Limfoma, limfa xərçəngi nədir? Əlamətləri və müalicəsi necədir?

Limfoma, immun sisteminin limfosit adlı hüceyrələrindən qaynaqlanan limfa sistemi xərçəngidir. Ən sadə təriflə limfoma limfatik sistemin xərçəngidir. Xalq arasında limfa xərçəngi kimi də tanınır. Bu xəstəlik hər yaşda yarana bilər, lakin xüsusilə gənc yetkinlərdə daha çox rast gəlinən xərçəng növüdür. Limfoma adətən müalicə edilə bilər və uyğun müalicə ilə xəstələrin böyük hissəsi diaqnozdan sonra uzun illər yaşaya bilər. Limfomanın ilk əlaməti çox vaxt limfa vəzilərində ağrısız şişkinliklərdir. Bu məqalədə limfoma barədə maraq doğuran "Limfoma nədir, niyə yaranır, əlamətləri hansılardır, mərhələləri və müalicəsi necə aparılır?" kimi sualların cavablarını elmi dəqiqliklə və aktual məlumatlar əsasında tapacaqsınız.

Limfa sistemi və limfa dövranı nədir?

Limfomanı daha yaxşı anlamaq üçün əvvəlcə xəstəliyin yarandığı limfa sistemini tanımaq lazımdır. Limfatik sistem immun sistemimizin bir hissəsidir və bədənimizi infeksiya və xəstəliklərdən qoruyur. Bu sistem limfosit adlı ağ qan hüceyrəsi növü başda olmaqla müxtəlif hüceyrə və orqanlardan ibarətdir. Limfositlərin iki əsas növü var:

• B limfositləri (B hüceyrələri): B hüceyrələri, anticisim adlı zülallar istehsal edərək bədəni virus və bakteriyalar kimi zərərli yad strukturlardan müdafiə edir. Bu hüceyrələr həm də "yaddaş hüceyrəsi" rolunu oynayaraq eyni təhlükə ilə yenidən qarşılaşdıqda sürətli cavab verilməsini təmin edir.
• T limfositləri (T hüceyrələri): T hüceyrələrinin müxtəlif alt tipləri var. Bəzi T hüceyrələri virusla yoluxmuş hüceyrələri, bakteriyaları və bədəndəki anormal hüceyrələri birbaşa məhv edir. Digər T hüceyrələri isə immun sisteminin başqa hüceyrələrini tənzimləyərək əlaqəli müdafiə cavabı yaradır.

Limfatik sistemin quruluşu: Limfa sistemi, bütün bədənə yayılmış damar şəbəkəsi və limfa düyünləri zəncirindən ibarətdir.

Əsas komponentləri bunlardır:

• Limfa düyünləri (limfa vəziləri): Lobya dənəsi ölçüsündə kiçik vəzilərdir, limfosit və digər immun hüceyrələri ehtiva edir. Boyun, qoltuqaltı, qasıq nahiyələri başda olmaqla bütün bədənə yayılıblar. Limfa düyünləri limfa damarları ilə bir-birinə bağlı şəbəkə yaradır.
• Limfa damarları: Limfatik sistemin limfa mayesini dövr etdirən nazik kanallarıdır. Bu damarlar toxumalardan toplanan limfa mayesini limfa düyünlərinə və oradan yenidən qan dövranına daşıyır.
• Dalaq: Qarnın yuxarı sol tərəfində qabırğaların altında yerləşən orqandır. Dalaq limfositlər daxil immun hüceyrələri istehsal edir, qan dövranındakı yaşlı və ya zədələnmiş qan hüceyrələrini süzərək təmizləyir.
• Sümük iliyi: Bəzi sümüklərin daxilindəki yumşaq toxumadır. Yeni qan hüceyrələrinin (limfositlər daxil) istehsal yeridir. B və T limfositləri əvvəl sümük iliyində istehsal edilir; T hüceyrələri sonra yetkinləşmək üçün timusa gedir.
• Timus vəzi: Döş sümüyünün dərhal arxasında, ürəyin üst hissəsində yerləşən kiçik orqandır. Uşaqlıq və gənclikdə aktivdir, T limfositlərinin yetkinləşməsində mühüm rol oynayır.
• Badamcıqlar və adenoidlər: Boğazın arxasında olan limfatik toxuma yığınlarıdır. Tənəffüs və ya udma yolu ilə bədənə daxil olan mikroblarla mübarizə üçün anticisim istehsal edir.
• Peyer lövhəcikləri və digər limfa toxumaları: Həzm sistemi boyunca, xüsusilə bağırsaqlarda olan limfatik toxuma sahələridir. Bu nahiyələr həzm yolu ilə alınan patogenlərə qarşı immun cavab yaradır.

Limfa dövranı nədir?

Limfa sistemində dövr edən mayeyə limfa deyilir. Limfa dövranı toxumalararası mayenin limfa damarları ilə sorulub süzülmək üçün limfa düyünlərinə daşınması və sonda yenidən qana qarışması prosesidir. Bununla toxumalarda toplanan artıq maye yığılır, immun hüceyrələri bədən boyu dolaşaraq infeksiyalara qarşı müdafiə yaradır. Limfa düyünləri limfa mayesini süzərək daxilindəki bakteriya, virus kimi yad hissəcikləri və anormal hüceyrələri tutur. Limfa dövranı bədənin müdafiə mexanizminin əsas hissəsidir və hər hansı pozğunluğu infeksiyalara müqaviməti azalda bilər.

Limfatik sistemin sxematik görünüşü: bədənin hər yerindəki limfa düyünləri (yaşıl nöqtələr) və onları birləşdirən limfa damarları. Limfa dövranı toxumalardakı mayeni bu düyünlərə daşıyaraq süzülməsini təmin edir.

- Limfa düyünləri nədir? Harada yerləşir və niyə şişir? başlıqlı yazımızda limfa düyünləri barədə daha ətraflı məlumat ala bilərsiniz.

Limfoma növləri

Limfoma əsasən Hodgkin limfoma və Hodgkin olmayan (Non-Hodgkin) limfoma olmaqla iki əsas tipə ayrılır. Hər iki əsas tipin daxilində bir çox alt növ var. Non-Hodgkin limfoma qrupunda 60-dan çox alt növ müəyyən edilib; Hodgkin limfomanın isə bir neçə alt növü var. Limfomalar həmçinin qaynaqlandıqları limfosit növünə görə B hüceyrəli və ya T hüceyrəli olaraq təsnif edilir. B hüceyrəli limfoma halları Non-Hodgkin limfomaların böyük əksəriyyətini təşkil edir, T hüceyrəli limfomalar daha nadirdir.

Hodgkin limfoma

Hodgkin limfoma (Hoçkin limfoma kimi də tələffüz edilir) limfoma hallarının təxminən %10-20-sini təşkil edir. Onu digər limfoma növlərindən ayıran ən mühüm xüsusiyyət biopsiyada görünən Reed-Sternberg hüceyrələri adlı anormal böyük B limfositlərinin tapılmasıdır. Mikroskop altında xarakterik görünüşlü bu nəhəng hüceyrələr Hodgkin limfoma diaqnozunun müəyyənedicisidir. Hodgkin limfoma hər yaşda yarana bilər, lakin ən çox 20-li yaşlardakı gənc yetkinlərdə və 50-li yaşlardan yuxarı şəxslərdə müşahidə edilir (iki zirvə yaradır). Kişilərdə qadınlardan bir qədər çoxdur. Bu tip adətən daha məhdud nahiyədə başlayır və ardıcıl yaxın limfa düyünlərinə yayılmağa meyillidir. Hodgkin limfoma həmçinin müasir müalicələrlə tam sağalma nisbəti yüksək olan limfomadır; xəstələrin böyük hissəsi düzgün müalicə ilə tam sağala bilər.

Non-Hodgkin limfoma

Non-Hodgkin limfoma (NHL) Hodgkin tipindən başqa bütün limfomaları əhatə edir və bütün limfoma hallarının təxminən %80-90-ını təşkil edir. Bu qrup olduqca müxtəlifdir və alt tiplərin davranışı fərqlənə bilər. Non-Hodgkin limfomaların çoxu B hüceyrəli limfomalardır. Yəni xərçəngli hüceyrələr B limfositlərdən qaynaqlanır. Daha az hissəsi isə T limfositlərdən yaranan T hüceyrəli limfoma alt tipləridir. (Nadir hallarda NK hüceyrələrindən yaranan limfomalar da var.) Non-Hodgkin limfoma alt tipləri bioloji davranışına görə adətən iki qrupa ayrılır:

• Yavaş gedişli (indolent) limfomalar: Bu limfomalar aşağı dərəcəli sayılır və adətən yavaş böyüyür. Əlamətləri yüngüldür, illərlə fərq edilməyə bilər. Məsələn, follikulyar limfoma, kiçik limfositik limfoma (SLL) və MALT limfoma indolent gedişli tiplərdəndir.
• Aqressiv (sürətli gedişli) limfomalar: Böyümə sürəti yüksək, yüksək dərəcəli limfomalardır. Sürətlə yayılaraq ciddi əlamətlər yarada bilər və müalicəsiz qısa müddətdə həyati risk yaradır. Məsələn, ən geniş yayılmış aqressiv NHL alt tipi diffuz böyük B hüceyrəli limfoma (DLBCL) sürətlə böyüyür, lakin intensiv kimyaterapiya ilə çox vaxt müalicə edilə bilər. Burkitt limfoması isə çox aqressiv gedişli nadir limfomadır.

Non-Hodgkin limfomalarda tutulan hüceyrə tipi və molekulyar xüsusiyyətlərə görə çoxsaylı alt növ müəyyən edilib. Ən çox müşahidə edilən alt tiplər arasında diffuz böyük B hüceyrəli limfoma (halların ~%30-u) və follikulyar limfoma (halların ~%20-si) var. Mantle hüceyrəli, marginal zona, kiçik limfositik limfoma kimi digər tiplər daha az müşahidə edilir. Hər alt tipin gedişi və müalicəyə cavabı fərqlənə bilər; buna görə alt növün müəyyən edilməsi müalicə planlaşdırılması üçün çox vacibdir.

B hüceyrəli limfoma nədir?

B hüceyrəli limfoma B limfositlərinin nəzarətsiz çoxalması ilə yaranan limfoma növlərinin ümumi adıdır. Non-Hodgkin limfomaların böyük hissəsi B hüceyrəli olduğundan bu termin tez-tez işlədilir. Diffuz böyük B hüceyrəli və follikulyar limfoma kimi alt tiplər bu qrupa nümunədir. Bu qrupdakı limfomalar müalicədə adətən anti-CD20 kimi B hüceyrəsi hədəfli dərmanlara yaxşı cavab verir (məsələn, rituksimab). T hüceyrəli limfomalar isə daha nadirdir, müalicəyə cavab və gediş baxımından B hüceyrəli limfomalardan fərqlənə bilər.

Limfoma niyə yaranır?

Əksər xərçənglər kimi limfomanın da dəqiq səbəbi tam anlaşılmayıb. Limfoma niyə yaranır? sualının dəqiq cavabı yoxdur; lakin araşdırmalar bəzi risk amilləri müəyyən edib. Bu risk amilləri olan şəxslərdə limfoma yaranma ehtimalı arta bilər. Hodgkin və Non-Hodgkin limfoma arasında risk amilləri baxımından bəzi fərqlər var:

Non-Hodgkin limfoma risk amilləri

• İrəli yaş: Non-Hodgkin limfoma riski yaşla artır. Əksər hallar 60 yaş və yuxarıda müşahidə edilir. (ABŞ məlumatlarına görə diaqnoz zamanı median yaş ~67-dir.)
• Cins: Bəzi alt tiplər qadınlarda, bəziləri kişilərdə daha çox ola bilər, lakin ümumən kişilərdə Non-Hodgkin limfoma nisbəti bir qədər yüksəkdir.
• Coğrafiya: İnkişaf etmiş ölkələrdə Non-Hodgkin limfoma daha çox bildirilir. (Bu, ətraf mühit və ya həyat tərzi fərqlərindən qaynaqlana bilər.)
• Zərərli kimyəvi maddələr və şüalanma: Kənd təsərrüfatında istifadə edilən bəzi pestisid kimi kimyəvi maddələrə məruz qalmaq və ya keçmişdə yüksək dozalı şüalanma (məsələn, nüvə şüalanması) almaq riski artıra bilər.
• İmmun sistemi çatışmazlığı: İmmunitetin basdırıldığı hallar limfoma riskini yüksəldir. Məsələn, orqan nəqlindən sonra immuniteti basdıran dərman istifadə edənlərdə və ya HIV/AIDS ilə yaşayanlarda Non-Hodgkin limfoma ehtimalı artıb.
• Autoimmun xəstəliklər: Revmatoid artrit, SLE (Lupus) kimi autoimmun xəstəliklərdə immun sistemi anormallıqları səbəbindən limfoma riski bir qədər arta bilər.
• Xroniki infeksiyalar: Bəzi virus və bakteriya infeksiyalarının uzun müddət mövcudluğu limfomaya zəmin yarada bilər. Məsələn, mədəyə yerləşən Helicobacter pylori bakteriyası MALT limfoması adlı limfoma tipinə səbəb ola bilər. Həmçinin Epstein-Barr virusu (EBV) infeksiyası (məsələn, gənclərdəki infeksion mononukleoz) bəzi limfoma növləri ilə əlaqələndirilib.

Hodgkin limfoma risk amilləri

• Epstein-Barr virusu infeksiyası: EBV-nin səbəb olduğu infeksion mononukleoz (“öpüş xəstəliyi” kimi də tanınır) keçirmiş şəxslərdə Hodgkin limfoma riski ümumi əhalidən bir qədər yüksəkdir.
• Yaş: Hodgkin limfomada iki fərqli yaş qrupunda zirvə var — biri gənc yetkinlik (20-li yaşlar), digəri irəli yaşlardır (55 yaşdan yuxarı). Bu iki dövrdə risk artır.
• Cins: Kişilərdə Hodgkin limfoma qadınlardan bir qədər çox yaranır.
• Ailə tarixçəsi: Birinci dərəcəli qohumlarında (xüsusilə bacı-qardaşlarında) Hodgkin limfoma olanlarda risk mülayim yüksəlir. Xüsusilə tək yumurta əkizi olub digər əkizi Hodgkin limfoma keçirmiş şəxsdə nəzərəçarpacaq risk artımı aşkarlanıb.
• Coğrafiya və sosial-iqtisadi vəziyyət: Hodgkin xəstəliyi ABŞ, Kanada və Şimali Avropa kimi ölkələrdə daha çox, Asiya və Afrikada daha nadir müşahidə edilir. Sosial-iqtisadi səviyyəsi yüksək cəmiyyət təbəqələrində nisbətin bir qədər çox olduğu da bildirilir.
• İmmunitet çatışmazlığı: HIV/AIDS infeksiyası kimi immun sisteminin ciddi zəiflədiyi hallar Hodgkin limfoma riskini artırır.

Yuxarıdakı risk amillərinə malik bir çox şəxsdə limfoma heç yaranmadığıhalda, limfoma diaqnozu qoyulmuş bəzi xəstələrdə bu amillərin heç biri olmaya bilər. Yəni risk amilinin olmaması qətiyyən limfoma olmayacağı demək olmadığı kimi, risk amilinin olması da mütləq limfoma yaranacağı demək deyil. Lakin bunlar limfomaya zəmin yarada bilən hallardır.

Limfomanın əlamətləri hansılardır?

Limfomanın əlamətləri tez-tez sadə infeksion xəstəliklərin əlamətləri ilə qarışa bilər. Məsələn, soyuqdəymədə də limfa vəziləri şişə, qızdırma və halsızlıq ola bilər. Lakin limfa xərçənginin əlamətləri adətən daha uzun sürür və öz-özünə keçmir. Buna görə simptomların müddəti və digər yanaşı tapıntılar vacibdir. Limfomanın ən geniş yayılmış əlaməti bədəndəki limfa düyünlərinin (limfa vəzilərinin) ağrısız şişməsidir. Xüsusilə boyun, qoltuqaltı və qasıq nahiyələrindəki vəzilərdə hiss edilən bərk, böyümüş kütlələr şəklində yarana bilər. Bəzi xəstələrdə limfa vəzilərinin şişməsindən başqa aydın şikayət olmaya bilər. Lakin limfoma irəlilədikcə və ya bədənə yayıldıqca müxtəlif sistemik əlamətlər yaranmağa başlayır.

Limfoma əlamətləri adətən bunları əhatə edir:

• Limfa vəzilərinin şişməsi: Xüsusilə boyun, qoltuqaltı və qasıqda əllə hiss edilən ağrısız şişkinliklər ən çox əlamətdir. Bunlar infeksiya səbəbindən şişmiş limfa vəzilərindən fərqli olaraq uzun müddət itmir və tədricən böyüyə bilər.
• Xroniki yorğunluq və halsızlıq: Şəxs özünü daim taqətsiz hiss edə, normaldan tez yorula bilər.
• Qızdırma və gecə tərləmələri: Xüsusilə səbəbi açıqlanmayan, 38°C-dən yüksək qızdırma tutmaları və gecələr yatağı isladacaq qədər güclü tərləmə tutmaları (limfomaya bağlı B simptomları).
• İştahasızlıq və arıqlama: Qısa müddətdə (6 ayda bədən çəkisinin %10-undan çox) qeyri-iradi çəki itkisi ola bilər. Xəstələr adətən iştahasızlıq da bildirir.
• Daimi öskürək və ya nəfəs darlığı: Döş boşluğundakı limfa vəziləri böyüdükdə ağciyərlər və tənəffüs yolları sıxıla bilər. Keçməyən quru öskürək, nəfəs almaqda çətinlik kimi şikayətlər yarana bilər.
• Qarın ağrısı və ya qarında şişkinlik: Qarın daxilində limfa düyünləri və ya dalaq böyüyərsə, qarın şişməsinə, dolğunluq hissinə və ağrıya səbəb ola bilər. Bəzi xəstələrdə iştahasızlıq buna görə daha da artır (erkən doyma).
• Qol və ayaqlarda şişmə: Limfa dövranının tıxanmasına bağlı ayaqlarda, topuqlarda və ya qolda ödem (şişkinlik) yarana bilər.
• Dəridə qaşınma: Bədənin hər hansı yerində izah olunmayan, inadkar qaşınma limfoma əlaməti ola bilər. Bəzi limfoma xəstələrində yayılmış dəri qaşınması şikayəti olur.
• Tez-tez infeksiya keçirmək: Limfoma immun sistemini zəiflətdiyindən xəstə normaldan daha çox infeksiyaya tutula və ya infeksiyalar uzun sürə bilər.
• Digər əlamətlər: Daha nadir baş ağrısı, bədəndə keyimə hissi, dəridə səpgilər kimi tapıntılar da ola bilər. Lakin bunlar limfomaya xas deyil və adətən başqa vəziyyətlərlə birlikdə qiymətləndirilir.

Vacibdir: Boyun, qoltuqaltı və ya qasıqda əllə hiss edilən şişmiş limfa vəziləriniz varsa və şişkinlik 2-3 həftədə düzəlmirsə, mütləq həkimə müraciət edin. İnfeksiyadan şişən limfa vəziləri adətən qısa vaxtda normallaşır; limfomada isə şişkinlik öz-özünə yox olmur və ya getdikcə artır.

Hodgkin limfomanın əlamətləri

Hodgkin limfomanın əlamətləri ümumən yuxarıda sadalanan limfoma əlamətlərinə bənzəyir. Əksər xəstələrdə boyun limfa düyünlərində ağrısız şişkinlik, qızdırma, gecə tərləməsi, çəki itkisi olur. Lakin Hodgkin limfomada bəzi əlamətlərin ehtimalı digər tiplərdən çoxdur:

• Şiddətli qaşınma: Hodgkin limfoma xəstələrinin mühüm hissəsində dəridə yayılmış və şiddətli qaşınma şikayəti var. Bu bəzən xəstəliyin ilk əlamətlərindən ola bilər və başqa səbəblə izah edilmədikdə Hodgkin limfoma düşünülə bilər.
• Alkoqol qəbulunda limfa vəzi ağrısı: Nadir olsa da, Hodgkin limfomaya xas əlamət kimi alkoqollu içkidən sonra böyümüş limfa vəzilərində ağrı hiss edilə bilər. Məsələn, Hodgkin limfoma xəstəsi alkoqoldan qısa müddət sonra boynundakı şiş limfa vəzisində sızıltı və ya ağrı hiss edə bilər. Bu əlamət çox rast gəlinmir, lakin olduqca spesifik tapıntıdır.

Hodgkin limfoma diaqnozu qoyulmuş xəstələrdə yuxarıdakı əlamətlərin bir hissəsi və ya hamısı ola bilər. Xüsusilə qızdırma, tərləmə və çəki itkisi üçlüyündən ibarət B simptomları Hodgkin xəstələrinin bir hissəsində aydın olur və mərhələləndirmədə də əhəmiyyət daşıyır (Mərhələ təsnifatında “B” kateqoriyası ilə ifadə edilir, aşağıya baxın).

Limfoma qaşınma yaradırmı?

Limfoma xəstələrində dəridə izah olunmayan qaşınma tez-tez müşahidə edilən tapıntıdır. Xüsusilə Hodgkin limfomada güclü və yayılmış qaşınma şikayəti digər limfoma növlərindən daha çox bildirilir. Qaşınma limfoma səbəbindən ayrılan bəzi maddələrin dəridə yaratdığı qıcıqlanmaya bağlı ola bilər. Non-Hodgkin limfoma xəstələrində də qaşınma ola bilər, lakin Hodgkin limfomadakı qədər aydın olmaya bilər. Şəxsdə uzun sürən, müalicəyə cavab verməyən qaşınma ilə yanaşı limfa düyünü şişkinliyi və ya gecə tərləməsi, çəki itkisi varsa, altda limfoma ola biləcəyi baxımından həkimlə məsləhətləşmək lazımdır.

Limfoma diaqnozu necə qoyulur?

Limfomada erkən diaqnoz müalicə uğuru üçün kritikdir. Lakin sağlam şəxslərdə limfoma üçün tətbiq edilən rutin skrininq testi (ümumi yoxlama çərçivəsində xüsusi skrininq) yoxdur. Adətən xəstələr yaranmış əlamətlərlə həkimə müraciət edir və qiymətləndirmədən sonra diaqnoz qoyulur. Limfoma diaqnozu qoymaq üçün həkimin izlədiyi addımlar və tətbiq olunan testlər belə ümumiləşdirilə bilər:

• Tibbi tarixçə və fiziki müayinə: Həkim xəstənin şikayətlərini ətraflı dinləyir və keçmiş sağlamlıq tarixçəsini araşdırır. Sonra böyümüş limfa düyünü ola bilən nahiyələri müayinə edir. Boyun, körpücük sümüklərinin üstü, qoltuqaltı, qasıq kimi limfa vəzilərinin olduğu sahələr əllə müayinə edilərək anormal şişkinliklər axtarılır. Dalaq və qaraciyər böyüməsini yoxlamaq üçün qarın müayinəsi də aparılır.
• Biopsiya: Limfoma diaqnozunu dəqiqləşdirmək üçün ən mühüm test biopsiyadır. Şişmiş limfa vəzisinin hamısı və ya bir hissəsi cərrahi çıxarılaraq patoloji laboratoriyada mikroskop altında araşdırılmalıdır. Biopsiya nümunəsində limfoma hüceyrələrinin olması, limfoma varsa Hodgkin və ya Non-Hodgkin olması və alt tipi müəyyən edilə bilər. (Patoloq nümunədə Reed-Sternberg hüceyrəsi görərsə, Hodgkin limfoma diaqnozu qoyur; həmçinin şişin B və ya T hüceyrəsi mənşəli olduğunu xüsusi boyalarla aşkarlayır.)
• Qan testləri: Tam qan analizi (CBC), qaraciyər və böyrək funksiyası testləri, LDH səviyyəsi kimi qan müayinələri həm limfoma tapıntılarını dəstəkləmək, həm də xəstənin ümumi sağlamlığını qiymətləndirmək üçün aparılır. Qan testlərində məsələn, limfoma xəstələrində yüksək LDH, bəzi qan göstəricilərində (limfosit, eritrosit, trombosit kimi) azalma ola bilər.
• Görüntüləmə üsulları: Limfoma diaqnozu biopsiya ilə qoyulduqdan sonra xəstəliyin bədənə yayılma dərəcəsini (mərhələsini) müəyyən etmək üçün görüntüləmə müayinələri aparılır. Kompüter tomoqrafiyası (BT) və Pozitron-emissiya tomoqrafiyası (PET müayinəsi) ən çox istifadə edilən üsullardır. PET-BT ilə bədənin bir çox nahiyəsindəki aktiv limfoma ocaqları bir dəfəyə aşkarlana bilər. Zəruri hallarda maqnit-rezonans (MR) görüntüləmə də istifadə edilə bilər.
• Sümük iliyi biopsiyası: Limfomanın sümük iliyinə yayılıb-yayılmadığını görmək üçün xüsusilə irəliləmiş mərhələdə və ya bəzi aqressiv tiplərdə çanaq sümüyündən sümük iliyi biopsiyası edilə bilər. Prosedur yerli anesteziya ilə aparılır.
• Beyin-onurğa beyni mayesinin (BOS) müayinəsi: Nadir hallarda limfomanın mərkəzi sinir sisteminə yayılması şübhəsi varsa, lumbal punksiya ilə onurğa beyni mayesi götürülüb araşdırıla bilər (məsələn, bəzi aqressiv B hüceyrəli limfomalarda profilaktik məqsədlə də edilə bilər).

Yuxarıdakı müayinə və testlərlə limfoma diaqnozu qoyula, xəstəliyin tipi və yayılması anlaşıla bilər. Sonra həkim əldə edilmiş tapıntılar əsasında limfomanın mərhələsini müəyyən edir və müalicə planını hazırlayır.

Limfomanın mərhələləri hansılardır?

Limfoma diaqnozundan sonra xərçəngin bədəndə nə qədər yayıldığını müəyyən etmək üçün mərhələləndirmə aparılır. Limfoma üçün dörd əsas mərhələ müəyyən edilib. Hər biri xəstəliyin nə dərəcədə yayıldığını ifadə edir:

1. Mərhələ I: Şiş tək limfa düyünü nahiyəsində və ya limfatik sistemin tək orqanında (məsələn, yalnız dalaqda) yerləşir. Xəstəlik bədənin yalnız məhdud sahəsindədir.
2. Mərhələ II: Xərçəng diafraqma adlı əzələ qatının yalnız bir tərəfində (yalnız döş qəfəsində və ya yalnız qarında) birdən çox limfa düyünü nahiyəsinə yayılıb. Yəni limfoma iki və ya daha çox nahiyədədir, lakin hələ bədənin yuxarı və ya aşağı yarısı ilə məhduddur.
3. Mərhələ III: Limfoma diafraqmanın hər iki tərəfindəki limfa düyünü nahiyələrinə yayılıb. Məsələn, həm döş qəfəsində, həm də qarında tutulma var. Bu mərhələdə limfoma diafraqmanın üstündə və altında limfa vəzilərini tutmuş və ya limfatik orqanlara yaxın qonşu orqanlara yayılmış ola bilər.
4. Mərhələ IV: Xəstəlik limfatik sistemdən kənara keçərək sümük iliyi, qaraciyər kimi limfa sistemi xaricindəki uzaq orqanlara yayılıb. Bu ən irəli mərhələdir və limfoma artıq sistemik xəstəlik halını alıb.

Limfomanın mərhələsini müəyyən edərkən yuxarıda Roma rəqəmləri ilə ifadə edilən mərhələlərin yanına A və ya B hərfləri də əlavə edilir. B mərhələsi, xəstədə müəyyən sistemik əlamətlərin olduğunu göstərir. Bunlar son 6 ayda bədən çəkisinin %10-undan çox izah olunmayan çəki itkisi, səbəbi bilinməyən 38°C-dən yüksək qızdırma və güclü gecə tərləmələridir. Bu üç əlamət yoxdursa, A mərhələsi adlandırılır. Məsələn, “Mərhələ IIIB limfoma” dedikdə diafraqmanın hər iki tərəfində yayılma və xəstədə B simptomları (qızdırma, tərləmə, çəki itkisi) olduğunu anlayırıq. Hərf istifadə edilməyibsə, standart olaraq A qəbul edilir.

Limfomanın mərhələsi müalicə planını və xəstəliyin proqnozunu (gedişini) müəyyən etməkdə mühüm rol oynayır. Ümumən aşağı mərhələli (I-II) limfomalarda müalicə şansı və uğuru daha yüksəkdir; irəliləmiş mərhələlərdə daha intensiv müalicə lazım gələ bilər, lakin yenə yüksək uğur nisbətləri əldə etmək mümkündür.

Limfoma necə müalicə edilir?

Limfoma müalicəsi (limfa xərçənginin müalicəsi), xəstəliyin növü (Hodgkin və ya Non-Hodgkin), alt tipi, mərhələsi və xəstənin ümumi sağlamlığına görə planlaşdırılır. Hər xəstə üçün ən uyğun yanaşma fərqli ola bilər. Ümumən limfoma müalicəsində istifadə edilən əsas üsullar bunlardır:

• Kimyaterapiya (dərman müalicəsi): Xərçəng hüceyrələrini öldürmək və ya böyüməsini dayandırmaq üçün xərçəngəleyhinə dərmanların sistemik verilməsidir. Limfoma müalicəsinin əsasını çox vaxt kimyaterapiya protokolları təşkil edir.
• Radioterapiya (şüa müalicəsi): Yüksək enerjili şüalarla xərçəngli limfa toxumasının yerli məhv edilməsidir. Xüsusilə bəzi erkən mərhələli Hodgkin hallarında və ya tək nahiyə ilə məhdud limfomalarda kimyaterapiyaya əlavə tətbiq edilə bilər.
• Hədəfə yönəlmiş müalicələr: Limfoma hüceyrələrinin səthində və ya daxilində müəyyən molekulyar hədəflərə hücum edən ağıllı dərmanlardır. Monoklonal anticisimlər (məsələn, Rituksimab, Brentuximab vedotin) bu qrupa daxildir və xüsusilə B hüceyrəli limfomalarda inqilabi uğurlar verib.
• İmmunoterapiya (immunitet müalicəsi): Bədənin immun sistemini gücləndirərək və ya xərçəng hüceyrələrini hədəfləməyə öyrədərək işləyən müalicələrdir. İmmun sistemi nəzarət zülalları (checkpoint inhibitorları) və ya T hüceyrələrinin xərçənglə mübarizəyə yenidən proqramlaşdırılması (CAR-T hüceyrə müalicəsi) buraya daxildir.
• Kök hüceyrə nəqli: Yüksək dozalı kimyaterapiyadan sonra zədələnmiş sümük iliyini yeniləmək üçün xəstənin özünün (autoloji) və ya uyğun donorun (allogen) sağlam qan kök hüceyrələrinin xəstəyə verilməsidir. Xüsusilə təkrarlanan limfomada və ya irəliləmiş hallarda tətbiq edilə bilər.
• Dəstəkləyici müalicələr: Limfoma müalicəsinin yan təsirlərini azaltmaq və həyat keyfiyyətini yüksəltmək üçün dəstəkləyici müalicələrdir. İnfeksiya profilaktikası, böyümə faktorları, qan köçürmələri və simptomatik müalicələr bu qrupdadır.

Limfoma müalicə planı yuxarıdakı üsullardan birinin və ya bir neçəsinin kombinasiyasını ehtiva edə bilər. Məsələn, geniş yayılmış aqressiv tip olan diffuz böyük B hüceyrəli limfomada standart yanaşma 6 kurs R-CHOP adlı kimyaterapiya rejimidir (rituksimab + siklofosfamid, doksorubisin, vinkristin, prednizon kombinasiyası). Bu müalicə ilə xəstələrin böyük hissəsində xəstəlik nəzarətə alına bilir. Son illərdə yeni dərmanların əlavə edilməsi ilə uğur nisbətləri daha da artıb; məsələn polatuzumab vedotin adlı hədəfə yönəlmiş dərmanla R-CHP protokolunun birləşməsi müəyyən risk qrupunda proqressiyasız sağqalımı yaxşılaşdırıb.

Hodgkin limfomada da adətən kombinə kimyaterapiya protokolları istifadə edilir. Ən çox tətbiq edilən rejimlərdən biri ABVD protokoludur (Adriamisin, Bleomisin, Vinblastin, Dakarbazin). Erkən mərhələli Hodgkin xəstələrinin böyük əksəriyyəti yalnız kimyaterapiya və ya kimyaterapiya + aşağı dozalı radioterapiya ilə tam sağala bilir. İrəliləmiş mərhələlərdə daha intensiv müalicə lazım olduğu halda, son illərdə hədəfə yönəlmiş yeni preparatlar burada da istifadəyə daxil olub. Xüsusilə CD30 hədəfli monoklonal anticisim dərmanı Brentuximab vedotin (Adcetris), bəzi irəliləmiş mərhələli Hodgkin xəstələrində ilk müalicəyə əlavə edilib və nəticələri yaxşılaşdırıb. Təkrarlayan Hodgkin limfoma hallarında həmçinin immunoterapiya sinfindən pembrolizumab kimi PD-1 inhibitorları da istifadə edilməyə başlayıb.

Non-Hodgkin limfomanın müalicəsi alt tipə görə daha da fərqlənir. Aqressiv NHL növlərində (məsələn, DLBCL) təcili intensiv kimyaterapiya başlanarkən indolent (yavaş gedişli) limfomalarda dərhal müalicə başlamadan izləmə ("watch and wait") strategiyası tətbiq edilə bilən hallar var. Follikulyar limfoma kimi yavaş gedişli tip adətən tam sağalma əldə edilməyən, lakin illərlə nəzarətdə saxlanan xəstəlikdir. Belə hallarda həm müalicəyə başlama, həm seçim xəstənin klinik vəziyyətinə görə diqqətlə planlaşdırılır. Son 20 ildə hədəfə yönəlmiş müalicələrin (məsələn, rituksimab) əlavə edilməsi və yeni bioloji preparatlarla indolent limfomalarda da ömür müddətləri nəzərəçarpacaq uzanıb.

Limfoma müalicəsində kök hüceyrə nəqli mühüm seçimdir. Xüsusilə müalicəyə davamlı və ya sonra təkrarlanan limfomada yüksək dozalı kimyaterapiyadan sonra autoloji (xəstənin öz) kök hüceyrə nəqli ilə çox xəstədə uzunmüddətli nəzarət təmin edilə bilər. Kök hüceyrə nəqli xəstəliyin vəziyyətinə görə ilkin müalicələrdən sonra da düşünülə bilər (məsələn, yüksək riskli gənclərdə konsolidasiya məqsədilə). Allogen (donor) kök hüceyrə nəqli daha riskli olsa da, bəzi uyğun xəstələrdə tam sağalma verə bilən üsuldur.

Hazırda ən yeni müalicə yanaşmalarından biri CAR-T hüceyrə müalicəsi adlı qabaqcıl immunoterapiya üsuludur. Burada xəstənin öz T limfositləri laboratoriyada gen mühəndisliyi ilə təchiz edilib yenidən verilir və bu “proqramlaşdırılmış” hüceyrələr bədəndə limfoma hüceyrələrini hədəfləyir. CAR-T xüsusilə digər müalicələrə davamlı bəzi B hüceyrəli Non-Hodgkin alt tiplərində (məsələn, DLBCL, birincili mediastinal B hüceyrəli limfoma, bəzi leykemiya/limfoma formaları) uğurlu nəticələr verib. FDA təsdiqli bir neçə CAR-T müalicəsi var və ölkəmizdə də müəyyən mərkəzlərdə tətbiq edilə bilər. CAR-T limfoma müalicəsində yeni dövr açan irəliləyiş sayılır və gələcəkdə daha geniş istifadəsi gözlənilir.

Limfoma (limfa xərçəngi) hüceyrələrinin limfa düyünündə nəzarətsiz böyüməsini konseptual göstərən tibbi təsvir. Limfa düyünündəki xərçəngli (anormal) limfositlər çoxalaraq limfa vəzisinin nəzərəçarpacaq böyüməsinə səbəb olur.

Xülasə, limfoma müalicəsi olduqca uğurlu nəticələr alına bilən sahədir. Hodgkin limfoma xəstələrinin %80-indən çoxu, Non-Hodgkin xəstələrinin isə böyük hissəsi (alt tip və mərhələyə görə dəyişsə də) müalicə ilə uzun yaşayır. Erkən diaqnozda nisbətlər daha yüksəkdir. Kimyaterapiya və radioterapiya protokollarına əlavə hər il yeni hədəfə yönəlmiş dərmanlar və immunoterapiyalar hazırlanır. Bununla əvvəllər müalicəyə davamlı hallarda belə mühüm irəliləyişlər əldə edilir. Limfoma müalicəsində xəstələr müntəzəm izlənməli və mümkün yan təsirlər idarə edilməlidir. Müalicə tamamlandıqdan sonra da müəyyən aralıqlarla yoxlamalar aparılır; beləliklə mümkün təkrarlanma erkən aşkarlanaraq yenidən müdaxilə şansı əldə edilir.

Nəticə

Limfoma, immun sistemimizin mühüm hissəsi olan limfositlərin nəzarətsiz böyüməsi ilə yaranan xərçəng növüdür. Limfa düyünlərində başlayan xəstəlik limfa sistemi ilə bədənin digər nahiyələrinə yayılma potensialına malikdir. Xoşbəxtlikdən limfoma xərçənglər arasında müalicə şansı yüksək olanlardandır. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə protokolları ilə bir çox xəstə tam sağala və ya uzun illər sağlam yaşaya bilər. Limfoma əlamətlərindən şübhələnirsinizsə (uzun müddət keçməyən limfa vəzi şişkinliyi, gecə tərləməsi, izah olunmayan çəki itkisi kimi), vaxt itirmədən səhiyyə müəssisəsinə müraciət etmək vacibdir. Unutmayın, tibbdəki yeniliklərlə limfoma müalicəsində uğur nisbətləri hər keçən gün artır və xəstələr üçün ümidverici nəticələr əldə edilir.

Sağlam günlər diləyi ilə.