT) და პოზიტრონულ-ემისიური ტომოგრაფია (PET სკანირება) ყველაზე ხშირად გამოიყენება. PET-BT-ით სხეულის მრავალ უბანში აქტიური კერები ერთდროულად ჩანს. საჭიროებისას მაგნიტურ-რეზონანსული (MR) კვლევაც გამოიყენება.
• ძვლის ტვინის ბიოფსია: ლიმფომის ძვლის ტვინში გავრცელების შესამოწმებლად, განსაკუთრებით შორსწასულ ან აგრესიულ ტიპებში, შეიძლება მენჯის ძვლიდან ძვლის ტვინის ბიოფსია გაკეთდეს. პროცედურა ადგილობრივი ანესთეზიით ტარდება.
• თავზურგტვინის სითხის (BOS) გამოკვლევა: იშვიათად, ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში გავრცელების ეჭვისას, ლუმბალური პუნქციით თავზურგტვინის სითხეს იღებენ და იკვლევენ (ზოგ აგრესიულ B უჯრედულ ლიმფომაში შეიძლება პროფილაქტიკურადაც ჩატარდეს).

ამ გასინჯვითა და ტესტებით ლიმფომის დიაგნოზი, მისი ტიპი და გავრცელება განისაზღვრება. შემდეგ ექიმი მიღებულ მონაცემებზე დაყრდნობით ლიმფომის სტადიას ადგენს და მკურნალობას გეგმავს.

რა სტადიები აქვს ლიმფომას?

დიაგნოზის შემდეგ კიბოს სხეულში გავრცელების ხარისხის დასადგენად სტადირება ტარდება. ლიმფომისთვის ოთხი ძირითადი სტადიაა აღწერილი. თითოეული დაავადების გავრცელებას გამოხატავს:

1. სტადია I: სიმსივნე ლიმფური კვანძების ერთ უბანში ან ლიმფური სისტემის ერთ ორგანოშია (მაგალითად მხოლოდ ელენთაში). დაავადება სხეულის შეზღუდულ ნაწილში მდებარეობს.
2. სტადია II: კიბო გავრცელებულია ერთზე მეტ კვანძოვან უბანში, რომლებიც დიაფრაგმის კუნთის ერთ მხარესაა (მხოლოდ გულმკერდში ან მხოლოდ მუცელში). ანუ ლიმფომა ორ ან მეტ უბანშია, თუმცა სხეულის ზედა ან ქვედა ნახევარში რჩება.
3. სტადია III: ლიმფომა დიაფრაგმის ორივე მხარის ლიმფურ კვანძებშია გავრცელებული, მაგალითად გულმკერდშიც და მუცელშიც. ამ სტადიაში შეიძლება დაზიანებული იყოს დიაფრაგმის ზემოთ და ქვემოთ მდებარე კვანძები ან ლიმფურ ორგანოებთან ახლოს არსებული მეზობელი ორგანოები.
4. სტადია IV: დაავადება გასცდა ლიმფურ სისტემას და გავრცელდა შორეულ არალიმფურ ორგანოებში, მაგალითად ძვლის ტვინსა და ღვიძლში. ეს ყველაზე შორსწასული სტადიაა და ლიმფომა სისტემურ დაავადებადაა ქცეული.

სტადიის განსაზღვრისას რომაული ციფრებით აღნიშნულ სტადიებს A ან B ასოებიც ემატება. B სტადია, გარკვეული სისტემური ნიშნების არსებობას მიუთითებს: ბოლო 6 თვეში წონის %10-ზე მეტი აუხსნელი კლება, უცნობი მიზეზის ცხელება 38°C-ზე ზემოთ და ძლიერი ღამის ოფლიანობა. თუ ეს სამი ნიშანი არ არის, A სტადია ეწოდება. მაგალითად „IIIB სტადიის ლიმფომა“ ნიშნავს დიაფრაგმის ორივე მხარეს გავრცელებასა და B სიმპტომებს (ცხელება, ოფლიანობა, წონის კლება). თუ ასო არ არის მითითებული, ნაგულისხმევად A ითვლება.

სტადია მკურნალობის გეგმისა და პროგნოზის განსაზღვრაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. დაბალ სტადიებზე (I-II) მკურნალობის შანსი და წარმატება მაღალია; შორსწასულზე შეიძლება უფრო ინტენსიური მკურნალობა გახდეს საჭირო, თუმცა მაღალი წარმატება მაინც შესაძლებელია.

როგორ მკურნალობენ ლიმფომას?

ლიმფომის მკურნალობა (ლიმფის კიბოს მკურნალობა), იგეგმება ტიპის (ჰოჯკინის ან არაჰოჯკინის), ქვეტიპის, სტადიისა და ზოგადი ჯანმრთელობის მიხედვით. თითოეული პაციენტისთვის ოპტიმალური მიდგომა შეიძლება განსხვავდებოდეს. ზოგადად ლიმფომის მკურნალობის ძირითადი მეთოდებია შემდეგი:

• ქიმიოთერაპია (მედიკამენტური მკურნალობა): კიბოს უჯრედების მოსაკლავად ან ზრდის შესაჩერებლად ონკოლოგიური წამლების სისტემური შეყვანაა. მკურნალობის საფუძველს ხშირად ქიმიოთერაპიის პროტოკოლები ქმნის.
• რადიოთერაპია (სხივური მკურნალობა): მაღალი ენერგიის სხივებით კიბოს ლიმფური ქსოვილის ადგილობრივი განადგურებაა. განსაკუთრებით ადრეული ჰოჯკინის ან ერთ უბანში შეზღუდული ლიმფომების დროს შეიძლება ქიმიოთერაპიას დაემატოს.
• მიზნობრივი თერაპიები: ჭკვიანი წამლებია, რომლებიც ლიმფომის უჯრედების ზედაპირზე ან შიგნით გარკვეულ მოლეკულურ სამიზნეებს უტევს. ამ ჯგუფის მონოკლონურმა ანტისხეულებმა (მაგალითად რიტუქსიმაბი, Brentuximab vedotin) განსაკუთრებით B უჯრედულ ლიმფომებში რევოლუციური წარმატება მოიტანა.
• იმუნოთერაპია (იმუნური მკურნალობა): მკურნალობა იმუნურ სისტემას აძლიერებს ან კიბოს უჯრედებზე დამიზნებას ასწავლის. მოიცავს იმუნური საკონტროლო ცილების ინჰიბიტორებს (checkpoint ინჰიბიტორები) ან T უჯრედების კიბოს წინააღმდეგ გადაპროგრამებას (CAR-T უჯრედული თერაპია).
• ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა: მაღალდოზიანი ქიმიოთერაპიის შემდეგ დაზიანებული ძვლის ტვინის აღსადგენად პაციენტს საკუთარ (ავტოლოგიურ) ან შესაფერისი დონორის (ალოგენურ) ჯანსაღ სისხლის ღეროვან უჯრედებს გადასცემენ. განსაკუთრებით გამოიყენება განმეორებულ ან შორსწასულ ლიმფომაში.
• დამხმარე მკურნალობა: გვერდითი მოვლენების შესამცირებლად და ცხოვრების ხარისხის გასაუმჯობესებლად ტარდება. მოიცავს ინფექციის პროფილაქტიკას, ზრდის ფაქტორებს, სისხლის გადასხმასა და სიმპტომურ მკურნალობას.

მკურნალობის გეგმა შეიძლება ერთი ან რამდენიმე მეთოდის კომბინაციას მოიცავდეს. მაგალითად, გავრცელებულ აგრესიულ ტიპში — დიფუზურ მსხვილ B უჯრედულ ლიმფომაში — სტანდარტია 6 კურსი R-CHOP სახელწოდების ქიმიოთერაპიული სქემით (რიტუქსიმაბი + ციკლოფოსფამიდი, დოქსორუბიცინი, ვინკრისტინი, პრედნიზონი). პაციენტთა დიდ ნაწილში დაავადება კონტროლდება. ბოლო წლებში ახალი წამლების დამატებით წარმატება გაიზარდა; მაგალითად პოლატუზუმაბ ვედოტინისა და R-CHP პროტოკოლის კომბინაციამ გარკვეული რისკის ჯგუფში პროგრესირების გარეშე გადარჩენა გააუმჯობესა.

ჰოჯკინის ლიმფომაშიც ჩვეულებრივ კომბინირებული ქიმიოთერაპია გამოიყენება. ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი სქემაა ABVD პროტოკოლი (ადრიამიცინი, ბლეომიცინი, ვინბლასტინი, დაკარბაზინი). ადრეული ჰოჯკინის პაციენტთა უმეტესობა მხოლოდ ქიმიოთერაპიით ან ქიმიოთერაპია + დაბალდოზიანი რადიოთერაპიით სრულიად იკურნება. შორსწასულ სტადიაზე უფრო ინტენსიური მკურნალობაა საჭირო, თუმცა ბოლო წლებში ახალი მიზნობრივი აგენტებიც გამოჩნდა. განსაკუთრებით CD30-ზე მიმართული მონოკლონური ანტისხეული Brentuximab vedotin (Adcetris), შორსწასული ჰოჯკინის ზოგი პაციენტის საწყის მკურნალობას დაემატა და შედეგები გააუმჯობესა. რეციდივის დროს კი იმუნოთერაპიის კლასის პემბროლიზუმაბის მსგავსი PD-1 ინჰიბიტორების გამოყენებაც დაიწყეს.

არაჰოჯკინის ლიმფომის მკურნალობა ქვეტიპების მიხედვით კიდევ უფრო განსხვავდება. აგრესიულ NHL-ში (მაგალითად DLBCL) სასწრაფოდ იწყება ინტენსიური ქიმიოთერაპია, ინდოლენტურ ტიპებში კი ზოგჯერ მკურნალობის დაუწყებლად დაკვირვება („watch and wait“) შეიძლება. ფოლიკულური ლიმფომის მსგავსი ნელი ტიპი ხშირად სრულად ვერ იკურნება, მაგრამ წლები კონტროლდება. მკურნალობის დაწყება და არჩევანი კლინიკური მდგომარეობის მიხედვით ფრთხილად იგეგმება. ბოლო 20 წელიწადში მიზნობრივი მკურნალობის (მაგალითად რიტუქსიმაბის) დამატებითა და ახალი ბიოლოგიური აგენტებით ინდოლენტურ ლიმფომებშიც სიცოცხლე მნიშვნელოვნად გახანგრძლივდა.

ლიმფომის მკურნალობაში ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა მნიშვნელოვანი არჩევანია. განსაკუთრებით რეზისტენტულ ან მკურნალობის შემდეგ განმეორებულ ლიმფომაში მაღალდოზიანი ქიმიოთერაპიის შემდეგ ავტოლოგიური გადანერგვა მრავალ პაციენტში ხანგრძლივ კონტროლს უზრუნველყოფს. ის პირველი მკურნალობის შემდეგაც შეიძლება განიხილონ (მაგალითად მაღალი რისკის ახალგაზრდებში კონსოლიდაციისთვის). ალოგენური, დონორის უჯრედების გადანერგვა უფრო სარისკოა, თუმცა ზოგ შესაფერის პაციენტში განკურნების შესაძლებლობას იძლევა.

დღეს ერთ-ერთი უახლესი მიდგომაა, CAR-T უჯრედული თერაპია სახელწოდების მოწინავე იმუნოთერაპია. პაციენტის T ლიმფოციტებს ლაბორატორიაში გენური ინჟინერიით ცვლიან და უკან აბრუნებენ; ეს „დაპროგრამებული“ უჯრედები ლიმფომის უჯრედებს უმიზნებს. CAR-T განსაკუთრებით წარმატებულია სხვა მკურნალობისადმი რეზისტენტულ ზოგ B უჯრედულ NHL-ში (მაგალითად DLBCL, პირველადი მედიასტინური B უჯრედული ლიმფომა, ზოგი ლეიკემია/ლიმფომა). რამდენიმე CAR-T თერაპია FDA-ს მიერ დამტკიცებულია და ჩვენს ქვეყანაშიც გარკვეულ ცენტრებში გამოიყენება. ეს ლიმფომის მკურნალობაში გარდამტეხ მიღწევად ითვლება და მომავალში უფრო ფართო გამოყენებაა მოსალოდნელი.

სამედიცინო ნახატი კონცეპტუალურად აჩვენებს ლიმფომის (ლიმფის კიბოს) უჯრედების უკონტროლო ზრდას ლიმფურ კვანძში. კიბოს (არანორმალური) ლიმფოციტები მრავლდება და კვანძის მკაფიო გადიდებას იწვევს.

შეჯამების სახით, ლიმფომის მკურნალობა საკმაოდ წარმატებული შედეგების მომცემი სფეროა. ჰოჯკინის პაციენტთა %80-ზე მეტი და NHL-ის დიდი ნაწილი (ქვეტიპისა და სტადიის მიხედვით) მკურნალობით ხანგრძლივად ცოცხლობს. ადრეული დიაგნოზისას მაჩვენებლები კიდევ უფრო მაღალია. ქიმიოთერაპიისა და რადიოთერაპიის გარდა ყოველწლიურად ახალი მიზნობრივი წამლები და იმუნოთერაპიები იქმნება. ამიტომ ადრე რეზისტენტულ შემთხვევებშიც მნიშვნელოვანი პროგრესია. მკურნალობისას პაციენტები რეგულარულად უნდა კონტროლდებოდეს და გვერდითი მოვლენები იმართებოდეს. დასრულების შემდეგაც პერიოდული შემოწმება შესაძლო რეციდივის ადრეულ გამოვლენასა და ხელახალი ჩარევის შესაძლებლობას იძლევა.

დასკვნა

ლიმფომა, ჩვენი იმუნური სისტემის მნიშვნელოვანი ნაწილის — ლიმფოციტების უკონტროლო ზრდით წარმოქმნილი კიბოა. კვანძებში დაწყებულ დაავადებას ლიმფური სისტემის გზით სხვა უბნებში გავრცელება შეუძლია. საბედნიეროდ, ლიმფომა კიბოებს შორის მკურნალობის მაღალი შანსის მქონე ერთ-ერთი დაავადებაა. ადრეული დიაგნოზითა და სწორი პროტოკოლებით მრავალი პაციენტი სრულიად იკურნება ან წლები ჯანსაღად ცხოვრობს. თუ ლიმფომის ნიშნებზე გაქვთ ეჭვი (ხანგრძლივი კვანძების შეშუპება, ღამის ოფლიანობა, აუხსნელი წონის კლება), დროულად მიმართეთ სამედიცინო დაწესებულებას. გახსოვდეთ, მედიცინის სიახლეების წყალობით წარმატების მაჩვენებლები დღითიდღე იზრდება და პაციენტებისთვის იმედისმომცემი შედეგები მიიღება.

ჯანსაღ დღეებს გისურვებთ.