Limfa düyünü nədir, harada yerləşir və niyə şişir?

Limfa nodubaşqa adı ilə limfa vəzi və ya limfa düyünüimmun sistemimizin kritik hissələrindən biri olan kiçik, lobyaşəkilli vəzilərdir. Bu vəzilər limfa damarları şəbəkəsi boyunca paylanmışdır və bədənin müdafiəsində filtr rolunu oynayır. Limfa düyünləri infeksiya törədiciləri və anormal hüceyrələrlə mübarizə aparan limfosit adlı ağ qan hüceyrələrini saxlayır. Sağlam insanda adətən mərci-noxud böyüklüyündə (bir neçə millimetr diametrdə) olan limfa vəziləri infeksiya və ya başqa vəziyyət səbəbindən aktivləşdikdə şişə və əllə hiss edilə bilər. Bəs limfa sistemi tam olaraq nədir, limfa düyünləri bədənin harasındadır, niyə şişir və nə vaxt narahatlıq doğurur? Bu məqalədə elmi məlumatlar əsasında həmin sualların cavablarını tapacaqsınız.

Limfa sistemi nədir? Vəzifələri və əhəmiyyəti

Limfatik sistemimmun sistemimizin hissəsi olan və bədənimizdə damarlar kimi geniş şəbəkə yaradan orqan və toxumalar toplusudur. Limfatik sistem toxumalardan toplanan limfa mayesini daşıyan limfa damarlarından, bu mayeni süzən limfa düyünlərindənvə immun hüceyrələrini saxlayan orqanlardan ibarətdir. Qan dövranının kapilyarlarından sızan artıq mayeni geri toplamaq və bədənin maye tarazlığını qorumaq limfa sisteminin əsas vəzifələrindəndir. Bu sistem olmasa, maye toplanıb toxumalarda şişkinliyə (ödemə) səbəb olardı. Limfa mayesi daxilində ağ qan hüceyrələri (limfositlər), zülallar, hüceyrə qalıqları və bəzi mikroblar olan rəngsiz mayedir.

Limfatik sistem həmçinin immun müdafiədə rol oynayır. Limfa damarlarının toxumalardan topladığı limfa mayesi yol boyunca limfa düyünlərinəbaş çəkərək süzülür. Bu süzülmə zamanı zərərli mikroorqanizmlər və anormal hüceyrələr limfa düyünlərindəki immun hüceyrələri tərəfindən tutulub məhv edilir. Beləliklə bu zərərli elementlərin qan dövranına yayılması əngəllənir. Limfa sisteminin əsas orqanlarına limfa düyünləri, dalaq, timus vəzi, badamcıqlar və sümük iliyindəki limfoid toxumalar daxildir. Bu orqanlar limfositlərin istehsalı, yetişməsi və saxlanmasına cavabdeh olub bədənin infeksiya və xəstəliklərə qoruyucu cavabını yaradır.

Limfa düyünü nədir və harada yerləşir?

Limfa düyünü immun hüceyrələrinin toplandığı kiçik, lobyaşəkilli vəzidir. Xaricində kapsul, daxilində limfositlərin yerləşdiyi bölmələr (paycıqlar) və bu paycıqlar arasında limfa mayesinin axdığı sinuslar var. Nazik limfa damarları (afferent damarlar) limfa mayesini düyünə gətirir; burada süzülən maye çıxan limfa damarları (efferent) ilə dövrana qayıdır. Normalda limfa düyünləri təxminən noxud böyüklüyündə və ya <1 cm diametrindədir (yetkin insanda orta hesabla 12 mm). Bədənimizin müxtəlif sahələrində ümumilikdə təxminən 500-600 limfa düyünü var. Onların böyük hissəsi baş-boyun, qoltuqaltı, döş qəfəsi daxili, qarın və qasıq sahələrində cəmlənmişdir. Məsələn, boyundakı limfa vəziləri baş və boğazdan gələn limfa mayesini süzdüyü halda, qoltuqaltındakılar qollar və süd vəzilərindən, qasıqdakılar ayaqlar və genital sahədən gələn limfanı süzür. Limfa düyünləri boyun, çənəaltı, körpücük sümüyü üstü, qoltuqaltı (aksilla), döş boşluğu, qarın (batın) və qasıq (inguinal) daxil olmaqla bədənin demək olar ki, hər yerində, xüsusilə böyük damarların birləşmə nöqtələrində yerləşir. Bəzi limfa vəziləri dərində (məsələn, ağciyərlərarası mediastinumda, bağırsaq ətrafında) olduğundan normalda əllə hiss olunmur; səthə yaxın olanlar (boyun, qoltuqaltı, qasıq kimi) isə böyüdükdə dəri altında kiçik şişkinlik kimi hiss edilə bilər.

Limfa düyünləri bədən müdafiəsi üçün zərərli agentləri tutub məhv etdiyinə görə hər hansı infeksiya və ya iltihabi vəziyyətdə aktivləşib böyüyə bilər. Məsələn, boğaz infeksiyası zamanı boyundakı limfa vəzilərinin şişməsi bu müdafiə mexanizminin göstəricisidir. Adətən kiçik və hərəkətli normal limfa düyünləri xəstəlikdə şişmiş limfa düyünü (tibbi terminlə limfadenopatiya) kimi qarşımıza çıxır. Bu şişkinliklər bəzən ağrılı ola, bəzən isə ağrısız yalnız kütlə kimi hiss edilə bilər.

Şəkil: Limfatik sistemin sxematik görünüşü və əsas limfa düyünü sahələri. Limfa damarları (qəhvəyi xətlər) boyunca lobyaşəkilli limfa düyünləri (kiçik qəhvəyi strukturlar) bədənə paylanmışdır.

Limfa düyünlərinin ölçüsü və hiss olunması sahəyə görə dəyişir. Məsələn, sağlam şəxslərdə boyundakı limfa vəziləri adətən <1 cm olduğu halda, qasıqdakılar ~1-1.5 cm-yə qədər normal sayıla bilər. Lakin boyunda ~1,5 cm-dən böyük və ya qasıqda ~2 cm-dən böyük limfa düyünü aşkarlanarsa, bu, anormal böyümə kimi qiymətləndirilir və əsas səbəb araşdırılmalıdır. Xüsusilə supraklavikulyar (körpücük sümüyü üstü) sahədə əllə hiss olunan düyünlər daha ciddi vəziyyətin xəbərçisi ola biləcəyi üçün vacibdir.

Limfa düyünləri niyə şişir? Ən geniş yayılmış səbəblər

Şişmiş limfa düyünləri bədənimizdə nəyinsə yolunda getmədiyini göstərən xəbərdarlıq mexanizmi kimidir. Limfa düyünlərinin şişməsinin ən geniş yayılmış səbəbi infeksiyalardır. Bədən infeksiya ilə mübarizə apararkən müvafiq sahədəki limfa vəziləri daha çox immun hüceyrəsi istehsal edib toplayaraq böyüyə və həssaslaşa bilər. Adətən tək sahədə (lokal) limfa vəzi şişməsi həmin sahəyə aid yerli infeksiya ilə əlaqəlidir. Məsələn, boğaz infeksiyasında boyun, diş absesində çənəaltı limfa vəziləri şişə bilər. Eyni vaxtda birdən çox sahədə limfa düyünləri şişibsə (ümumiləşmiş limfadenopatiya), bu, bütün bədənə təsir edən daha geniş infeksiya və ya sistemik xəstəliklə bağlı ola bilər.

Ən çox rast gəlinən limfa düyünü şişməsi səbəbləri bunlardır:

• Geniş yayılmış infeksiyalar: Soyuqdəymə, yuxarı tənəffüs yolu infeksiyaları, zökəm, streptokok boğaz infeksiyası (beta mikrobu), tonzillit (badamcıq iltihabı), sinusit kimi tez-tez görülən viral və ya bakterial infeksiyalar xüsusilə boyun limfa vəzilərini şişirdə bilər. Qulaq infeksiyaları, diş infeksiyası (məsələn, diş absesi) və dəri/yara infeksiyaları da regional limfa düyünlərini böyüdən ümumi səbəblərdəndir. Məsələn, diş absesi olduqda çənəaltı düyünlər şişə, dəri infeksiyalarında yaxın düyünlər təsirlənə bilər. Uşaqlarda viral infeksiyalar zamanı boyunda mərci kimi “shotty” limfa vəziləri tez-tez görülür və adətən xoşxassəlidir.

• Viral xəstəliklər: Mononukleoz (Epstein-Barr virusunun yaratdığı “öpüş xəstəliyi”), qızılca, suçiçəyi kimi viruslar limfa düyünlərinin geniş şəkildə şişməsinə gətirə bilər. Məsələn, mononukleozda boyundakı limfa vəziləri nəzərəçarpacaq böyüyür və bu, xəstəliyin mühüm tapıntısıdır. Eyni şəkildə HIV infeksiyası da xüsusilə erkən mərhələdə geniş limfa vəzi böyümələrinə səbəb ola bilər.

• Daha nadir infeksiyalar: Tuberkulyoz (vərəm) limfa düyünü iltihabı (limfadenit) yaradaraq xüsusilə boyunda böyük, ağrısız şişkinliklərə gətirə bilər. Sifilis kimi bəzi cinsi yolla ötürülən xəstəliklərdə qasıq limfa vəziləri şişə bilər. Toksoplazmozyoluxmuş pişik nəcisi və ya az bişmiş ətlə ötürülən parazit infeksiyasıdır və limfa vəzi böyüməsinə gətirə bilər. Pişik cırmağı xəstəliyi (Bartonella bakteriyası) də xüsusilə qoltuqaltı və ya boyunda limfa düyünü şişməsi ilə özünü göstərə bilər. Bu infeksiyalar cəmiyyətdə daha az görülsə də, limfa vəzilərində uzun sürən və izah olunmayan böyümələrdə nəzərə alınmalıdır.

• İmmun sistemi pozğunluqları: Bədənin öz toxumalarına hücum etdiyi autoimmun xəstəliklərdə də limfa düyünləri böyüyə bilər. Məsələn, Sistemik qırmızı qurdeşənəyi (SLE) kimi xroniki iltihabi xəstəliklərdə və ya Revmatoid artrit kimi revmatik xəstəliklərdə xüsusilə boyun, qoltuqaltı və qasıq limfa vəzilərində yüngül şişkinlik ola bilər. Bu xəstəliklərdə limfa vəzi şişməsi alovlanma dövrlərində daha aşkar ola və adətən ağrısız keçə bilər. Autoimmun xəstəliklərdən başqa sarkoidoz kimi iltihabi hallar da limfa düyünlərinin böyüməsinə səbəb ola bilər.

• Bəzi dərmanlar: Bəzi dərman müalicələri nadir də olsa limfa vəzilərində şişmə yarada bilər. Məsələn, fenitoin kimi epilepsiya müalicəsində istifadə olunan dərman bədəndə hiperhəssaslıq reaksiyası yaradıb ümumiləşmiş limfadenopatiyaya gətirə bilər. Həmçinin bəzi peyvəndlərdən sonra (məsələn, COVID-19 peyvəndi, BCG peyvəndi) müvafiq sahədə limfa düyünlərinin müvəqqəti böyüməsi görülə bilər. Dərman və ya peyvənd mənşəli limfa vəzi şişmələri adətən dərman kəsildikdə və ya bir müddət keçdikdə öz-özünə düzəlir.

Yuxarıdakı səbəblərdən başqa limfa düyünlərinin şişməsində insanlar arasında ən çox narahatlıq doğuran mövzu xərçəng ehtimalıdır. Lakin unudulmamalıdır ki, şişmiş limfa düyünlərinin böyük hissəsi infeksiya və ya benign (xoşxassəli) səbəblərlə bağlıdır və xərçəng mənşəli olma ehtimalı aşağıdır. İndi limfa vəzi şişməsi ilə xərçəng əlaqəsinə və digər xəstəlik əlamətlərinə daha ətraflı baxaq.

Şişmiş limfa düyünlərinin xərçənglə əlaqəsi varmı?

Limfa düyünü şişməsi çox vaxt infeksiya kimi səbəblərdən qaynaqlansa da, nadir hallarda bəzi xərçəng növləri də limfa vəzilərini böyüdə bilər. Xərçənglə əlaqəli limfa düyünü böyümələri əsasən iki şəkildə yaranır:

1. Limfomanın (limfa xərçənginin) göstəricisi kimi: Limfoma limfosit adlanan immun hüceyrələrinin nəzarətsiz çoxalması ilə yaranan limfa düyünü xərçəngidir. Yəni xərçəng birbaşa düyünün özündən başlayır. Limfomalar əsasən Hodgkin limfoması və qeyri-Hodgkin limfoması olmaqla iki əsas qrupa ayrılır. Hodgkin limfoması patoloji müayinədə Reed–Sternberg adlı nəhəng anormal hüceyrələrin olması ilə xarakterizə edilir; qeyri-Hodgkin limfomalarında bu xüsusi hüceyrə görülmür və xərçəng adətən B və ya T limfositlərindən qaynaqlanır. Hodgkin limfoması adətən gənc yetkinlərdə görülür və müəyyən limfa vəzi qruplarında nizamlı yayılır. Qeyri-Hodgkin limfoması isə daha geniş qrupdur, uşaqlardan yaşlılara hər kəsdə görülə və limfa sistemindən kənar orqanları da tuta bilər. Limfomalar limfa düyünlərində ağrısız, rezin konsistensiyalı şişkinlik yaratması ilə tanınır. Bununla yanaşı izah olunmayan qızdırma, gecə tərləməsi və çəki itkisi kimi əlamətlər də tez-tez görülür. Buna görə uzun sürən, başqa izahı olmayan limfa düyünü böyümələrində limfoma üçün araşdırma lazım ola bilər.

2. Başqa xərçəngin yayılması (metastaz) nəticəsində: Bədənin hər hansı hissəsində yaranan xərçəng hüceyrəsi yerləşdiyi orqandan qopub limfa sistemi ilə limfa düyünlərinə çata bilər. Limfa düyünləri filtr kimi dövr edən bu xərçəng hüceyrələrini tutmağa çalışır. Bir çox qaçaq xərçəng hüceyrəsi düyündə zərərsizləşdirilir, lakin bəziləri burada yerləşib çoxalaraq yeni şiş ocağı yarada bilər. Xərçəngin ilk yarandığı yerdən limfa vəzilərinə keçməsinə limfa düyünü metastazı deyilir. Məsələn, süd vəzi xərçəngi əvvəlcə eyni tərəfdəki qoltuqaltı limfa vəzilərinə metastaz verə bilər; ağızdaxili və ya qalxanabənzər vəzi xərçəngi boyun düyünlərinə yayıla bilər. Xərçəng hüceyrələrinin limfa düyünlərinə yayılması xəstəliyin mərhələsini yüksəldir və müalicə planına təsir edir. Buna görə xərçəng diaqnozu qoyulduqda həkimlər müvafiq düyünləri müayinə edir, görüntüləmə ilə araşdırır və lazım olsa biopsiya ilə yoxlayır. Unudulmamalıdır ki, xərçəngə görə limfa vəzilərinin böyüməsi nisbətən nadir haldır və şişmiş limfa düyünü hallarının çoxu xərçəngdən kənar səbəblərlə bağlıdır.

Limfomadan başqa xərçəng növləri də (məsələn, leykoz kimi qan xərçəngləri) limfa vəzilərində geniş böyüməyə gətirə bilər. Leykoz qan və sümük iliyi hüceyrələrinin xərçəngidir, lakin xüsusilə bəzi leykoz tiplərində (məsələn, ALL, CLL) limfa düyünlərində də toplanma və şişkinlik görülə bilər. Həmçinin bədəndəki süd vəzi, ağciyər, mədə, dəri (melanoma) kimi müxtəlif orqan xərçəngləri yaxın limfa düyünlərinə metastaz verərək həmin vəzilərin əllə hiss olunmasına səbəb ola bilər. Məsələn, sol körpücük sümüyünün yuxarısında hiss olunan Virchow düyünü mədədə və ya digər qarın orqanlarında xərçəngin ilk əlaməti ola bilər. Buna görə xüsusilə izah olunmayan, sərt və davamlı limfa düyünü böyümələrində həkimlə məsləhətləşmək vacibdir.

Xülasə olaraq, limfa düyünü şişməsi təkbaşına xərçəng göstəricisi deyil. Əsasən infeksiya kimi xoşxassəli səbəblərdən qaynaqlanır və bu halda bir neçə həftəyə normala dönür. Lakin limfa düyünü böyüməsi ilə birlikdə səbəbinə görə dəyişən başqa tapıntılar da ola bilər. İndi limfa vəzi şişməsinin bədənimizdə hansı xəstəliklərə işarə edə biləcəyini və nə vaxt ciddi sayılmalı olduğunu araşdıraq.

Limfa düyünü böyüməsi hansı xəstəliklərə işarə edə bilər?

Yuxarıda limfa düyünlərinin infeksiya, immun xəstəlikləri və ya xərçəng kimi müxtəlif səbəblərlə şişə bildiyini qeyd etdik. Bu bölmədə şişmiş limfa vəzi gördükdə düşünə biləcəyimiz mümkün xəstəlik və ya vəziyyətləri ümumiləşdirəcəyik. Aşağıdakı cədvəldə limfa vəzi böyüməsinə səbəb olan hallar kateqoriyalar və nümunə xəstəliklərlə sadalanmışdır:

Yuxarıdakı cədvələ baxdıqda limfa vəzi şişməsinin mümkün səbəblərinin çox geniş spektrdə olduğunu görürük. Ən çox səbəb infeksiya olsa da, cədvəldəki hər kateqoriya fərqli xəstəliyə işarə edə bilər. Məsələn, yuxarı tənəffüs yolu infeksiyası keçirirsinizsə, boyun limfa vəziləriniz şişə bilər; xroniki oynaq ağrıları ilə yanaşı boyun və qoltuqaltı limfa düyünləriniz şişirsə, lupus və ya revmatoid artrit kimi autoimmun xəstəlik düşünülə bilər; dəridə yara infeksiyası varsa, həmin sahəni drenaj edən limfa düyünü böyüyə bilər.

Vacib olan limfa düyünü şişməsini müşayiət edən digər tapıntılarla birlikdə qiymətləndirməkdir. Tək limfa vəzi böyüməsi həm sadə infeksiyadan, həm ciddi xəstəlikdən qaynaqlana bilər; bunları ayırmaq üçün müşayiət edən simptomlara və şişkinliyin xüsusiyyətlərinə baxılır. İndi şişmiş düyünün hansı hallarda təhlükəli sayılıb həkimə müraciət tələb etdiyinə baxaq.

Şişmiş limfa düyünləri nə vaxt təhlükəli sayılır?

Limfa vəzilərindəki şişkinliklərin çox vaxt zərərsiz və müvəqqəti olduğunu qeyd etdik. Məsələn, viral infeksiyadan sonra vəzilər adətən bir neçə həftədə normala dönür. Lakin bəzi hallarda limfa düyünü şişməsi daha ciddi problemə işarə edə bilər. Aşağıdakı əlamətlər və ya müəyyən şərtlər mövcuddursa, şişmiş limfa düyünləri təhlükəli və ya mühüm sayılır və səhiyyə müəssisəsinə müraciət etmək lazımdır:

• Şişkinliyin davamlı qalması: İnfeksiyadan sonra limfa vəzilərinin adətən 2-4 həftədə normala dönməsi gözlənilir. Aşkar infeksiya olmadığı halda limfa düyünü şişməsi iki həftədən uzun davam edirsə və ya zamanla kiçilməyib əksinə böyüməyə davam edirsə, bu mühümdür. Xüsusilə 4 həftə keçməsinə baxmayaraq yaxşılaşma yoxdursa, mütləq qiymətləndirilməlidir. Çünki adi infeksiyalar düzəldikdən sonra limfa vəziləri kiçilməyə meyillidir; bu baş vermədikdə başqa əsas problem ola bilər.

• Limfa düyününün sərt və hərəkətsiz olması: Normalda infeksiyaya görə şişən limfa vəziləri elastik konsistensiyalıdır və ətraf toxumalara nisbətən hərəkətlidir (dəri altında sürüşə bilər). Lakin əllə sərt, daş kimi hiss olunan, ətraf toxumaya fiksə (hərəkət etməyən) limfa düyünləri şiş mənşəli böyüməni düşündürə bilər. Xərçəng metastazları və ya bəzi limfomalar düyünün quruluşunu sərtləşdirir. Həmçinin bir neçə limfa düyününün bir-birinə yapışmış paket (matte) kimi hiss olunması da (xüsusilə tuberkulyoz limfadenitində görülür) şübhəli haldır.

• Ölçünün çox böyük olması: Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi >1,5-2 cm ölçülü limfa düyünləri normal sərhədlərdən böyükdür. Noxud-lobya böyüklüyünü aşan, məsələn, qoz ölçüsünə çatan düyün, xüsusilə infeksiya olmadıqda ciddi qəbul edilməlidir. Supraklavikulyar sahədə çox kiçik şişkinlik belə %25-90 nisbətində bədxassəli ola bildiyi halda, qasıq kimi sahələrdə 2 cm-dən böyük şişkinliklər diqqətəlayiqdir.

• Şişkinliyi müşayiət edən sistemik əlamətlər: Limfa düyünü böyüməsi ilə birlikdə bədəndə başqa həyəcan tapıntılarının olması da təhlükə əlamətidir. İzah olunmayan qızdırma (xüsusilə gecə tərləməsi ilə gedən davamlı qızdırma), gecə tərləmələri, çəki itkisi və iştah itkisi kimi əlamətlər limfoma da daxil olmaqla ciddi vəziyyətlərin xəbərçisi ola bilər. Məsələn, limfoma xəstələrində 6 ayda bədən çəkisinin %10-dan çoxunun qeyri-iradi itirilməsi tipik tapıntıdır. Həmçinin güclü halsızlıq, davamlı yorğunluq, dəridə səbəbi bilinməyən səpgilər, dalaq və ya qaraciyər böyüməsi, davamlı öskürək kimi tapıntılar limfa düyünü böyüməsi ilə birlikdə görülərsə, mühümdür. Bu əlamətlərdən bir neçəsi birgədirsə, düyün şişməsinə sadə infeksiya kimi baxmaq əvəzinə ətraflı araşdırmaq lazımdır.

• Ağrısız limfa vəzi şişkinliyi: İnfeksiyaya bağlı limfadenopatiyalar adətən həssas və ağrılıdır (iltihaba görə ağrıyır). Bunun əksinə, heç ağrımayan, gizli böyüyən limfa düyünləri daha çox diqqət çəkir. Xüsusilə həftələr-aylar ərzində yavaş böyüyən ağrısız şişkinliklər tuberkulyoz limfadeniti və ya limfoma kimi hallarda görülə bilər. Ağrısızlıq mütləq pis demək olmasa da, infeksiyadan kənar səbəbi düşündürməlidir.

• Dəridə əlamət verənlər: Şişmiş limfa düyününün üzərindəki dəridə qızartı, temperatur artımı varsa, bu adətən limfa vəzisinin iltihablandığını (limfadenit) göstərir. Bu halda bakterial infeksiya ola bilər və bəzən antibiotik və ya drenaj lazım gələr. Digər tərəfdən, dəridə rəng dəyişikliyi olmadan dərində sərt kütlə kimi böyüyən düyünlər də diqqət çəkməlidir.

Yuxarıdakı hallar qısaca limfa vəzilərində şişkinliyin adi hədləri aşdığı və həkim tərəfindən qiymətləndirilməli olduğu şərtlərdir. Belə halda həkiminiz ətraflı anamnez və müayinə ilə, lazım gələrsə testlərlə əsas səbəbi araşdıracaq.

Limfa düyünü şişməsinin əlamətləri nələrdir?

Limfa düyünləriniz şişdikdə bunu fərq etməyinizə imkan verən müxtəlif əlamətlər yarana bilər. Əslində, limfa düyünü şişməsi əlamətdir və adətən əsas vəziyyətə görə fərqli tapıntılarla müşayiət olunur. Şişmiş limfa düyününün ümumi əlamətləri və birlikdə görülə bilən simptomlar belə ümumiləşdirilə bilər:

• Əllə hiss olunan şişkinlik: Şişmiş limfa düyünü dəri altında şişkinlik və ya düyün kimi hiss olunur. Ölçüsü noxuddan lobyaya, hətta qoza qədər dəyişə bilər. Məsələn, boynun yanında və ya çənə altında qəflətən əlinizə gələn vəzi şişkinliyi bunu göstərir. Bu şişkinlik tək nöqtədə və ya eyni vaxtda bir neçə sahədə (məsələn, həm boyun, həm qasıq) hiss edilə bilər.

• Həssaslıq və ağrı: İnfeksiya mənşəli limfa vəzi böyümələrində müvafiq sahədə toxunanda həssaslıq və ya ağrı tez-tez görülən tapıntıdır. Məsələn, boğaz iltihabında boyundakı şişmiş limfa vəzilərinə basanda ağrı hiss edilə bilər. Lakin hər limfa düyünü şişməsi mütləq ağrılı deyil; bəziləri ağrısız böyüyə bilər (xüsusilə yavaş böyüyənlər).

• Dəridə qızartı və istilik: Şişən limfa düyününün üzərindəki dəri bəzən qızarmış və isti ola bilər. Bu, həmin limfa vəzisində aktiv iltihabın göstəricisidir və limfadenit adlanır. Məsələn, qoltuqaltında çiban tipli infeksiya varsa, o sahədəki limfa düyünü şişib qızara bilər. Dəri dəyişikliyi olmadan dərində qalan şişmiş düyünlər isə xaricdən yalnız şişkinlik kimi görünür.

• Ümumi infeksiya əlamətləri: Limfa düyünü şişməsinə səbəb olan infeksiya varsa, həmin infeksiyanın simptomları da görünür. Qızdırma, üşümə, titrəmə, halsızlıq kimi ümumi infeksiya əlamətləri müşayiət edə bilər. Xüsusilə yuxarı tənəffüs yolu infeksiyaları ilə əlaqəlidirsə, burun axması, boğaz ağrısı, öskürək kimi tapıntılar olur. Məsələn, boyun limfa düyünləriniz şişib və eyni zamanda burun axması, qızdırmanız varsa, yəqin ki, soyuqdəyməyə bağlıdır.

• Ümumiləşmiş limfadenopatiya tapıntıları: Birdən çox sahədə limfa düyünləri şişdikdə (ümumi limfadenopatiya) buna səbəb olan sistemik vəziyyət ola bilər. Bu halda bütün bədəndə limfa vəzilərində şişkinliklər hiss edilə bilər. Məsələn, həm boyun, həm qoltuqaltı, həm də qasıq vəziləri əllə hiss olunursa, bu, mononukleoz və ya HIV kimi geniş infeksiyalara və ya lupus kimi yayılmış immun xəstəliyinə işarə edə bilər. Ümumi limfadenopatiya adətən halsızlıq, gecə tərləməsi, çəki itkisi kimi sistemik simptomlarla birlikdədir.

• Sərtlik və ya hərəkət məhdudluğu: Şişən limfa düyününün quruluşu da ipucu verir. Yumşaq, rezin konsistensiyalı və hərəkətli şişkinlik əsasən xoşxassəli (məsələn, infeksiyaya bağlı) olduğu halda, çox sərt, kauçuk kimi və ya ətrafa yapışmış (hərəkətsiz) kütlə daha ciddi (məsələn, şiş mənşəli) ola bilər. Bunu anlamaq üçün həkimlər əllə müayinədə limfa düyününün konsistensiya və hərəkətini qiymətləndirirlər.

• Müşayiət edən digər əlamətlər: Səbəbdən asılı olaraq limfa vəzi şişməsini bir çox fərqli tapıntı müşayiət edə bilər. Məsələn: Gecə tərləməsi və uzun sürən qızdırma (limfoma əlaməti ola bilər), dəridə səpgi və ya yaralar (məsələn, toksoplazmozda dəri səpgisi, tuberkulyoz limfadenitində dəri fistulası), oynaq ağrıları (revmatoid artritdə), qarın ağrısı və ya qarında şişkinlik (dalaq-qaraciyər böyüməsinə bağlı) kimi. Xüsusi bir halda, alkoqol qəbulundan sonra şişmiş limfa düyünündə ağrı Hodgkin limfoması üçün nadir, lakin xüsusi əlamətdir. Yəni limfa düyünü şişməsinin əlamətləri əsas xəstəliyin əksi olaraq çox müxtəlif ola bilər.

Qısaca, şişmiş limfa düyününün ən ümumi əlaməti həmin sahədə əllə hiss olunan şişkinlik və həssaslıqdır. Lakin bu şişkinliyə nə səbəb olduğunu digər ipucları ilə anlamaq lazımdır. Bu nöqtədə tibb mütəxəssisləri işə qarışır və diaqnostika üsulları ilə səbəbi aydınlaşdırmağa çalışırlar.

Şişmiş limfa düyünləri üçün tibbi qiymətləndirmə və diaqnostika üsulları

Limfa düyünü şişməsi ilə həkimə müraciət etdikdə həkiminiz əvvəlcə ətraflı tibbi anamnez alacaq və fiziki müayinə aparacaq. Bu mərhələdə şişkinliklərin nə vaxt başlaması, sürətlə böyüyüb-böyüməməsi, ağrılı olub-olmaması, müşayiət edən digər şikayətlər (qızdırma, çəki itkisi və s.) kimi məlumatlar diaqnoz üçün çox dəyərlidir. Sonra həkiminiz baş-boyun, qoltuqaltı və qasıq kimi sahələri əllə müayinə edərək limfa düyünlərinin ölçüsünü, konsistensiyasını, həssaslığını və hərəkətliliyini qiymətləndirir. Bütün bədəndə əhatəli limfa vəzi müayinəsi aparılır; həmçinin dalaq və qaraciyər böyüməsi (orqanomeqaliya) olub-olmadığı qarın müayinəsi ilə yoxlanıla bilər.

Qan testləri: İlkin qiymətləndirmədən sonra mümkün səbəblərə yönəlmiş bəzi laboratoriya testləri istənilir. Ən əsas testlərdən biri tam qan sayımı (hemoqram) olub infeksiya tapıntısı (yüksək ağ qan hüceyrələri kimi) və ya qan xərçəngi əlaməti (anormal hüceyrələr) verib-vermədiyinə baxılır. Şübhələnilən vəziyyətə görə biokimya testləri (iltihab göstəriciləri, qaraciyər-böyrək funksiyaları və s.), spesifik infeksiya skrininqləri (məsələn, mononukleoz üçün EBV testi, toksoplazma anticismi, HIV testi, vərəm üçün PPD dəri testi və ya Quantiferon qan testi) aparıla bilər. Həmçinin autoimmun xəstəlik şübhəsində ANA, RF kimi revmatizm testləri istənilə bilər. Bu qan testləri limfa düyünü şişməsinin mümkün səbəblərini daraltmağa kömək edir.

Görüntüləmə üsulları: Limfa vəzilərinin daxili quruluşunu və dərin sahələrdəki düyünləri araşdırmaq üçün görüntüləmə üsullarından istifadə olunur. Ultrasonoqrafiyaxüsusilə səthi sahələrdəki (boyun, qoltuqaltı, qasıq) limfa düyünlərini qiymətləndirmək üçün tez-tez istifadə edilən, radiasiyasız üsuldur. Ultrasəslə düyünün ölçüsü dəqiq ölçülür, daxili quruluşunun homogen olub-olmadığı və qan axını kimi xüsusiyyətlər görünə bilər. Lazım gəldikdə rentgen və xüsusilə Kompüter Tomoqrafiyası (BT) və ya Maqnit Rezonans (MR) kimi irəli müayinələrlə döş qəfəsi və qarın kimi sahələrdəki limfa vəziləri görüntülənir. Məsələn, uzun sürən boyun limfadenopatiyalarında ağciyər rentgeni ilə vərəm araşdırıla və ya bütün bədən PET-BT müayinəsi ilə limfomanın yayılması qiymətləndirilə bilər. Görüntüləmə nəticələri hansı limfa vəzilərinin anormal olduğunu və biopsiya lazım olub-olmadığını müəyyən etməyə yol göstərir.

Limfa düyünü biopsiyası: Yuxarıdakı qiymətləndirmələrdən sonra dəqiq diaqnoz hələ qoyulmayıbsa və ya həkiminiz ciddi şübhə duyursa, biopsiya ən etibarlı diaqnostika üsuludur. Biopsiyada şişmiş limfa düyünündən nümunə götürülüb mikroskop altında araşdırılır. Biopsiya adətən limfa düyününün hamısının və ya bir hissəsinin cərrahi çıxarılması ilə aparılır; bəzən iynə biopsiyası (incə iynə aspirasiyası və ya tru-cut) ilə də nümunə alına bilər. Patoloq götürülmüş limfa vəzi toxumasında xərçəng hüceyrəsinin olub-olmadığına və infeksiya varsa növünə (vərəm kimi) baxır. Biopsiya xüsusilə limfoma diaqnozunda əvəzolunmazdır, çünki limfomanın tipi və xüsusiyyətləri yalnız patoloji araşdırma ilə anlaşılır. Eyni şəkildə metastatik xərçəng şübhəsi varsa, limfa düyünü biopsiyası ilə birincili şişin hüceyrə tipi müəyyən edilə bilər. Biopsiya nəticələri müalicə planında da istiqamət verir.

Digər müayinələr: Nadir hallarda böyüyən limfa düyününün səbəbini tapmaq üçün əlavə testlər lazım ola bilər. Məsələn, düyün mayesindən kultura götürmək (xüsusilə irinli, yəni içi iltihabla dolu düyünlərdə) və ya PCR kimi molekulyar testlərlə vərəm və toksoplazma axtarmaq. Lakin əksər hallarda fiziki müayinə, qan testləri, görüntüləmə və biopsiya mərhələləri diaqnoz üçün yetərlidir.

Qiymətləndirmə nəticəsində həkiminiz limfa düyünü şişmənizin əsas səbəbini müəyyən edib ona uyğun müalicə planı tövsiyə edəcək. Bəs limfa düyünü şişməsi necə müalicə edilir? Son bölmədə buna baxaq.

Limfa düyünü şişməsi necə müalicə edilir? Müalicə seçimləri

Şişmiş limfa vəzilərinin müalicəsi tamamilə əsas səbəbə yönəlmiş olmalıdır. Təkbaşına limfa düyününü endirən dərman yoxdur; səbəb aradan qalxdıqda şişkinlik də adətən öz-özünə geriləyir. Buna görə diaqnoz zamanı tapılmış səbəbə uyğun fərqli müalicə yanaşmaları seçilir:

• İnfeksiyaya bağlı limfa düyünü şişməsi: Ən çox səbəb infeksiya olduğundan müalicə də əsasən infeksiyanın aradan qaldırılmasına yönəlir. Bakterial infeksiyalar olduqda antibiotik müalicəsi əsas yanaşmadır. Məsələn, bakterial diş absesi limfa düyününü şişirdibsə, uyğun antibiotik və drenajla müalicə edilir; streptokok boğaz infeksiyasında antibiotik verildikdə boyun vəziləri də kiçilir. Viral infeksiyalarda isə antibiotiklərin faydası yoxdur. Bu halda dəstəkləyici müalicə və zaman ən yaxşı həll yoludur. Bədən virusu məğlub etdikdən sonra limfa vəziləri də normala dönəcək. Məsələn, soyuqdəymədə istirahət, bol maye, lazım gələrsə qızdırmasalıcılar istifadə edilir; limfa vəziləri də bir neçə həftəyə enir. İnfeksiyalaşmış limfa düyünü absesi yaranıbsa (içi irinlə dolubsa), kiçik cərrahi müdaxilə ilə boşaltma (drenaj) və sonra antibiotik lazım ola bilər. Göbələk və ya parazit mənşəli infeksiyalarda göbələkəleyhinə və ya parazitəleyhinə dərmanlar istifadə olunur. HIV infeksiyası kimi xüsusi hallarda HIV-ə qarşı antiviral müalicə (ART) verildikdə limfa düyünü şişkinlikləri də nəzarətə alına bilər.

• İmmun sistemi xəstəliklərinə bağlı şişkinlik: Limfa düyünü böyüməsinin səbəbi lupus, revmatoid artrit kimi autoimmun xəstəlikdirsə, müalicədə prioritet həmin xəstəliklərin nəzarətə alınmasıdır. Müvafiq ixtisas həkimlərinin verdiyi kortikosteroidlər, immunosupressiv dərmanlar və ya bioloji agentlərlə xəstəlik basdırıldıqda limfa vəzilərindəki reaktiv şişkinliklər də azalacaq. Məsələn, revmatoid artritli xəstədə müalicə ilə oynaq iltihabı geriləsə, qoltuqaltı limfa düyünü də kiçiləcək. Sarkoidoz kimi xəstəliklərdə də immun sistemini tənzimləyən müalicələr (kortizon və s.) limfa vəzi ölçülərini azalda bilər.

• Xərçəng (bədxassəli xəstəlik) olduqda: Müayinələr nəticəsində limfa düyünü şişməsinin xərçəngdən qaynaqlandığı tapılıbsa, müalicə həmin xərçəngin növünə və mərhələsinə görə planlanır. Limfoma aşkarlanıbsa, alt tipinə (Hodgkin və ya qeyri-Hodgkin) və yayılma dərəcəsinə görə kimyaterapiya, immunoterapiya və/və ya radioterapiya tətbiq etmək lazım ola bilər. Bəzi limfomalarda yüksək dozalı kimyaterapiya və sonra sümük iliyi (kök hüceyrə) transplantasiyası da seçimlərdəndir. Leykoz olduqda əsas müalicə kimyaterapiyadır, lazım gələrsə sümük iliyi transplantasiyası aparıla bilər. Solid orqan xərçənglərinin limfa düyününə metastazı halında adətən cərrahi əməliyyatla həm birincili şiş, həm də təsirlənmiş limfa düyünləri çıxarılır (məsələn, süd vəzi xərçəngində qoltuqaltı düyün disseksiyası kimi). Sonra radioterapiya və ya kimyaterapiya ilə qalan hüceyrələr məhv edilməyə çalışılır. Yəni xərçəng mənşəli limfa düyünü böyümələrində müalicə xərçəngin özünə yönəlmiş cərrahi və onkoloji müalicələrdir. Limfa vəzi xərçəngin gedişinin göstəricisi ola bildiyi üçün onkoloqlar müalicədən sonra da müvafiq düyünləri izləyəcəklər.

• Digər səbəblərə yönəlmiş müalicə: Dərman yan təsirinə görə limfa düyünü şişibsə, həmin dərmanı kəsməklə və lazım olsa alternativinə keçməklə problem həll olunur (məsələn, fenitoin əvəzinə başqa antiepileptik başlamaq). Peyvənddən sonra yaranan limfadenopatiyalarda adətən bir neçə həftəyə öz-özünə geriləmə olur; çox narahat edirsə, ağrıkəsici və ya iltihabəleyhinə dərmanlar istifadə edilə bilər. İdiopatik (səbəbi tapılmayan) limfadenopatiyalarda xəstə bir müddət izlənir; əlamət vermir və zamanla yox olursa, müdaxilə lazım deyil.

• Dəstəkləyici və simptomatik müalicə: Səbəbə yönəlmiş müalicələrlə yanaşı limfa düyünü şişməsinin narahatedici təsirlərini azaltmaq üçün dəstəkləyici tədbirlər görülə bilər. İsti tətbiq (warm compress) etmək, sahəyə ilıq və nəm parça qoymaq qan dövranını artıraraq ağrı və şişkinliyi bir qədər azalda bilər. Gündə bir neçə dəfə 10-15 dəqiqəlik isti kompres tövsiyə edilir. Ağrı və ya həssaslıq varsa, parasetamol (asetaminofen) və ya ibuprofen kimi reseptsiz ağrıkəsici/qızdırmasalıcılar qəbul edilə bilər. Bol maye içmək və istirahət bədənin müqavimətini dəstəkləyib sağalmanı sürətləndirə bilər. Əlbəttə, bu dəstəkləyici müalicələr əsas səbəbi aradan qaldırmır; lakin xüsusilə infeksiya mənşəli şişkinliklərdə xəstəni rahatladır və sağalmaya kömək edir.

Nəticə olaraq, limfa düyünü şişməsinin müalicəsi tək dərman və ya üsulla məhdudlaşmır; tamamilə şişkinliyin səbəbinə görə formalaşır. Vacib olan bu şişkinliklərin nə vaxt normal bədən reaksiyası, nə vaxt xəstəlik əlaməti olduğunu ayırmaqdır. Adətən infeksiyaya görə yaranan limfa vəzi şişmələri müvəqqətidir və infeksiya sağaldıqdan sonra düzəlir. Lakin qeyri-müəyyən hallarda və xüsusilə yuxarıda “təhlükəli” saydığımız xüsusiyyətlər varsa, mütləq səhiyyə müəssisəsinə müraciət edilməlidir. Erkən diaqnoz qoyulduqda istər infeksiya, istər başqa xəstəlik olsun, müalicə ilə adətən uğurlu nəticə alınır. İmmun sistemimizin qəhrəman keşikçiləri olan limfa düyünlərimiz bədənimizdə baş verənlər barədə mühüm siqnallar verir; bu siqnalları düzgün qiymətləndirmək sağlamlığımız üçün kritikdir.