რა არის ლიმფური კვანძი, სად მდებარეობს და რატომ დიდდება?

ლიმფური კვანძი, რომელსაც ასევე ეწოდება ლიმფური ჯირკვალი ან ლიმფური კვანძი, პატარა, ლობიოს ფორმის ჯირკვალია და ჩვენი იმუნური სისტემის ერთ-ერთი კრიტიკული ნაწილია. ეს ჯირკვლები ლიმფური ძარღვების ქსელის გასწვრივაა განაწილებული და სხეულის დაცვაში ფილტრების როლს ასრულებს. ლიმფური კვანძები ინფექციის გამომწვევებსა და არანორმალურ უჯრედებთან მებრძოლ, ლიმფოციტების სახელით ცნობილ სისხლის თეთრ უჯრედებს შეიცავს. ჯანმრთელ ადამიანში ლიმფური კვანძები, ჩვეულებრივ, ოსპიდან ბარდამდე ზომისაა (რამდენიმე მილიმეტრის დიამეტრის), მაგრამ ინფექციის ან სხვა მდგომარეობის გამო გააქტიურებისას შეიძლება გადიდდეს და ხელით შესაგრძნობი გახდეს. მაშ, ზუსტად რა არის ლიმფური სისტემა, სად მდებარეობს სხეულში ლიმფური კვანძები, რატომ დიდდება ისინი და როდის არის ეს შემაშფოთებელი? ამ სტატიაში ამ კითხვების პასუხებს სამეცნიერო მონაცემების საფუძველზე გაეცნობით.

რა არის ლიმფური სისტემა? მისი ფუნქციები და მნიშვნელობა

ლიმფური სისტემაორგანოებისა და ქსოვილების ერთობლიობაა, რომელიც ჩვენი იმუნური სისტემის ნაწილს წარმოადგენს და სისხლძარღვების მსგავსად მთელ სხეულში ფართო ქსელს ქმნის. იგი მოიცავს ქსოვილებიდან შეგროვებული ლიმფური სითხის გადამტან ლიმფურ ძარღვებს, ამ სითხის გამფილტრავ ლიმფურ კვანძებსდა იმუნური უჯრედების შემცველ ორგანოებს. სისხლის კაპილარებიდან გაჟონილი ზედმეტი სითხის უკან შეგროვება და სხეულის სითხეთა ბალანსის შენარჩუნება ლიმფური სისტემის ძირითადი ფუნქციებია. ამ სისტემის გარეშე სითხე დაგროვდებოდა და ქსოვილების შეშუპებას (ედემას) გამოიწვევდა. ლიმფური სითხე შეიცავს სისხლის თეთრ უჯრედებს (ლიმფოციტებს), ცილებს, უჯრედულ ნარჩენებსა და ზოგიერთ მიკრობს და უფერო სითხეა.

ლიმფური სისტემა იმუნურ დაცვაშიც მონაწილეობს. ქსოვილებიდან ლიმფური ძარღვებით შეგროვებული სითხე გზად ლიმფურ კვანძებშიგავლისას იფილტრება. ამ ფილტრაციის დროს მავნე მიკროორგანიზმებსა და არანორმალურ უჯრედებს კვანძებში არსებული იმუნური უჯრედები იჭერს და ანადგურებს. ამგვარად მათი სისხლში გავრცელება ფერხდება. ლიმფური სისტემის ძირითადი ორგანოებია ლიმფური კვანძები, ელენთა, თიმუსი, ნუშურები და ძვლის ტვინის ლიმფოიდური ქსოვილები. ეს ორგანოები ლიმფოციტების წარმოებაზე, მომწიფებასა და შენახვაზეა პასუხისმგებელი და ინფექციებისა და დაავადებების წინააღმდეგ სხეულის დამცავ პასუხს ქმნის.

რა არის ლიმფური კვანძი და სად მდებარეობს?

ლიმფური კვანძი იმუნური უჯრედების თავმოყრის პატარა, ლობიოს ფორმის ჯირკვალია. გარედან მას კაფსულა აქვს, შიგნით კი ლიმფოციტების შემცველი განყოფილებები (ლობულები) და მათ შორის სინუსებია, რომლებშიც ლიმფური სითხე მიედინება. სითხე კვანძში წვრილ შემომტან ლიმფურ ძარღვებს (აფერენტულ ძარღვებს) მიაქვს; აქ გაფილტრული სითხე გამომტანი ლიმფური ძარღვებით (ეფერენტულით) ცირკულაციას უბრუნდება. ჩვეულებრივ, ლიმფური კვანძი დაახლოებით ბარდის მარცვლის ზომისაა ან <1 cm დიამეტრის (ზრდასრულ ადამიანში საშუალოდ 12 mm). სხეულის სხვადასხვა უბანში ჯამში დაახლოებით 500-600 ლიმფური კვანძი გვხვდება. მათი დიდი ნაწილი თავ-კისერში, იღლიებში, გულმკერდში, მუცელსა და საზარდულშია თავმოყრილი. მაგალითად, კისრის კვანძები თავისა და ყელის მიდამოდან წამოსულ ლიმფას ფილტრავს, იღლიის კვანძები — მკლავებისა და ძუძუებიდან, საზარდულისა კი — ფეხებისა და სასქესო მიდამოდან. ლიმფური კვანძები სხეულში თითქმის ყველგანაა, მათ შორის კისერში, ნიკაპქვეშ, ლავიწის ზემოთ, იღლიაში (აქსილა), გულმკერდის ღრუში, მუცელში (აბდომენი) და საზარდულში (ინგვინალური) , განსაკუთრებით მსხვილი სისხლძარღვების შეერთების ადგილებში. ზოგიერთი კვანძი ღრმად მდებარეობს (მაგალითად, ფილტვებს შორის შუასაყარში ან ნაწლავის გარშემო) და ჩვეულებრივ ხელით არ ისინჯება; ზედაპირული კვანძები (კისრის, იღლიის, საზარდულის) კი გადიდებისას კანქვეშ პატარა შესიებად შეიძლება შეიგრძნოთ.

ლიმფური კვანძები სხეულის დაცვისთვის მავნე აგენტებს იჭერს და ანადგურებს, ამიტომ ინფექციისა თუ ანთების დროს აქტიურდება და შეიძლება გადიდდეს. მაგალითად, ყელის ინფექციისას კისრის ლიმფური კვანძების შესივება ამ დამცავი მექანიზმის ნიშანია. ჩვეულებრივ პატარა და მოძრავი კვანძი დაავადების დროს ვლინდება, როგორც შესივებული ლიმფური კვანძი (სამედიცინო ტერმინით ლიმფადენოპათია). ასეთი შესიება ზოგჯერ მტკივნეულია, ზოგჯერ კი ტკივილის გარეშე მხოლოდ წარმონაქმნად შეიმჩნევა.

სურათი: ლიმფური სისტემის სქემა და ლიმფური კვანძების ძირითადი უბნები. ლიმფური ძარღვების (ყავისფერი ხაზების) გასწვრივ ლობიოს ფორმის ლიმფური კვანძები (პატარა ყავისფერი სტრუქტურები) მთელ სხეულშია განაწილებული.

ლიმფური კვანძების ზომა და ხელით შეგრძნების შესაძლებლობა უბნების მიხედვით იცვლება. მაგალითად, ჯანმრთელ პირებში კისრის კვანძები, ჩვეულებრივ, <1 cm-ია, ხოლო საზარდულის მიდამოში ~1-1,5 cm-მდე ზომა ნორმალურად შეიძლება ჩაითვალოს. თუმცა კისერში ~1,5 cm-ზე დიდი ან საზარდულში ~2 cm-ზე დიდი ლიმფური კვანძის აღმოჩენა პათოლოგიურ გადიდებად ფასდება და მისი მიზეზის გამოკვლევა საჭიროა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ლავიწზედა (სუპრაკლავიკულურ) უბანში ხელით შესაგრძნობი კვანძი, რადგან იგი უფრო სერიოზულ მდგომარეობაზე შეიძლება მიანიშნებდეს.

რატომ დიდდება ლიმფური კვანძები? ყველაზე გავრცელებული მიზეზები

შესივებული ლიმფური კვანძები გამაფრთხილებელ მექანიზმს ჰგავს, რომელიც ორგანიზმში პრობლემაზე მიანიშნებს. ლიმფური კვანძების შესივების ყველაზე ხშირი მიზეზი ინფექციებია. ინფექციასთან ბრძოლისას შესაბამისი უბნის ლიმფური კვანძები მეტი იმუნური უჯრედის წარმოებითა და დაგროვებით დიდდება და შეიძლება მგრძნობიარე გახდეს. ჩვეულებრივ, ერთ უბანში (ლოკალიზებული) კვანძის შესივება ამ უბანთან დაკავშირებული ადგილობრივი ინფექციითაა გამოწვეული. მაგალითად, ყელის ინფექციისას კისრის კვანძები შეიძლება შესივდეს, კბილის აბსცესისას კი — ნიკაპქვეშა. თუ კვანძები ერთდროულად რამდენიმე უბანშია შესივებული (გენერალიზებული ლიმფადენოპათია), მიზეზი შეიძლება იყოს მთელ სხეულზე მოქმედი ფართო ინფექცია ან სისტემური დაავადება.

ლიმფური კვანძების შესივების ყველაზე ხშირი მიზეზებია:

• გავრცელებული ინფექციები: გაციება, ზედა სასუნთქი გზების ინფექციები, სურდო, სტრეპტოკოკული ყელის ინფექცია (ბეტა მიკრობი), ტონზილიტი (ნუშურების ანთება), სინუსიტისა და სხვა გავრცელებული ვირუსული ან ბაქტერიული ინფექციების მსგავსად, განსაკუთრებით კისრის კვანძებს შეიძლება ასივებდეს. ყურის ინფექციები, კბილის ინფექცია (მაგალითად, კბილის აბსცესი) და კანის/ჭრილობის ინფექციები ასევე კვანძების რეგიონული გადიდების გავრცელებული მიზეზებია. მაგალითად, კბილის აბსცესისას ნიკაპქვეშა ლიმფური კვანძები შეიძლება შესივდეს, კანის ინფექციისას კი ახლომდებარე კვანძები დაზიანდეს. ბავშვებში ვირუსული ინფექციებისას კისერში ოსპისმაგვარი „shotty“ კვანძები ხშირად გვხვდება და, ჩვეულებრივ, კეთილთვისებიანია.

• ვირუსული დაავადებები: მონონუკლეოზი (Epstein-Barr ვირუსით გამოწვეული „კოცნის დაავადება“), წითელა, ჩუტყვავილა და მსგავსი ვირუსები ლიმფური კვანძების ფართოდ შესივებას იწვევს. მაგალითად, მონონუკლეოზის დროს კისრის კვანძების მკვეთრი გადიდება დაავადების მნიშვნელოვანი ნიშანია. ანალოგიურად, HIV ინფექციაც განსაკუთრებით ადრეულ ეტაპზე ლიმფური კვანძების გენერალიზებულ გადიდებას შეიძლება იწვევდეს.

• უფრო იშვიათი ინფექციები: ტუბერკულოზი (ჭლექი) ლიმფური კვანძის ანთებას (ლიმფადენიტს) იწვევს და, განსაკუთრებით კისერზე, დიდი, უმტკივნეულო შესიება შეიძლება გამოიწვიოს. სიფილისის მსგავსი სქესობრივი გზით გადამდები ზოგიერთი დაავადებისას საზარდულის კვანძები შეიძლება გადიდდეს. ტოქსოპლაზმოზიპარაზიტული ინფექციაა, რომელიც ინფიცირებული კატის განავლით ან არასაკმარისად მომზადებული ხორცით გადაეცემა და ლიმფური კვანძების გადიდება შეიძლება გამოიწვიოს. კატის ნაკაწრის დაავადებაც (ბაქტერია Bartonella) შეიძლება განსაკუთრებით იღლიის ან კისრის ლიმფური კვანძების შესივებით გამოვლინდეს. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ინფექციები საზოგადოებაში უფრო იშვიათია, ისინი გასათვალისწინებელია ხანგრძლივი და აუხსნელი ლიმფური კვანძების გადიდებისას.

• იმუნური სისტემის დარღვევები: ლიმფური კვანძები შეიძლება აუტოიმუნური დაავადებების დროსაც გადიდდეს, როდესაც ორგანიზმი საკუთარ ქსოვილებს უტევს. მაგალითად, სისტემური წითელი მგლურას (SLE) მსგავსი ქრონიკული ანთებითი დაავადებების ან რევმატოიდული ართრიტის მსგავსი რევმატული დაავადებების დროს კისრის, იღლიისა და საზარდულის კვანძებში მსუბუქი შესიება შეიძლება იყოს. ამ დაავადებების გამწვავებისას შესიება უფრო თვალსაჩინო ხდება და, ჩვეულებრივ, უმტკივნეულოა. აუტოიმუნური დაავადებების გარდა, სარკოიდოზის მსგავსი ანთებითი მდგომარეობებიც ლიმფური კვანძების გადიდებას შეიძლება იწვევდეს.

• ზოგიერთი წამალი: ზოგიერთმა მედიკამენტურმა მკურნალობამ იშვიათად ლიმფური კვანძების შესივება შეიძლება გამოიწვიოს. მაგალითად, phenytoin-ის მსგავსმა ეპილეფსიის (გულყრის) სამკურნალო წამალმა ორგანიზმში ჰიპერმგრძნობელობის რეაქციით გენერალიზებული ლიმფადენოპათია შეიძლება გამოიწვიოს. ზოგიერთი ვაქცინის შემდეგაც (მაგალითად, COVID-19-ის ან BCG-ის) შესაბამისი უბნის კვანძების დროებითი გადიდება შეიძლება გამოჩნდეს. წამლით ან ვაქცინით გამოწვეული შესიება, ჩვეულებრივ, წამლის შეწყვეტის ან გარკვეული დროის გასვლის შემდეგ თავისით ქრება.

ზემოთ ჩამოთვლილი მიზეზების გარდა, ლიმფური კვანძების შესივებისას ადამიანებს ყველაზე მეტად კიბოს შესაძლებლობა აშფოთებს. თუმცა არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ შესივებული ლიმფური კვანძების უმეტესობა ინფექციით ან კეთილთვისებიანი მიზეზებითაა გამოწვეული და კიბოსმიერი მიზეზის ალბათობა დაბალია. ახლა ლიმფური კვანძების შესივებასა და კიბოს კავშირს, აგრეთვე სხვა დაავადებების ნიშნებს უფრო დეტალურად განვიხილავთ.

უკავშირდება თუ არა შესივებული ლიმფური კვანძები კიბოს?

მიუხედავად იმისა, რომ ლიმფური კვანძის შესივებას უმეტესად ინფექციის მსგავსი მიზეზები იწვევს, იშვიათად ზოგიერთ კიბოსაც შეუძლია ლიმფური კვანძების გადიდება. კიბოსთან დაკავშირებული გადიდება ძირითადად ორი სახით ვლინდება:

1. როგორც ლიმფომის (ლიმფური კიბოს) ნიშანი: ლიმფომა ლიმფური კვანძის კიბოა, რომელიც იმუნური უჯრედების, ლიმფოციტების უკონტროლო გამრავლებით წარმოიქმნება. ანუ კიბო უშუალოდ ლიმფურ კვანძში იწყება. ლიმფომები ძირითადად ჰოჯკინის ლიმფომისა და არაჰოჯკინის ლიმფომის ორ მთავარ ჯგუფად იყოფა. ჰოჯკინის ლიმფომა პათოლოგიურ გამოკვლევაზე Reed–Sternberg-ის სახელით ცნობილი გიგანტური არანორმალური უჯრედების არსებობით ხასიათდება; არაჰოჯკინის ლიმფომებში ეს განსაკუთრებული უჯრედი არ გვხვდება და კიბო, ჩვეულებრივ, B ან T ლიმფოციტებიდან წარმოიქმნება. ჰოჯკინის ლიმფომა, როგორც წესი, ახალგაზრდა ზრდასრულებში გვხვდება და კვანძების კონკრეტულ ჯგუფებში თანმიმდევრულად ვრცელდება. არაჰოჯკინის ლიმფომა უფრო ფართო ჯგუფია, შეიძლება ნებისმიერ ასაკში, ბავშვობიდან ხანდაზმულობამდე გამოვლინდეს და ლიმფური სისტემის გარეთ ორგანოებიც მოიცვას. ლიმფომები ცნობილია ლიმფურ კვანძებში უმტკივნეულო, რეზინის კონსისტენციის შესიების წარმოქმნით. მათ ხშირად ახლავს აუხსნელი ცხელება, ღამის ოფლიანობა და წონის კლება. ამიტომ ხანგრძლივი, სხვა ახსნის არმქონე კვანძის გადიდებისას ლიმფომაზე გამოკვლევა შეიძლება გახდეს საჭირო.

2. სხვა კიბოს გავრცელების (მეტასტაზის) შედეგად: სხეულის ნებისმიერ უბანში წარმოქმნილ კიბოს უჯრედს შეუძლია თავისი ორგანოდან მოწყდეს და ლიმფური სისტემით ლიმფურ კვანძებამდე მიაღწიოს. ლიმფური კვანძები ფილტრების მსგავსად ცდილობს ამ მოძრავი კიბოს უჯრედების დაჭერას. მრავალი გაქცეული უჯრედი კვანძში უვნებელდება, მაგრამ ზოგიერთს შეუძლია იქ დამკვიდრება, გამრავლება და ახალი სიმსივნური კერის შექმნა. კიბოს თავდაპირველი ადგილიდან ლიმფურ კვანძებში გადასვლას ლიმფური კვანძის მეტასტაზი ეწოდება. მაგალითად, ძუძუს კიბო ჯერ იმავე მხარის იღლიის კვანძებში შეიძლება გავრცელდეს; პირის ღრუს ან ფარისებრი ჯირკვლის კიბო კი კისრის კვანძებში. კიბოს უჯრედების კვანძებში გავრცელება დაავადების სტადიას ზრდის და მკურნალობის გეგმაზე მოქმედებს. ამიტომ კიბოს დიაგნოზისას ექიმები შესაბამის კვანძებს გასინჯვით, გამოსახულებითი კვლევებით და საჭიროების შემთხვევაში ბიოფსიით ამოწმებენ. უნდა გვახსოვდეს, რომ კიბოს გამო ლიმფური კვანძების გადიდება შედარებით იშვიათია და შესივებული კვანძების შემთხვევების უმეტესობა არაკიბოვანი მიზეზებითაა გამოწვეული.

ლიმფომის გარდა სხვა კიბოებმაც (მაგალითად, ლეიკემიის მსგავსმა სისხლის კიბოებმა) შეიძლება კვანძების ფართო გადიდება გამოიწვიოს. ლეიკემია სისხლისა და ძვლის ტვინის უჯრედების კიბოა, მაგრამ განსაკუთრებით ზოგიერთ ტიპში (მაგალითად, ALL, CLL) კვანძებშიც ხდება დაგროვება და შესიება. ასევე, სხვადასხვა ორგანოს — ძუძუს, ფილტვის, კუჭის, კანის (მელანომა) — კიბო ახლომდებარე კვანძებში მეტასტაზირებით შეიძლება მათი ხელით შეგრძნების მიზეზი გახდეს. მაგალითად, მარცხენა ლავიწის ზემოთ შესაგრძნობი ვირხოვის კვანძი შეიძლება კუჭის ან მუცლის სხვა ორგანოს კიბოს პირველი ნიშანი იყოს. ამიტომ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ექიმთან კონსულტაცია აუხსნელი, მყარი და ხანგრძლივი ლიმფური კვანძების გადიდებისას.

შეჯამებით, ლიმფური კვანძის შესივება თავისთავად კიბოს ნიშანი არ არის. იგი უმეტესად ინფექციის მსგავსი კეთილთვისებიანი მიზეზით ვითარდება და რამდენიმე კვირაში ნორმას უბრუნდება. თუმცა კვანძის გადიდებას შეიძლება მიზეზის მიხედვით განსხვავებული სხვა ნიშნებიც ახლდეს. ახლა განვიხილოთ, რომელ დაავადებებზე შეიძლება მიუთითებდეს კვანძების შესივება და როდის უნდა ჩაითვალოს იგი სერიოზულად.

რომელ დაავადებებზე შეიძლება მიუთითებდეს ლიმფური კვანძის გადიდება?

ზემოთ აღვნიშნეთ, რომ კვანძების შესივება ინფექციამ, იმუნურმა დაავადებამ ან კიბომ შეიძლება გამოიწვიოს. ამ განყოფილებაში შესივებული კვანძის დანახვისას გასათვალისწინებელ შესაძლო დაავადებებსა თუ მდგომარეობებს შევაჯამებთ. ქვემოთ ცხრილში კვანძების გადიდების მიზეზები კატეგორიებისა და დაავადებების მაგალითების მიხედვითაა ჩამოთვლილი:

ზემოთ მოცემული ცხრილიდან ჩანს, რომ ლიმფური კვანძის შესივების შესაძლო მიზეზები ძალიან ფართო სპექტრს მოიცავს. მიუხედავად იმისა, რომ ყველაზე ხშირი მიზეზი ინფექციაა, ცხრილის თითოეული კატეგორია სხვადასხვა დაავადებაზე შეიძლება მიანიშნებდეს. მაგალითად, ზედა სასუნთქი გზების ინფექციისას კისრის კვანძები შეიძლება გადიდდეს; ქრონიკულ სახსრის ტკივილთან ერთად კისრისა და იღლიის კვანძების შესივებისას შეიძლება მგლურას ან რევმატოიდული ართრიტის მსგავსი აუტოიმუნური დაავადება განიხილებოდეს; კანის ჭრილობის ინფექციისას კი ამ უბნის დრენაჟის შემსრულებელი კვანძი შეიძლება გადიდდეს.

მნიშვნელოვანია კვანძის შესივებასთან ერთად არსებული სხვა ნიშნების გათვალისწინებით შეფასება. მხოლოდ კვანძის გადიდება შეიძლება როგორც უბრალო ინფექციით, ისე სერიოზული დაავადებით იყოს გამოწვეული; გასარჩევად თანმხლებ სიმპტომებსა და შესიების მახასიათებლებს აფასებენ. ახლა ვნახოთ, როდის მიიჩნევა შესივებული კვანძი საშიშად და როდის არის ექიმთან მიმართვა საჭირო.

როდის მიიჩნევა შესივებული ლიმფური კვანძები საშიშად?

უკვე აღვნიშნეთ, რომ კვანძების შესივება ხშირად უვნებელი და დროებითია. მაგალითად, ვირუსული ინფექციის შემდეგ კვანძები, ჩვეულებრივ, რამდენიმე კვირაში ნორმას უბრუნდება. თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში შესივება უფრო სერიოზულ პრობლემაზე შეიძლება მიუთითებდეს. ქვემოთ მოცემული ნიშნების ან გარკვეული პირობების არსებობისას შესივებული კვანძები საშიშად ან მნიშვნელოვნად მიიჩნევა და სამედიცინო დაწესებულებას უნდა მიმართოთ:

• შესივების ხანგრძლივად შენარჩუნება: ინფექციის შემდეგ ლიმფური კვანძების ნორმაში დაბრუნებას, ჩვეულებრივ, 2-4 კვირაში ელიან. თუ აშკარა ინფექციის გარეშე კვანძის შესივება ორ კვირაზე მეტხანს გრძელდება ან დროთა განმავლობაში არ მცირდება და პირიქით, იზრდება, ეს მნიშვნელოვანია. განსაკუთრებით საჭიროა შეფასება, თუ 4 კვირის შემდეგაც არ უმჯობესდება. ჩვეულებრივი ინფექციის ალაგების შემდეგ კვანძები შემცირებისკენ არის მიდრეკილი; თუ ასე არ ხდება, შესაძლოა სხვა პრობლემა არსებობდეს.

• კვანძის სიმაგრე და უმოძრაობა: ინფექციის გამო შესივებული კვანძები, ჩვეულებრივ, ელასტიკურია და გარშემო ქსოვილებთან შედარებით მოძრაობს (კანქვეშ შეიძლება გადაადგილდეს). თუმცა ხელით მყარი, ქვასავით და გარშემო ქსოვილებზე ფიქსირებული (უმოძრაო) კვანძები შეიძლება სიმსივნურ ზრდაზე მიანიშნებდეს. კიბოს მეტასტაზები ან ზოგიერთი ლიმფომა კვანძის აგებულებას ამკვრივებს. ასევე საეჭვოა რამდენიმე ერთმანეთზე მიწებებული კვანძის პაკეტის (მატირებული კვანძების) ხელით შეგრძნება, რაც განსაკუთრებით ტუბერკულოზური ლიმფადენიტის დროს გვხვდება.

• ძალიან დიდი ზომა: როგორც ზემოთ ვახსენეთ, >1,5-2 cm ზომის კვანძები ნორმის საზღვრებს სცდება. ბარდისა თუ ლობიოს ზომაზე დიდი, მაგალითად კაკლის ზომის კვანძი, განსაკუთრებით ინფექციის არქონისას, სერიოზულად უნდა შეფასდეს. ლავიწზედა უბნის ძალიან პატარა შესიებაც კი შეიძლება 25-90% შემთხვევაში ავთვისებიანი იყოს, ხოლო საზარდულში 2 cm-ზე დიდი შესიება საყურადღებოა.

• შესივების თანმხლები სისტემური ნიშნები: კვანძის გადიდებასთან ერთად სხეულში სხვა საგანგაშო ნიშნების არსებობაც საფრთხის ნიშანია. აუხსნელი ცხელება (განსაკუთრებით ჯიუტი ცხელება ღამის ოფლიანობასთან ერთად), ღამის ოფლიანობა, წონის კლება და მადის დაკარგვა შეიძლება სერიოზულ მდგომარეობებზე, მათ შორის ლიმფომაზე მიანიშნებდეს. მაგალითად, ლიმფომის მქონე პაციენტებში 6 თვეში სხეულის წონის 10%-ზე მეტის უნებლიე დაკარგვა ტიპური ნიშანია. ასევე ძლიერი სისუსტე, მუდმივი დაღლილობა, კანზე აუხსნელი გამონაყარი, ელენთის ან ღვიძლის გადიდება და ხანგრძლივი ხველა მნიშვნელოვანია, თუ კვანძების გადიდებას ახლავს. რამდენიმე ასეთი ნიშნის ერთად არსებობისას კვანძის შესივება უბრალო ინფექციად კი არ უნდა ჩაითვალოს, არამედ დეტალურად უნდა გამოიკვლიონ.

• უმტკივნეულო კვანძის შესივება: ინფექციასთან დაკავშირებული ლიმფადენოპათია, ჩვეულებრივ, მგრძნობიარე და მტკივნეულია (ანთება ტკივილს იწვევს). ამის საპირისპიროდ, სრულიად უმტკივნეულო, შეუმჩნევლად მზარდი კვანძები უფრო საყურადღებოა. განსაკუთრებით კვირებისა და თვეების განმავლობაში ნელა მზარდი, უმტკივნეულო შესიება ტუბერკულოზური ლიმფადენიტის ან ლიმფომის დროს შეიძლება შეგვხვდეს. უმტკივნეულობა აუცილებლობით ცუდს არ ნიშნავს, მაგრამ არაინფექციურ მიზეზზე უნდა დაგვაფიქროს.

• კანის ცვლილებებით გამოვლენილი შემთხვევები: თუ შესივებული კვანძის ზედა კანზე სიწითლე და ტემპერატურის მატება არის, ეს, ჩვეულებრივ, კვანძის ანთებას (ლიმფადენიტს) მიუთითებს. ასეთ დროს შეიძლება ბაქტერიული ინფექცია იყოს და ზოგჯერ ანტიბიოტიკი ან დრენაჟი გახდეს საჭირო. მეორე მხრივ, საყურადღებოა კვანძიც, რომელიც კანის ფერის შეცვლის გარეშე ღრმად, მყარ წარმონაქმნად იზრდება.

შეჯამებით, ზემოთ აღწერილი მდგომარეობები კვანძის შესივების ჩვეულებრივი საზღვრების გადაჭარბებას და ექიმის მიერ შეფასების საჭიროებას გულისხმობს. ასეთ დროს ექიმი დეტალური ანამნეზით, გასინჯვით და საჭიროების შემთხვევაში დამატებითი კვლევებით გამომწვევ მიზეზს გამოიკვლევს.

რა ნიშნები აქვს ლიმფური კვანძის შესივებას?

კვანძების შესივებისას შეიძლება გაჩნდეს სხვადასხვა ნიშანი, რომელიც მის შემჩნევაში დაგეხმარებათ. სინამდვილეში კვანძის შესივება თავად არის სიმპტომი და, ჩვეულებრივ, ძირითადი მდგომარეობის მიხედვით სხვადასხვა ნიშანი ახლავს. შესივებული ლიმფური კვანძის გავრცელებული ნიშნები და თანმხლები სიმპტომები ასე შეიძლება შეჯამდეს:

• ხელით შესაგრძნობი შესიება: შესივებული კვანძი კანქვეშ შესიებად ან კვანძად შეიმჩნევა. მისი ზომა ბარდის მარცვლიდან ლობიოსა და კაკლის ზომამდე შეიძლება მერყეობდეს. მაგალითად, კისრის გვერდზე ან ნიკაპქვეშ უეცრად ხელით შესაგრძნობი შესიება ამას მიუთითებს. იგი შეიძლება ერთ ადგილას ან ერთდროულად რამდენიმე უბანში (მაგალითად, კისერსა და საზარდულში) იგრძნობოდეს.

• მგრძნობელობა და ტკივილი: ინფექციით გამოწვეული კვანძის გადიდებისას შესაბამის უბანში შეხებით მგრძნობელობა ან ტკივილი ხშირი ნიშანია. მაგალითად, ყელის ანთებისას კისრის შესივებულ კვანძზე დაჭერა შეიძლება მტკივნეული იყოს. თუმცა ყველა შესივებული კვანძი აუცილებლად მტკივნეული არ არის; ზოგი, განსაკუთრებით ნელა მზარდი, ტკივილის გარეშე დიდდება.

• კანის სიწითლე და გათბობა: შესივებული კვანძის ზედა კანი ზოგჯერ წითელი და თბილი შეიძლება იყოს. ეს კვანძში აქტიურ ანთებაზე მიუთითებს და ლიმფადენიტი ეწოდება. მაგალითად, იღლიაში ფურუნკულის მსგავსი ინფექციისას შესაბამისი კვანძი შეიძლება შესივდეს და გაწითლდეს. კანის ცვლილების გარეშე ღრმად დარჩენილი შესივებული კვანძი კი გარედან მხოლოდ შესიებად შეიმჩნევა.

• ინფექციის ზოგადი ნიშნები: თუ კვანძის შესივებას ინფექცია იწვევს, ამ ინფექციის შესაბამისი სიმპტომებიც ჩნდება. ცხელება, შემცივნება, კანკალი, სისუსტე და ინფექციის სხვა ზოგადი ნიშნები შეიძლება ახლდეს. განსაკუთრებით ზედა სასუნთქი გზების ინფექციასთან კავშირისას ცხვირიდან გამონადენი, ყელის ტკივილი და ხველა გვხვდება. მაგალითად, კისრის შესივებული კვანძები სურდოსა და ცხელებასთან ერთად, სავარაუდოდ, გაციებითაა გამოწვეული.

• გენერალიზებული ლიმფადენოპათიის ნიშნები: რამდენიმე უბანში კვანძების შესივებას (გენერალიზებულ ლიმფადენოპათიას) შეიძლება სისტემური მდგომარეობა იწვევდეს. ამ დროს მთელ სხეულში ლიმფური კვანძების შესივება შეიძლება შეინიშნოს. მაგალითად, კისრის, იღლიისა და საზარდულის კვანძების ერთდროულად შეგრძნება მონონუკლეოზის ან HIV-ის მსგავს ფართო ინფექციაზე ან მგლურას მსგავს გავრცელებულ იმუნურ დაავადებაზე შეიძლება მიუთითებდეს. გენერალიზებულ ლიმფადენოპათიას, ჩვეულებრივ, სისუსტის, ღამის ოფლიანობისა და წონის კლების მსგავსი სისტემური სიმპტომები ახლავს.

• სიმაგრე ან შეზღუდული მოძრაობა: შესივებული კვანძის აგებულებაც მინიშნებას იძლევა. რბილი, რეზინის კონსისტენციისა და მოძრავი შესიება უმეტესად კეთილთვისებიანია (მაგალითად, ინფექციასთან დაკავშირებული), ხოლო ძალიან მყარი, რეზინისმაგვარი ან გარემოსთან შეწებებული (უმოძრაო) წარმონაქმნი უფრო სერიოზული (მაგალითად, სიმსივნური) შეიძლება იყოს. ამის გასაგებად ექიმები ხელით გასინჯვისას კვანძის კონსისტენციასა და მოძრაობას აფასებენ.

• სხვა თანმხლები ნიშნები: მიზეზის მიხედვით კვანძის შესივებას მრავალი სხვადასხვა ნიშანი შეიძლება ახლდეს. მაგალითად: ღამის ოფლიანობა და ხანგრძლივი ცხელება (შეიძლება ლიმფომის ნიშანი იყოს), კანის გამონაყარი ან წყლულები (მაგალითად, ტოქსოპლაზმოზისას გამონაყარი, ტუბერკულოზური ლიმფადენიტისას კანის ფისტულა), სახსრების ტკივილი (რევმატოიდული ართრიტისას), მუცლის ტკივილი ან შებერილობა (ელენთისა და ღვიძლის გადიდების გამო). განსაკუთრებულ შემთხვევაში, ალკოჰოლის მიღების შემდეგ შესივებული კვანძის ტკივილი ჰოჯკინის ლიმფომის იშვიათი, მაგრამ სპეციფიკური ნიშანია. ანუ კვანძის შესივების სიმპტომები ძირითადი დაავადების ასახვაა და ძალიან მრავალფეროვანი შეიძლება იყოს.

მოკლედ, შესივებული ლიმფური კვანძის ყველაზე ხშირი ნიშანია შესაბამის უბანში ხელით შესაგრძნობი შესიება და მგრძნობელობა. თუმცა მისი მიზეზი სხვა მინიშნებებთან ერთად უნდა გაირკვეს. სწორედ აქ ერთვებიან სამედიცინო პროფესიონალები და დიაგნოსტიკური მეთოდებით მიზეზის გარკვევას ცდილობენ.

შესივებული ლიმფური კვანძების სამედიცინო შეფასება და დიაგნოსტიკური მეთოდები

კვანძის შესივების გამო ექიმთან მისვლისას იგი თავდაპირველად დეტალურ სამედიცინო ანამნეზს შეაგროვებს და ფიზიკურ გასინჯვას ჩაატარებს. ამ ეტაპზე ინფორმაცია იმის შესახებ, როდის დაიწყო შესივება, სწრაფად იზრდება თუ არა, მტკივნეულია თუ არა და რა სხვა ჩივილები ახლავს (ცხელება, წონის კლება და სხვ.), დიაგნოზისთვის ძალზე მნიშვნელოვანია. შემდეგ ექიმი თავ-კისერს, იღლიებსა და საზარდულს ხელით გასინჯავს და კვანძების ზომას, კონსისტენციას, მგრძნობელობასა და მოძრაობას შეაფასებს. მთელ სხეულში ლიმფური კვანძების სრულყოფილი გასინჯვა ტარდება; მუცლის გასინჯვით ასევე შეიძლება ელენთისა და ღვიძლის გადიდების (ორგანომეგალიის) შემოწმება.

სისხლის ტესტები: პირველი შეფასების შემდეგ შესაძლო მიზეზებზე ორიენტირებული ლაბორატორიული ტესტები ინიშნება. ერთ-ერთი ძირითადი ტესტია სისხლის საერთო ანალიზი (ჰემოგრამა) , რომლითაც ამოწმებენ ინფექციის ნიშნებს (მაგალითად, სისხლის თეთრი უჯრედების მატებას) ან სისხლის კიბოს ნიშნებს (არანორმალურ უჯრედებს). საეჭვო მდგომარეობის მიხედვით შეიძლება ჩატარდეს ბიოქიმიური ტესტები (ანთების მაჩვენებლები, ღვიძლისა და თირკმლის ფუნქციები და სხვ.) და კონკრეტულ ინფექციებზე სკრინინგი (მაგალითად, მონონუკლეოზისთვის EBV ტესტი, ტოქსოპლაზმის ანტისხეულები, HIV ტესტი, ტუბერკულოზისთვის PPD კანის ან Quantiferon სისხლის ტესტი). ასევე აუტოიმუნურ დაავადებაზე ეჭვისას შეიძლება დაინიშნოს ANA, RF და სხვა რევმატოლოგიური ტესტები. სისხლის ეს ტესტები კვანძის შესივების შესაძლო მიზეზების წრის შევიწროებას ეხმარება.

გამოსახულებითი კვლევები: კვანძების შიდა აგებულებისა და ღრმა უბნებში მათი მდგომარეობის შესასწავლად გამოსახულებით მეთოდებს იყენებენ. ულტრაბგერითი კვლევაგანსაკუთრებით ზედაპირული კვანძების (კისრის, იღლიის, საზარდულის) შესაფასებლად ხშირად გამოიყენება და რადიაციას არ შეიცავს. ულტრაბგერით ზუსტად იზომება კვანძის ზომა, ფასდება შიდა სტრუქტურის ერთგვაროვნება და სისხლის ნაკადი. საჭიროებისას რენტგენით და განსაკუთრებით კომპიუტერული ტომოგრაფიით (BT) ან მაგნიტურ-რეზონანსული კვლევით (MR) და სხვა მოწინავე მეთოდებით გულმკერდისა და მუცლის კვანძების გამოსახვა ხდება. მაგალითად, კისრის ხანგრძლივი ლიმფადენოპათიისას ფილტვების რენტგენით შეიძლება ტუბერკულოზი გამოიკვლიონ, ან მთელი სხეულის PET-BT სკანირებით ლიმფომის გავრცელება შეაფასონ. გამოსახულებითი შედეგები ეხმარება ექიმს, განსაზღვროს, რომელი კვანძებია პათოლოგიური და საჭიროა თუ არა ბიოფსია.

ლიმფური კვანძის ბიოფსია: თუ ზემოთ აღწერილი შეფასებებით ზუსტი დიაგნოზი ჯერ არ დასმულა ან ექიმს სერიოზული ეჭვი აქვს, ბიოფსია ყველაზე სანდო დიაგნოსტიკური მეთოდია. შესივებული კვანძიდან ნიმუშს იღებენ და მიკროსკოპით იკვლევენ. ბიოფსიისას, ჩვეულებრივ, ქირურგიულად მთელი კვანძი ან მისი ნაწილი ამოიკვეთება; ზოგჯერ ნიმუში ნემსით (წვრილნემსიანი ასპირაციით ან tru-cut მეთოდით) მიიღება. პათოლოგი კვანძის ქსოვილში კიბოს უჯრედების არსებობასა და ინფექციის შემთხვევაში მის ტიპს (მაგალითად, ტუბერკულოზს) ამოწმებს. ბიოფსია განსაკუთრებით ლიმფომის დიაგნოსტიკაში აუცილებელია, რადგან ლიმფომის ტიპი და მახასიათებლები მხოლოდ პათოლოგიური გამოკვლევით დგინდება. ანალოგიურად, მეტასტაზურ კიბოზე ეჭვისას კვანძის ბიოფსიით პირველადი სიმსივნის უჯრედული ტიპი შეიძლება განისაზღვროს. ბიოფსიის შედეგები მკურნალობის დაგეგმვასაც წარმართავს.

სხვა გამოკვლევები: გადიდებული კვანძის მიზეზის დასადგენად იშვიათად დამატებითი ტესტებია საჭირო. მაგალითად, კვანძის სითხის კულტურა (განსაკუთრებით ჩირქით სავსე, სუპურაციული კვანძისას) ან PCR-ის მსგავსი მოლეკულური ტესტებით ტუბერკულოზისა და ტოქსოპლაზმის ძიება. თუმცა უმეტეს შემთხვევაში გასინჯვის, სისხლის ანალიზების, გამოსახულებისა და ბიოფსიის ეტაპები დიაგნოზისთვის საკმარისია.

შეფასების შედეგად ექიმი კვანძის შესივების გამომწვევ მიზეზს დაადგენს და შესაბამის მკურნალობის გეგმას შემოგთავაზებთ. მაშ, როგორ მკურნალობენ კვანძის შესივებას? ბოლო განყოფილებაში ამას განვიხილავთ.

როგორ მკურნალობენ ლიმფური კვანძის შესივებას? მკურნალობის ვარიანტები

შესივებული ლიმფური კვანძების მკურნალობა მთლიანად გამომწვევ მიზეზზე ორიენტირებული უნდა იყოს. მხოლოდ კვანძის შესამცირებელი წამალი არ არსებობს; მიზეზის აღმოფხვრისას შესიებაც, ჩვეულებრივ, თავისით მცირდება. ამიტომ დიაგნოსტიკით აღმოჩენილი მიზეზის მიხედვით მკურნალობის სხვადასხვა მიდგომა გამოიყენება:

• ინფექციით გამოწვეული კვანძის შესივება: რადგან ყველაზე ხშირი მიზეზი ინფექციაა, მკურნალობაც უმეტესად მის აღმოფხვრაზეა მიმართული. ბაქტერიული ინფექციების შემთხვევაში ანტიბიოტიკოთერაპია ძირითადი მიდგომაა. მაგალითად, თუ კვანძი ბაქტერიული კბილის აბსცესის გამო შესივდა, მას შესაბამისი ანტიბიოტიკითა და დრენაჟით მკურნალობენ; სტრეპტოკოკული ყელის ინფექციისას ანტიბიოტიკის მიცემით კისრის კვანძებიც მცირდება. ვირუსული ინფექციებისას ანტიბიოტიკები სასარგებლო არ არის. ასეთ დროს დამხმარე მკურნალობა და დრო საუკეთესო გამოსავალია. ვირუსის დამარცხების შემდეგ კვანძებიც ნორმას დაუბრუნდება. მაგალითად, გაციებისას გამოიყენება დასვენება, ბევრი სითხე და საჭიროების შემთხვევაში სიცხის დამწევი; კვანძებიც რამდენიმე კვირაში მცირდება. ინფიცირებული კვანძის აბსცესის ჩამოყალიბებისას (ჩირქით ავსებისას) შეიძლება საჭირო გახდეს მცირე ქირურგიული ჩარევით დაცლა (დრენაჟი) და შემდეგ ანტიბიოტიკი. სოკოთი ან პარაზიტით გამოწვეული ინფექციებისას სოკოს საწინააღმდეგო ან ანტიპარაზიტული წამლები გამოიყენება. HIV ინფექციის მსგავს განსაკუთრებულ შემთხვევებში HIV-ზე მიმართული ანტივირუსული თერაპიით (ART) კვანძების შესივებაც შეიძლება გაკონტროლდეს.

• იმუნური სისტემის დაავადებებით გამოწვეული შესივება: თუ ლიმფური კვანძის გადიდებას მგლურას ან რევმატოიდული ართრიტის მსგავსი აუტოიმუნური დაავადება იწვევს, მკურნალობის პრიორიტეტი მისი კონტროლია. შესაბამისი სპეციალისტების მიერ დანიშნული კორტიკოსტეროიდებით, იმუნოსუპრესიული წამლებით ან ბიოლოგიური აგენტებით დაავადების დათრგუნვისას კვანძების რეაქტიული შესივებაც მცირდება. მაგალითად, რევმატოიდული ართრიტისას მკურნალობით სახსრის ანთების შემცირებასთან ერთად იღლიის კვანძიც შეიძლება შემცირდეს. სარკოიდოზის მსგავსი დაავადებებისას იმუნური სისტემის მარეგულირებელმა მკურნალობამ (კორტიზონი და სხვ.) კვანძების ზომაც შეიძლება შეამციროს.

• კიბოს (ავთვისებიანობის) შემთხვევაში: თუ გამოკვლევებით დადგინდა, რომ კვანძის შესივება კიბოთია გამოწვეული, მკურნალობა კიბოს ტიპისა და სტადიის მიხედვით იგეგმება. ლიმფომის აღმოჩენისას ქვეტიპის (ჰოჯკინის ან არაჰოჯკინის) და გავრცელების მიხედვით შეიძლება საჭირო გახდეს ქიმიოთერაპიის, იმუნოთერაპიის და/ან რადიოთერაპიის გამოყენება. ზოგიერთი ლიმფომისას მაღალი დოზის ქიმიოთერაპია და შემდეგ ძვლის ტვინის (ღეროვანი უჯრედების) გადანერგვაც მკურნალობის არჩევანია. ლეიკემიის შემთხვევაში ქიმიოთერაპია მთავარი მკურნალობაა და საჭიროებისას ძვლის ტვინის გადანერგვაც შეიძლება ჩატარდეს. სოლიდური ორგანოების კიბოს ლიმფურ კვანძში მეტასტაზირების შემთხვევაში, ჩვეულებრივ, ქირურგიული ოპერაციით პირველადი სიმსივნეც და დაზიანებული კვანძებიც ამოიკვეთება (მაგალითად, ძუძუს კიბოს დროს იღლიის კვანძების დისექცია). შემდეგ რადიოთერაპიით ან ქიმიოთერაპიით დარჩენილი უჯრედების განადგურებას ცდილობენ. ანუ კიბოთი გამოწვეული კვანძის გადიდების მკურნალობა თავად კიბოზე მიმართული ქირურგიული და ონკოლოგიური მკურნალობაა. რადგან კვანძი კიბოს მიმდინარეობის მაჩვენებელი შეიძლება იყოს, ონკოლოგები მკურნალობის შემდეგაც შესაბამის კვანძებს დააკვირდებიან.

• სხვა მიზეზების მკურნალობა: წამლის გვერდითი მოვლენის გამო კვანძის შესივებისას პრობლემა ამ წამლის შეწყვეტითა და საჭიროების შემთხვევაში ალტერნატივაზე გადასვლით წყდება (მაგალითად, phenytoin-ის ნაცვლად სხვა ანტიეპილეფსიური პრეპარატის დაწყებით). ვაქცინაციის შემდეგ განვითარებული ლიმფადენოპათია, ჩვეულებრივ, რამდენიმე კვირაში თავისით მცირდება; ძლიერი დისკომფორტისას შეიძლება ტკივილგამაყუჩებელი ან ანთების საწინააღმდეგო წამალი გამოიყენონ. იდიოპათიური (მიზეზდაუდგენელი) ლიმფადენოპათიისას პაციენტს გარკვეული ხნით აკვირდებიან; თუ სიმპტომებს არ იწვევს და დროთა განმავლობაში ქრება, ჩარევა საჭირო არ არის.

• დამხმარე და სიმპტომური მკურნალობა: მიზეზზე მიმართული მკურნალობის გარდა, კვანძის შესივებით გამოწვეული დისკომფორტის შესამცირებლად დამხმარე ზომების მიღება შეიძლება. თბილი კომპრესის (warm compress) დადებამ, უბანზე თბილი და ნოტიო ქსოვილის მოთავსებამ, სისხლის მიმოქცევის გაზრდით შეიძლება ტკივილი და შესიება გარკვეულწილად შეამციროს. რეკომენდებულია დღეში რამდენჯერმე 10-15 წუთით თბილი კომპრესის გამოყენება. ტკივილის ან მგრძნობელობისას შეიძლება paracetamol-ის (acetaminophen-ის) ან ibuprofen-ის მსგავსი ურეცეპტო ტკივილგამაყუჩებელი/სიცხის დამწევი მიიღოთ. ბევრი სითხე და დასვენება სხეულის გამძლეობას უწყობს ხელს და გამოჯანმრთელებას შეიძლება აჩქარებდეს. ცხადია, ეს ზომები ძირითად მიზეზს არ აღმოფხვრის, თუმცა განსაკუთრებით ინფექციით გამოწვეული შესივებისას პაციენტს ამსუბუქებს და გამოჯანმრთელებას ეხმარება.

დასკვნის სახით, ლიმფური კვანძის შესივების მკურნალობა ერთი წამლით ან მეთოდით არ შემოიფარგლება; იგი მთლიანად გამომწვევ მიზეზზეა დამოკიდებული. მნიშვნელოვანია გავარჩიოთ, როდის არის შესივება ნორმალური სხეულებრივი რეაქცია და როდის — დაავადების ნიშანი. ინფექციებით გამოწვეული შესივება, ჩვეულებრივ, დროებითია და ინფექციის ალაგების შემდეგ ქრება. თუმცა გაურკვეველ შემთხვევებში, განსაკუთრებით ზემოთ „საშიშად“ აღწერილი მახასიათებლებისას, აუცილებლად სამედიცინო დაწესებულებას უნდა მიმართოთ. ადრეული დიაგნოზისას, იქნება ეს ინფექცია თუ სხვა დაავადება, მკურნალობით, ჩვეულებრივ, წარმატებული შედეგი მიიღება. ჩვენი იმუნური სისტემის გმირი დარაჯები, ლიმფური კვანძები, სხეულში მიმდინარე მოვლენებზე მნიშვნელოვან სიგნალებს გვაძლევს; მათი სწორი შეფასება ჯანმრთელობისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია.