لنفوم یا سرطان لنف چیست؟ علائم و درمان آن چگونه است؟

لنفوم، از سلول‌های سیستم ایمنی موسوم به لنفوسیت منشأ می‌گیرد و نوعی سرطان دستگاه لنفاویاست. در ساده‌ترین تعریف، لنفوم سرطان دستگاه لنفاوی است. در میان مردم، سرطان لنف نیز نامیده می‌شود. این بیماری در هر سنی ممکن است پدید آید، اما به‌ویژه در بزرگسالان جوان شایع‌تر است. لنفوم معمولاً قابل درمان است و با درمان مناسب، بخش بزرگی از بیماران می‌توانند سال‌های طولانی پس از تشخیص زندگی کنند. نخستین علامت لنفوم اغلب تورم بدون درد غدد لنفاوی است. در این مقاله، درباره لنفوم پاسخ پرسش‌هایی مانند «لنفوم چیست, چرا ایجاد می‌شود, چه علائمی دارد, مراحل و درمان آن چگونه‌اند؟» را با دقت علمی و در پرتو اطلاعات به‌روز خواهید یافت.

دستگاه لنفاوی و گردش لنف چیست؟

برای درک بهتر لنفوم، ابتدا باید محل شروع بیماری، یعنی دستگاه لنفاویرا شناخت. دستگاه لنفاوی بخشی از سیستم ایمنی ماست و بدن را در برابر عفونت و بیماری محافظت می‌کند. این دستگاه از سلول‌ها و اندام‌های مختلف، به‌ویژه نوعی گلبول سفید به نام لنفوسیت، تشکیل می‌شود. لنفوسیت‌ها دو نوع اصلی دارند:

• لنفوسیت‌های B (سلول‌های B): سلول‌های B، آنتی‌بادی تولید می‌کنند؛ پروتئین‌هایی که از بدن در برابر ساختارهای خارجی مضر مانند ویروس و باکتری دفاع می‌کنند. این سلول‌ها همچنین «سلول حافظه» هستند و هنگام مواجهه دوباره با همان تهدید، پاسخ سریع را ممکن می‌سازند.
• لنفوسیت‌های T (سلول‌های T): سلول‌های T زیرگونه‌های مختلفی دارند. برخی، سلول‌های آلوده به ویروس، باکتری‌ها و سلول‌های غیرطبیعی بدن را مستقیماً نابود می‌کنند. برخی دیگر با تنظیم سلول‌های دیگر سیستم ایمنی، پاسخی دفاعی و هماهنگ می‌سازند.

ساختار دستگاه لنفاوی: دستگاه لنفاویاز شبکه‌ای از عروق و زنجیره‌ای از گره‌های لنفاوی در سراسر بدن تشکیل می‌شود.

اجزای اصلی آن عبارت‌اند از:

• گره‌های لنفاوی (غدد لنفاوی): غده‌های کوچکی به‌اندازه دانه لوبیا هستند که لنفوسیت و سلول‌های ایمنی دیگر دارند. در سراسر بدن، به‌ویژه گردن، زیربغل و کشاله ران پراکنده‌اند. گره‌های لنفاوی از راه عروق لنفاوی، شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته می‌سازند.
• عروق لنفاوی: مجرای باریک دستگاه لنفاوی برای گردش مایع لنف هستند. این عروق، مایع لنف جمع‌آوری‌شده از بافت‌ها را به گره‌های لنفاوی و سپس دوباره به گردش خون می‌برند.
• طحال: اندامی در بخش بالایی چپ شکم، زیر دنده‌هاست. طحال سلول‌های ایمنی، از جمله لنفوسیت، تولید و سلول‌های خونی پیر یا آسیب‌دیده در گردش خون را تصفیه می‌کند.
• مغز استخوان: بافت نرم داخل برخی استخوان‌ها و محل تولید سلول‌های خونی جدید (از جمله لنفوسیت‌ها) است. لنفوسیت‌های B و T ابتدا در مغز استخوان ساخته می‌شوند؛ سلول‌های T سپس برای بلوغ به تیموس می‌روند.
• غده تیموس: اندامی کوچک درست پشت استخوان جناغ، بالای قلب است. در کودکی و جوانی فعال است و در بلوغ لنفوسیت‌های T نقش مهمی دارد.
• لوزه‌ها و آدنوئیدها: مجموعه‌های بافت لنفاوی پشت گلو هستند. برای مقابله با میکروب‌های واردشده از راه تنفس یا بلع، آنتی‌بادی تولید می‌کنند.
• پلاک‌های پی‌یر و دیگر بافت‌های لنفاوی: نواحی بافت لنفاوی در طول دستگاه گوارش، به‌ویژه روده‌ها هستند. این نواحی، در برابر عوامل بیماری‌زای دریافت‌شده از راه گوارش پاسخ ایمنی ایجاد می‌کنند.

گردش لنف چیست؟

مایع در گردش دستگاه لنفاوی، لنف نام دارد. گردش لنف روندی است که در آن مایع میان بافت‌ها (مایع بین‌بافتی) توسط عروق لنفاوی جذب می‌شود، برای تصفیه به گره‌های لنفاوی می‌رود و در نهایت دوباره وارد خون می‌شود. این گردش، مایع اضافی جمع‌شده در بافت‌ها را گردآوری می‌کند و سلول‌های ایمنی با گردش در سراسر بدن، در برابر عفونت دفاع می‌کنند. گره‌های لنفاوی، لنف را تصفیه و ذرات خارجی مانند باکتری و ویروس و سلول‌های غیرطبیعی را درون آن به دام می‌اندازند. گردش لنف بخش بنیادی سازوکار دفاعی بدن است و هر اختلال آن می‌تواند مقاومت به عفونت را کاهش دهد.

نمای شماتیک دستگاه لنفاوی: گره‌های لنفاوی سراسر بدن (نقاط سبز) و عروق لنفاوی پیونددهنده آن‌ها. گردش لنف، مایع بافت‌ها را برای تصفیه به این گره‌ها منتقل می‌کند.

- گره‌های لنفاوی چیستند، کجا قرار دارند و چرا متورم می‌شوند؟ در نوشته‌ای با این عنوان، درباره گره‌های لنفاوی می‌توانید اطلاعات مفصل‌تری به دست آورید.

انواع لنفوم

لنفوم اساساً به لنفوم هوچکین و غیرهوچکین (Non-Hodgkin) تقسیم می‌شود. هر دو نوع اصلی، زیرگونه‌های فراوان دارند. در گروه لنفوم غیرهوچکین بیش از 60 زیرگونه تعریف شده و هوچکین چند زیرگونه دارد. لنفوم‌ها همچنین بر اساس نوع لنفوسیت منشأ خود، به سلول B یا سلول T طبقه‌بندی می‌شوند. لنفوم سلول B بخش عمده موارد لنفوم غیرهوچکین را تشکیل می‌دهد و لنفوم‌های سلول T نادرترند.

لنفوم هوچکین

لنفوم هوچکین (با تلفظ هوچکین نیز شناخته می‌شود)، نوعی لنفوم است که حدود %10-20 موارد را شامل می‌شود. مهم‌ترین ویژگی متمایزکننده آن از انواع دیگر، یافتن سلول‌هایی در نمونه‌برداری به نام سلول‌های رید-اشترنبرگ است؛ لنفوسیت‌های B بزرگ و غیرطبیعی. این سلول‌های غول‌پیکر با نمای مشخص زیر میکروسکوپ، تعیین‌کننده تشخیص لنفوم هوچکین‌اند. هوچکین در هر سنی ممکن است رخ دهد، اما بیشتر در بزرگسالان جوان در دهه 20 زندگی و افراد بالاتر از دهه 50 دیده می‌شود (دو اوج دارد). در مردان اندکی شایع‌تر از زنان است. این نوع معمولاً از ناحیه محدودتری شروع می‌شود و تمایل دارد به‌ترتیب به گره‌های لنفاوی نزدیک گسترش یابد. همچنین با درمان‌های مدرن، میزان درمان کامل لنفوم هوچکین بالاست و بخش بزرگی از بیماران با درمان درست کاملاً بهبود می‌یابند.

لنفوم غیرهوچکین

لنفوم غیرهوچکین (NHL) شامل همه لنفوم‌های غیر از نوع هوچکین است و حدود %80-90 همه موارد لنفوم را تشکیل می‌دهد. این گروه بسیار متنوع است و رفتار زیرگونه‌ها می‌تواند متفاوت باشد. بیشتر لنفوم‌های غیرهوچکین، لنفوم سلول B هستند. یعنی سلول‌های سرطانی از لنفوسیت B منشأ می‌گیرند. بخش کوچک‌تری از لنفوسیت‌های T منشأ می‌گیرند و زیرگونه‌های لنفوم سلول T هستند. (به‌ندرت لنفوم‌های برخاسته از سلول NK نیز وجود دارند.) زیرگونه‌های غیرهوچکین از نظر رفتار زیستی معمولاً به دو گروه تقسیم می‌شوند:

• لنفوم‌های آهسته‌سیر (ایندولنت): این لنفوم‌ها کم‌درجه محسوب می‌شوند و معمولاً آهسته رشد می‌کنند. علائم خفیف دارند و ممکن است سال‌ها تشخیص داده نشوند. برای مثال لنفوم فولیکولار، لنفوم لنفوسیتی کوچک (SLL) و لنفوم MALT از انواع آهسته‌سیر هستند.
• لنفوم‌های تهاجمی (سریع‌سیر): لنفوم‌هایی با رشد سریع و درجه بالا هستند. می‌توانند سریع منتشر شوند و علائم جدی ایجاد کنند و اگر درمان نشوند، در مدت کوتاهی خطر جانی دارند. مثلاً لنفوم منتشر سلول B بزرگ (DLBCL)، شایع‌ترین زیرگونه تهاجمی NHL، سریع رشد می‌کند، اما اغلب با شیمی‌درمانی شدید قابل درمان است. لنفوم بورکیت نیز نوع نادری با سیر بسیار تهاجمی است.

در لنفوم غیرهوچکین، زیرگونه‌های فراوانی بر اساس نوع سلول درگیر و ویژگی‌های مولکولی تعریف شده‌اند. از شایع‌ترین‌ها، لنفوم منتشر سلول B بزرگ (حدود ~%30 موارد) و لنفوم فولیکولار (حدود ~%20 موارد) هستند. انواع دیگر مانند لنفوم سلول مانتل، لنفوم ناحیه حاشیه‌ای و لنفوم لنفوسیتی کوچک کمتر دیده می‌شوند. سیر و پاسخ به درمان هر زیرگونه می‌تواند متفاوت باشد؛ بنابراین تعیین زیرگونه برای برنامه‌ریزی درمان بسیار مهم است.

لنفوم سلول B چیست؟

لنفوم سلول B، نام عمومی انواع لنفوم ناشی از تکثیر کنترل‌نشده لنفوسیت‌های B است. چون بیشتر لنفوم‌های غیرهوچکین از نوع B هستند، این اصطلاح زیاد استفاده می‌شود. زیرگونه‌هایی مانند لنفوم منتشر سلول B بزرگ و لنفوم فولیکولار، نمونه‌های این گروه‌اند. این لنفوم‌ها معمولاً در درمان به داروهای مانند anti-CD20 با هدف سلول B خوب پاسخ می‌دهند (مانند ریتوکسیماب). لنفوم‌های سلول T نادرترند و از نظر سیر و پاسخ درمانی می‌توانند با لنفوم‌های سلول B متفاوت باشند.

چرا لنفوم ایجاد می‌شود؟

مانند بیشتر سرطان‌ها، علت دقیق لنفوم نیز کاملاً درک نشده است. چرا لنفوم ایجاد می‌شود؟ پاسخ روشنی ندارد؛ اما پژوهش‌ها برخی عوامل خطر را شناسایی کرده‌اند. احتمال ایجاد لنفوم در دارندگان این عوامل ممکن است بیشتر باشد. از نظر عوامل خطر، تفاوت‌هایی بین هوچکین و غیرهوچکین وجود دارد:

عوامل خطر لنفوم غیرهوچکین

• سن بالا: خطر لنفوم غیرهوچکین با سن افزایش می‌یابد. بیشتر موارد در 60 سالگی و بالاتر دیده می‌شوند. (طبق داده‌های آمریکا، میانه سن هنگام تشخیص حدود ~67 است.)
• جنس: برخی زیرگونه‌ها ممکن است در زنان و برخی در مردان شایع‌تر باشند، اما به‌طور کلی میزان غیرهوچکین در مردان اندکی بیشتر است.
• جغرافیا: لنفوم غیرهوچکین در کشورهای توسعه‌یافته بیشتر گزارش می‌شود. (ممکن است ناشی از تفاوت‌های محیطی یا سبک زندگی باشد.)
• مواد شیمیایی مضر و پرتو: مواجهه با برخی مواد شیمیایی کشاورزی مانند آفت‌کش‌ها یا دریافت پرتو با دوز بالا در گذشته (مانند پرتو هسته‌ای) می‌تواند خطر را افزایش دهد.
• ضعف سیستم ایمنی: سرکوب ایمنی خطر لنفوم را بالا می‌برد. مثلاً احتمال ایجاد غیرهوچکین در مصرف‌کنندگان داروهای مهار ایمنی پس از پیوند عضو یا افراد دارای HIV/AIDS بیشتر است.
• بیماری‌های خودایمنی: در بیماری‌های خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید و SLE (لوپوس)، خطر لنفوم بر اثر ناهنجاری‌های ایمنی ممکن است کمی افزایش یابد.
• عفونت‌های مزمن: وجود طولانی برخی عفونت‌های ویروسی و باکتریایی می‌تواند زمینه لنفوم را فراهم کند. مثلاً باکتری ساکن معده، هلیکوباکتر پیلوری ، می‌تواند به لنفوم MALT منجر شود. همچنین عفونت ویروس اپشتین-بار (EBV) (مثلاً مونونوکلئوز عفونی در جوانان) با برخی انواع لنفوم مرتبط شناخته شده است.

عوامل خطر لنفوم هوچکین

• عفونت ویروس اپشتین-بار: در کسانی که دچار عفونت EBV به نام مونونوکلئوز (معروف به «بیماری بوسه») شده‌اند، خطر لنفوم هوچکین نسبت به جمعیت عمومی اندکی بیشتر است.
• سن: هوچکین در دو گروه سنی اوج دارد: بزرگسالی جوان (دهه 20 زندگی) و سنین بالاتر (بیش از 55 سال). خطر در این دو دوره افزایش می‌یابد.
• جنس: هوچکین در مردان اندکی شایع‌تر از زنان است.
• سابقه خانوادگی: در افرادی که بستگان درجه اولشان (به‌ویژه خواهر یا برادر) هوچکین داشته‌اند، خطر اندکی بالا می‌رود. به‌ویژه در دوقلوهای همسان که دیگری هوچکین داشته است، افزایش چشمگیر خطر شناسایی شده است.
• جغرافیا و وضعیت اجتماعی‌اقتصادی: هوچکین در کشورهایی مانند آمریکا، کانادا و شمال اروپا شایع‌تر و در آسیا و آفریقا نادرتر است. همچنین گفته می‌شود در بخش‌های برخوردارتر جامعه از نظر اجتماعی‌اقتصادی، میزان بروز اندکی بالاتر است.
• نقص ایمنی: وضعیت‌هایی که سیستم ایمنی شدیداً ضعیف است، مانند عفونت HIV/AIDS، خطر هوچکین را افزایش می‌دهند.

در بسیاری از افراد دارای عوامل خطر بالا، لنفوم هرگز ایجاد نمی‌شود، در حالی که برخی بیماران تشخیص‌گرفته ممکن است هیچ‌یک از این عوامل را نداشته باشند. یعنی نداشتن عامل خطر به معنای مبتلا نشدن قطعی نیست و داشتن آن نیز لزوماً به معنای ایجاد لنفوم نیست. اما این عوامل وضعیت‌هایی‌اند که می‌توانند زمینه‌ساز لنفوم باشند.

علائم لنفوم چیست؟

علائم لنفوم اغلب با عفونت‌های ساده اشتباه می‌شوند. مثلاً در سرماخوردگی نیز غدد لنفاوی ممکن است متورم شوند و تب و خستگی ایجاد شود. اما علائم سرطان لنف معمولاً طولانی‌ترند و خودبه‌خود برطرف نمی‌شوند. بنابراین مدت علائم و نشانه‌های همراه مهم‌اند. شایع‌ترین علامت لنفوم در گره‌های لنفاوی (غدد لنفاوی) بدن، تورم بدون درد است. ممکن است به‌ویژه به‌شکل توده‌های سفت و بزرگ‌شده در غدد گردن، زیربغل یا کشاله ران ظاهر شود. برخی بیماران جز تورم غدد، شکایت مشخصی ندارند. اما با پیشرفت لنفوم یا انتشار در بدن، علائم سیستمیک مختلف آغاز می‌شوند.

علائم لنفوم معمولاً شامل این مواردند:

• تورم غدد لنفاوی: شایع‌ترین علامت، برجستگی‌های قابل لمس و بدون درد به‌ویژه در گردن، زیربغل یا کشاله ران است. برخلاف تورم غدد ناشی از عفونت، مدت طولانی باقی می‌مانند و ممکن است به‌تدریج بزرگ‌تر شوند.
• خستگی و بی‌حالی مزمن: فرد ممکن است پیوسته احساس فرسودگی کند و زودتر از معمول خسته شود.
• تب و تعریق شبانه: به‌ویژه تب‌های بدون علت بالاتر از 38°C و تعریق شبانه شدید به‌اندازه خیس کردن بستر (علائم B مرتبط با لنفوم).
• کاهش اشتها و وزن: ممکن است در مدت کوتاه کاهش وزن ناخواسته رخ دهد (بیش از %10 وزن بدن در 6 ماه). بیماران معمولاً بی‌اشتهایی نیز گزارش می‌کنند.
• سرفه مداوم یا تنگی نفس: با بزرگ شدن غدد لنفاوی قفسه سینه، ریه‌ها و راه‌های هوایی ممکن است تحت فشار قرار گیرند. شکایت‌هایی مانند سرفه خشک ماندگار و دشواری تنفس ایجاد می‌شوند.
• درد یا ورم شکم: بزرگ شدن گره‌های لنفاوی داخل شکم یا طحال می‌تواند ورم شکم، احساس پُری و درد شکم ایجاد کند. به همین دلیل در برخی بیماران بی‌اشتهایی بیشتر می‌شود (سیری زودرس).
• ورم دست و پا: با انسداد گردش لنف، ممکن است ادم (ورم) در پاها، قوزک‌ها یا دست ایجاد شود.
• خارش پوست: در هر جای بدن، ماندگار و بی‌علت بودن خارش می‌تواند نشانه لنفوم باشد. برخی بیماران لنفوم از خارش گسترده پوست شکایت دارند.
• عفونت‌های مکرر: چون لنفوم سیستم ایمنی را ضعیف می‌کند، بیمار ممکن است بیش از معمول عفونت بگیرد یا عفونت‌ها طولانی شوند.
• علائم دیگر: به‌ندرت علائمی مانند سردرد، احساس بی‌حسی بدن و بثورات پوستی نیز دیده می‌شوند. اما این‌ها نشانه اختصاصی لنفوم نیستند و معمولاً همراه وضعیت‌های دیگر ارزیابی می‌شوند.

مهم: اگر غدد لنفاوی متورم قابل لمس در گردن، زیربغل یا کشاله ران دارید و تورم طی 2-3 هفته برطرف نمی‌شود، حتماً به پزشک مراجعه کنید. غدد متورم بر اثر عفونت معمولاً زود به حالت طبیعی برمی‌گردند؛ اما در لنفوم، تورم خودبه‌خود ناپدید نمی‌شود یا پیوسته بیشتر می‌شود.

علائم لنفوم هوچکین

علائم هوچکین عموماً با فهرست علائم لنفوم بالا مشابه‌اند. در بیشتر بیماران، تورم بدون درد غدد گردن، تب، تعریق شبانه و کاهش وزن دیده می‌شود. اما احتمال برخی علائم در هوچکین بیشتر از انواع دیگر است:

• خارش شدید: بخش مهمی از بیماران هوچکین از خارش گسترده و شدید پوست شکایت دارند. گاهی خارش از نخستین علائم است و اگر به علل دیگر نسبت داده نشود، می‌تواند هوچکین را مطرح کند.
• درد غدد لنفاوی پس از الکل: گرچه نادر است، درد غدد لنفاوی بزرگ‌شده پس از نوشیدنی الکلی، علامتی اختصاصی برای هوچکین محسوب می‌شود. مثلاً بیمار ممکن است کمی پس از مصرف الکل، سوزش یا درد غده متورم گردن را احساس کند. این علامت شایع نیست، اما بسیار اختصاصی است.

بیماران تشخیص‌گرفته هوچکین ممکن است بخشی یا همه علائم بالا را داشته باشند. به‌ویژه تب, تعریق و کاهش وزن که سه‌گانه علائم B را می‌سازند، در بخشی از بیماران هوچکین بارزند و در مرحله‌بندی نیز مهم‌اند (در طبقه‌بندی مرحله، با دسته «B» بیان می‌شود؛ پایین را ببینید).

آیا لنفوم خارش ایجاد می‌کند؟

خارش بی‌علت پوست در بیماران لنفوم شایع است. به‌ویژه در هوچکین، شدید و گسترده بودن شکایت خارش بیشتر از انواع دیگر لنفوم گزارش می‌شود. خارش ممکن است ناشی از تحریک پوست با موادی باشد که به‌علت لنفوم آزاد می‌شوند. در غیرهوچکین نیز خارش دیده می‌شود، اما ممکن است به‌اندازه هوچکین بارز نباشد. اگر خارش فرد مدت‌ها ادامه دارد، به درمان پاسخ نمی‌دهد و با تورم غدد، تعریق شبانه یا کاهش وزن همراه است، باید از نظر لنفوم زمینه‌ای با پزشک مشورت کرد.

لنفوم چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص زودهنگام لنفوم برای موفقیت درمان حیاتی است. اما برای افراد سالم، آزمایش غربالگری معمولیِ لنفوم (غربالگری اختصاصی در چکاپ) وجود ندارد. بیماران معمولاً به‌علت علائم ایجادشده به پزشک مراجعه می‌کنند و پس از ارزیابی، تشخیص داده می‌شوند. برای تشخیص لنفوم، مراحل کار پزشک و آزمایش‌ها را می‌توان چنین خلاصه کرد:

• شرح‌حال پزشکی و معاینه جسمی: پزشک علائم بیمار را با دقت می‌شنود و پیشینه سلامت او را بررسی می‌کند. سپس نواحی احتمالی گره‌های بزرگ‌شده را معاینه می‌کند. با لمس نواحی غدد لنفاوی مانند گردن، بالای ترقوه، زیربغل و کشاله ران، تورم غیرطبیعی جست‌وجو می‌شود. شکم نیز برای بررسی بزرگی طحال و کبد معاینه می‌شود.
• نمونه‌برداری: مهم‌ترین آزمایش تأیید تشخیص لنفوم، نمونه‌برداری است. باید تمام یا بخشی از غده متورم با جراحی برداشته و در آزمایشگاه پاتولوژی زیر میکروسکوپ بررسی شود. نمونه می‌تواند وجود سلول لنفوم، هوچکین یا غیرهوچکین بودن و زیرگونه را مشخص کند. (پاتولوژیست با دیدن سلول رید-اشترنبرگ، هوچکین را تشخیص می‌دهد؛ همچنین با رنگ‌آمیزی اختصاصی مشخص می‌کند منشأ تومور سلول B است یا T.)
• آزمایش‌های خون: آزمایش‌هایی مانند شمارش کامل خون (CBC)، عملکرد کبد و کلیه و سطح LDH، هم برای پشتیبانی از یافته‌های لنفوم و هم ارزیابی سلامت عمومی بیمار انجام می‌شوند. مثلاً در آزمایش خون بیماران، LDH بالا و کاهش برخی مقادیر مانند لنفوسیت، گلبول قرمز و پلاکت دیده می‌شود.
• روش‌های تصویربرداری: پس از تشخیص لنفوم با نمونه‌برداری، تصویربرداری برای تعیین میزان گسترش (مرحله) بیماری در بدن انجام می‌شود. توموگرافی رایانه‌ای (CT) و توموگرافی گسیل پوزیترون (اسکن PET) پرکاربردترین روش‌ها هستند. PET-CT می‌تواند کانون‌های فعال لنفوم در بخش‌های فراوان بدن را یک‌جا شناسایی کند. در صورت نیاز از تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) نیز استفاده می‌شود.
• نمونه‌برداری مغز استخوان: برای بررسی گسترش لنفوم به مغز استخوان، به‌ویژه در مراحل پیشرفته یا برخی انواع تهاجمی، می‌توان از استخوان لگن نمونه مغز استخوان گرفت. این کار با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود.
• بررسی مایع مغزی‌نخاعی (BOS) کمری: به‌ندرت، اگر به انتشار لنفوم در سیستم عصبی مرکزی شک باشد، با پونکسیون کمری مایع نخاعی گرفته و بررسی می‌شود (مثلاً در برخی لنفوم‌های تهاجمی سلول B، با هدف پیشگیری نیز ممکن است انجام شود).

پس از معاینه و آزمایش‌های بالا، لنفوم تشخیص داده می‌شود و نوع و گسترش آن مشخص می‌گردد. سپس پزشک با توجه به یافته‌ها، مرحله لنفوم را تعیین می‌کند و برنامه درمان را می‌چیند.

مراحل لنفوم چیست؟

پس از تشخیص لنفوم، برای تعیین میزان انتشار سرطان در بدن، مرحله‌بندی انجام می‌شود. چهار مرحله اصلی برای لنفوم تعریف شده است که هرکدام میزان گسترش بیماری را نشان می‌دهند:

1. مرحله I: تومور در یک ناحیه گره لنفاوی یا یک اندام دستگاه لنفاوی (مثلاً فقط طحال) قرار دارد. بیماری فقط در محدوده کوچکی از بدن است.
2. مرحله II: سرطان به بیش از یک ناحیه گره لنفاوی در یک سمت لایه عضلانی دیافراگم (فقط قفسه سینه یا فقط شکم) گسترش یافته است. یعنی لنفوم در دو ناحیه یا بیشتر دیده می‌شود، اما هنوز به نیمه بالا یا پایین بدن محدود است.
3. مرحله III: لنفوم به نواحی گره لنفاوی هر دو سوی دیافراگم گسترش یافته است؛ مثلاً هم قفسه سینه و هم شکم درگیرند. در این مرحله، غدد بالا و پایین دیافراگم ممکن است درگیر باشند یا بیماری به اندام‌های مجاور اندام‌های لنفاوی گسترش یافته باشد.
4. مرحله IV: بیماری از دستگاه لنفاوی فراتر رفته و به اندام‌های دور خارج آن، مانند مغز استخوان و کبد، منتشر شده است. این پیشرفته‌ترین مرحله است و لنفوم اکنون بیماری‌ای سیستمیک شده است.

هنگام تعیین مرحله لنفوم، کنار مراحل بیان‌شده با اعداد رومی بالا، حروف A یا B نیز افزوده می‌شوند. مرحله Bوجود علائم سیستمیک مشخص را در بیمار نشان می‌دهد: کاهش وزن بی‌دلیل بیش از %10 وزن بدن طی 6 ماه اخیر، تب بی‌علت بالاتر از 38°C و تعریق شبانه شدید. اگر این سه علامت نباشند، مرحله A نامیده می‌شود. مثلاً «لنفوم مرحله IIIB» یعنی لنفوم در هر دو سوی دیافراگم گسترش یافته و بیمار علائم B (تب، تعریق، کاهش وزن) دارد. اگر حرفی استفاده نشده باشد، به‌صورت پیش‌فرض A در نظر گرفته می‌شود.

مرحله لنفوم در تعیین برنامه درمان و پیش‌آگهی (سیر) بیماری مهم است. عموماً در مراحل پایین (I-II)، شانس و موفقیت درمان بیشتر است؛ در مراحل پیشرفته ممکن است درمان شدیدتری لازم باشد، اما همچنان دستیابی به موفقیت بالا ممکن است.

لنفوم چگونه درمان می‌شود؟

درمان لنفوم (درمان سرطان لنف) بر اساس نوع بیماری (هوچکین یا غیرهوچکین)، زیرگونه، مرحله و سلامت عمومی بیمار برنامه‌ریزی می‌شود. مناسب‌ترین رویکرد برای هر بیمار ممکن است متفاوت باشد. به‌طور کلی، روش‌های اصلی درمان لنفوم عبارت‌اند از:

• شیمی‌درمانی (دارودرمانی): دادن سیستمیک داروهای ضدسرطان برای کشتن سلول‌های سرطانی یا توقف رشد آن‌هاست. پروتکل‌های شیمی‌درمانی اغلب اساس درمان لنفوم را می‌سازند.
• رادیوتراپی (پرتودرمانی): نابودی موضعی بافت لنفاوی سرطانی با پرتوهای پرانرژی است. به‌ویژه در برخی موارد هوچکین زودرس یا لنفوم محدود به یک ناحیه، می‌تواند همراه شیمی‌درمانی انجام شود.
• درمان‌های هدفمند: داروهای هوشمندی هستند که به اهداف مولکولی مشخص سطح یا داخل سلول لنفوم حمله می‌کنند. آنتی‌بادی‌های مونوکلونال (مانند ریتوکسیماب و برنتوکسیماب ودوتین) در این گروه‌اند و به‌ویژه در لنفوم سلول B موفقیت تحول‌آفرینی داشته‌اند.
• ایمنی‌درمانی (درمان ایمنی): درمان‌هایی که با تقویت سیستم ایمنی یا آموزش آن برای هدف گرفتن سلول سرطانی کار می‌کنند. پروتئین‌های تنظیم‌کننده ایمنی (مهارکننده‌های نقاط وارسی) یا بازبرنامه‌ریزی سلول‌های T برای جنگ با سرطان (درمان سلولی CAR-T) در این دسته‌اند.
• پیوند سلول بنیادی: دادن سلول‌های بنیادی خون‌ساز سالم خود بیمار (اتولوگ) یا اهداکننده مناسب (آلوژنیک) برای بازسازی مغز استخوان آسیب‌دیده پس از شیمی‌درمانی با دوز بالاست. به‌ویژه در عود لنفوم یا موارد پیشرفته قابل اجراست.
• درمان‌های حمایتی: درمان‌هایی برای کاهش عوارض درمان لنفوم و افزایش کیفیت زندگی هستند. پیشگیری از عفونت، عوامل رشد، انتقال خون و درمان علامتی در این گروه‌اند.

برنامه درمان لنفوم می‌تواند ترکیب یک یا چند روش بالا باشد. مثلاً در لنفوم منتشر سلول B بزرگ، نوع شایع تهاجمی، رویکرد استاندارد 6 دوره R-CHOP است؛ یک برنامه شیمی‌درمانی (ترکیب ریتوکسیماب + سیکلوفسفامید، دوکسوروبیسین، وین‌کریستین و پردنیزون). با آن، بیماری در بخش بزرگی از بیماران کنترل می‌شود. در سال‌های اخیر، افزودن داروهای جدید موفقیت را بیشتر کرده؛ مثلاً ترکیب داروی هدفمند پولاتوزوماب ودوتین با پروتکل R-CHP، بقای بدون پیشرفت را در گروه خطر مشخصی بهبود داده است.

در هوچکین نیز معمولاً پروتکل‌های شیمی‌درمانی ترکیبی استفاده می‌شوند. یکی از پرکاربردترین برنامه‌ها، ABVD است (آدریامایسین، بلئومایسین، وین‌بلاستین، داکاربازین). بیشتر بیماران هوچکین زودرس با فقط شیمی‌درمانی یا شیمی‌درمانی + رادیوتراپی کم‌دوز کاملاً بهبود می‌یابند. در هوچکین پیشرفته درمان شدیدتر لازم است و در سال‌های اخیر عوامل هدفمند جدید نیز وارد شده‌اند. به‌ویژه داروی آنتی‌بادی مونوکلونال هدف‌گیرنده CD30 به نام برنتوکسیماب ودوتین (Adcetris)در برخی بیماران هوچکین پیشرفته به درمان اولیه افزوده و نتایج را بهتر کرده است. همچنین در هوچکین عودکرده، از گروه ایمنی‌درمانی ، دارویی به نام پمبرولیزوماب و داروهای مشابه مهارکننده PD-1 نیز به کار گرفته شده‌اند.

درمان غیرهوچکین بر اساس زیرگونه تنوع بیشتری دارد. در انواع تهاجمی NHL (مانند DLBCL)، شیمی‌درمانی فوری و شدید آغاز می‌شود؛ اما در انواع آهسته‌سیر، شرایطی وجود دارد که می‌توان بدون شروع فوری درمان، راهبرد پایش («watch and wait») را اجرا کرد. نوع آهسته‌ای مانند لنفوم فولیکولار معمولاً بیماری‌ای است که کاملاً ریشه‌کن نمی‌شود، اما سال‌ها قابل کنترل است. در این موارد، هم زمان شروع و هم انتخاب درمان با توجه به وضعیت بالینی بیمار به‌دقت برنامه‌ریزی می‌شود. در 20 سال اخیر، افزودن درمان هدفمند (مانند ریتوکسیماب) و توسعه عوامل زیستی جدید، بقای بیماران لنفوم آهسته‌سیر را نیز به‌طور چشمگیری افزایش داده است.

در درمان لنفوم، پیوند سلول بنیادی گزینه‌ای مهم است. به‌ویژه در لنفوم مقاوم یا عودکرده پس از درمان، شیمی‌درمانی با دوز بالا و سپس پیوند اتولوگ (از خود بیمار)، در بسیاری کنترل طولانی‌مدت فراهم می‌کند. بر اساس وضعیت بیماری، پیوند پس از درمان‌های اولیه نیز قابل بررسی است (مثلاً برای تحکیم در جوانان پرخطر). پیوند آلوژنیک (از اهداکننده)، با وجود خطر بیشتر، در برخی بیماران مناسب می‌تواند درمان کامل فراهم کند.

امروزه یکی از تازه‌ترین رویکردها، درمان سلولی CAR-T نام دارد و نوع پیشرفته ایمنی‌درمانی است. در این درمان، لنفوسیت‌های T خود بیمار در آزمایشگاه با مهندسی ژنتیک تجهیز و دوباره به او داده می‌شوند؛ سلول‌های «برنامه‌ریزی‌شده» لنفوم بدن را هدف می‌گیرند. CAR-T به‌ویژه در برخی زیرگونه‌های لنفوم غیرهوچکین سلول B که به درمان‌های دیگر مقاوم بوده‌اند (مانند DLBCL، لنفوم اولیه مدیاستینال سلول B و برخی اشکال لوسمی/لنفوم)، نتایج موفقی داده است. چند درمان CAR-T تأیید FDA دارند و در کشور ما نیز در مراکز مشخص قابل انجام‌اند. این درمان، پیشرفتی تحول‌آفرین در لنفوم ارزیابی می‌شود و انتظار می‌رود در آینده کاربرد گسترده‌تری بیابد.

تصویر پزشکی مفهومی رشد کنترل‌نشده سلول‌های لنفوم (سرطان لنف) داخل گره لنفاوی. لنفوسیت‌های سرطانی (غیرطبیعی) با تکثیر در گره، باعث بزرگی چشمگیر غده می‌شوند.

در مجموع، درمان لنفوم حوزه‌ای با نتایج موفق است. بیش از %80 بیماران هوچکین و بخش بزرگی از بیماران غیرهوچکین (بسته به زیرگونه و مرحله) با درمان مدت طولانی زنده می‌مانند. این میزان در تشخیص زودهنگام بالاتر است. علاوه بر شیمی‌درمانی و رادیوتراپی، هر سال داروهای هدفمند و روش‌های ایمنی‌درمانی جدید ساخته می‌شوند. به این ترتیب حتی در موارد مقاوم قبلی نیز پیشرفت مهمی حاصل می‌شود. بیماران در طول درمان لنفوم باید منظم پیگیری شوند و عوارض احتمالی مدیریت شوند. پس از پایان درمان نیز معاینات دوره‌ای ادامه می‌یابند تا عود احتمالی زود شناسایی و فرصت مداخله دوباره فراهم شود.

نتیجه

لنفومنوعی سرطان ناشی از رشد کنترل‌نشده لنفوسیت‌ها، بخش مهم سیستم ایمنی ماست. بیماری از گره‌های لنفاوی شروع می‌شود و می‌تواند از راه دستگاه لنفاوی به نواحی دیگر بدن برود. خوشبختانه لنفوم در میان سرطان‌ها، از موارد دارای شانس بالای درمان است. با تشخیص زودهنگام و پروتکل درست، بسیاری از بیماران کاملاً بهبود می‌یابند یا سال‌های طولانی سالم زندگی می‌کنند. اگر به علائم لنفوم شک دارید (مانند تورم طولانی غدد، تعریق شبانه یا کاهش وزن بی‌دلیل)، مراجعه بی‌درنگ به مرکز سلامت مهم است. فراموش نکنید به کمک پیشرفت‌های پزشکی، موفقیت درمان لنفوم روزبه‌روز بیشتر می‌شود و نتایج امیدبخش برای بیماران به دست می‌آید.

با آرزوی روزهای سالم.