پیوند سلول بنیادی چیست؟ در درمان کدام سرطان‌ها استفاده می‌شود؟

سلول‌های خون در مغز استخوان ساخته می‌شوند و سلول‌های بنیادی خون‌سازِ موجود در مغز استخوان، در سراسر زندگی مسئول تولید سلول‌های خون هستند. پیوند سلول بنیادی به معنای استفاده از سلول‌های بنیادی خون‌ساز برای درمان برخی بیماری‌هاست.

پیوند سلول بنیادی بیشتر در درمان سرطان‌های منشأگرفته از خون و مغز استخوان استفاده می‌شود، مانند (میلوم متعدد، لوسمی و بعضی لنفوم‌ها و موارد مشابه). افزون بر این، در کم‌خونی آپلاستیک و سندرم میلودیسپلاستیک که با نارسایی مغز استخوان همراه‌اند و در تالاسمی، معروف به کم‌خونی مدیترانه‌ای، نیز کاربرد دارد. همچنین برای درمان بعضی تومورهای نادر اندام‌ها، برای مثال سرطان‌های سلول زایا استفاده می‌شود. در سال‌های اخیر، این روش برای بعضی بیماری‌های سیستم ایمنی که خودایمنی نامیده می‌شوند نیز در حال آزمودن است.

شکل: تشکیل دیگر سلول‌های خون / سیستم ایمنی از سلول بنیادی خون‌ساز.

تفاوت پیوند سلول بنیادی و پیوند مغز استخوان چیست؟

پیوند سلول بنیادی در واقع روش درمانی تازه‌ای نیست و سابقه آن به دهه 1960 برمی‌گردد. اما چون قبلاً سلول‌های بنیادی خون‌ساز را تنها از مغز استخوان به دست می‌آوردیم، این فرایند را پیوند مغز استخوان یا پیوند مغز می‌نامیدیم. امروز می‌توانیم سلول‌های بنیادی را از منابعی غیر از مغز استخوان نیز به دست آوریم. برای مثال، با دادن بعضی داروها باعث می‌شویم سلول‌های بنیادی مغز استخوان وارد گردش خون شوند و سپس آن‌ها را با آفرزیس و دستگاه‌های موسوم به آن از خون جمع‌آوری می‌کنیم. اگر برای درمان از محصولی که به این شکل گردآوری شده استفاده کنیم، آن را پیوند سلول بنیادی خون محیطی می‌نامیم؛ امروزه در بیماران بزرگسال این روش بیشتر ترجیح داده می‌شود. همچنین می‌دانیم خون بند ناف سلول بنیادی فراوان دارد. اگر این سلول‌ها را جمع‌آوری و پیوند کنیم، نام این روش پیوند سلول بنیادی خون بند ناف خواهد بود. در نتیجه، چه سلول‌ها از مغز استخوان جمع شوند، چه از خون یا خون بند ناف، همه روش‌هایی که سلول بنیادی در آن‌ها جمع‌آوری و برای درمان استفاده می‌شود، زیر عنوان پیوند سلول بنیادی قرار می‌گیرند.

همچنین بر اساس اینکه سلول بنیادیِ چه کسی استفاده می‌شود، نام‌گذاری دیگری نیز وجود دارد.

بر اساس اهداکننده، پیوندهای سلول بنیادی به دو نوع آلوژنیک و اتولوگ تقسیم می‌شوند

اگر سلول‌های استفاده‌شده، سلول‌های بنیادی خود فرد باشند، روش پیوند سلول بنیادی اتولوگ نام دارد. اما اگر استفاده از سلول‌های خود فرد ممکن نباشد و از سلول‌های بنیادی فرد سالم دیگری استفاده کنیم، روش پیوند سلول بنیادی آلوژنیک نامیده می‌شود.

پیوند سلول بنیادی آلوژنیک چیست؟

پیوند سلول بنیادی آلوژنیک برای تأمین سلول‌های مناسب، به فردی غیر از بیمار به‌عنوان اهداکننده نیاز دارد. در این پیوند باید از سازگاری گروه بافتی اهداکننده و بیمار مطمئن شد؛ اهداکننده معمولاً یکی از بستگان نزدیک است. اگر خویشاوند مناسب نباشد، می‌توان از اهداکنندگان سازگار دیگر در بانک‌های خون استفاده کرد. اما تنوع گروه بافتی که در پزشکی HLA نام دارد، آن‌قدر زیاد است که احتمال سازگاری تصادفی بافت 2 نفر، حدود یک در 100 هزار تا یک در میلیون است. بنابراین ابتدا خواهران و برادران بررسی می‌شوند، چون پدر و مادر مشترک دارند. اگرچه در ترکیه بانک مغز استخوانِ خودمان وجود ندارد، می‌توان از بانک‌های خون بین‌المللی درخواست کرد.

پیوند سلول بنیادی اتولوگ چیست؟

در پیوند اتولوگ، نیازی به یافتن اهداکننده سازگار نیست، زیرا سلول‌های بنیادی از خود بیمار جمع‌آوری می‌شوند. سلول‌ها پاک‌سازی و منجمد می‌شوند و پس از دریافت داروهای شیمی‌درمانی دوباره به فرد برگردانده می‌شوند.

در درمان سرطان‌های خون و مغز استخوان، پیوند سلول بنیادی ابزاری است که امکان تجویز دوز بالای شیمی‌درمانی و پرتودرمانی، یعنی درمان اصلی، را فراهم می‌کند و خودِ درمان نیست. یعنی بخشی از درمان سرطان‌های خون است و در همه آن‌ها به کار نمی‌رود. به‌عنوان درمان آغازین یک سرطان خون انجام نمی‌شود؛ ابتدا سرطان با درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی و پرتودرمانی کنترل می‌شود و سپس پیوند انجام می‌گیرد. پیوندهای اتولوگ و آلوژنیک نیز ممکن است با اهداف متفاوتی انجام شوند. برای مثال، در درمان میلوم متعدد و لنفوم بیشتر پیوند اتولوگ استفاده می‌شود، اما در لوسمی‌های حاد، انتخاب نخست پیوند آلوژنیک است.

پیوند سلول بنیادی چگونه انجام می‌شود؟

برای انجام این درمان که ممکن است بسیار دشوار باشد، بیماری فرد باید آن‌قدر شدید باشد که پذیرش خطرات آن توجیه شود، یا به دیگر گزینه‌های درمانی پاسخ نداده باشد. در پیوندهایی که از خود فرد انجام می‌دهیم، یعنی پیوند سلول بنیادی اتولوگ هدف آن است که بتوانیم دوزهای بسیار بالای شیمی‌درمانی و/یا همراه آن پرتودرمانی بدهیم. زیرا هرچه دوز شیمی‌درمانی بیشتر باشد، سلول‌های سرطانی را مؤثرتر می‌کشیم. اما سلول‌های سالم بیمار نیز از این درمان سنگین آسیب می‌بینند و مغز استخوان دیگر نمی‌تواند سلول خونی بسازد. زندگی بدون کارکرد مغز استخوان ممکن نیست. به همین دلیل پیش از درمان با دوز بالا، سلول‌های بنیادی بیمار جمع‌آوری و نگهداری می‌شود. درمان، مغز استخوان و سیستم ایمنی بیمار را از نو به نقطه صفر می‌رساند و برای محافظت از عفونت، بیمار در بخش‌های ویژه مغز استخوان بستری می‌شود. پس از پایان درمان با دوز بالا، سلول‌های ذخیره‌شده به بیمار پیوند زده می‌شوند، به مغز استخوان می‌روند و دوباره تولید سلول‌های خون را آغاز می‌کنند. این فرایند دست‌کم 2-3 هفته طول می‌کشد.

در پیوند آلوژنیک فرایند مشابه است، اما پس از شیمی‌درمانی و پرتودرمانی با دوز بالا، از سلول‌های بنیادی اهداکننده دیگری با گروه بافتی سازگار استفاده می‌شود. انتقال سلول‌های بنیادی خون فردی دیگر به بیمار، 2 اثر مهم دارد:

• نخست، سلول‌های ایمنی اهداکننده سالم، سلول‌های سرطانی را نابود می‌کنند؛ اثر مثبت،
• دوم، سلول‌های اهداکننده ممکن است به سلول‌های خود بیمار آسیب بزنند و بیماری پیوند علیه میزبان یا GVHD ایجاد شود؛ اثر منفی. هرچه سازگاری گروه بافتی اهداکننده و بیمار کمتر باشد، خطر GVHD بالاتر است. برای کاهش این اثر منفی، بیمار باید مدت طولانی داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مصرف کند. بنابراین پیوند آلوژنیک تا حدی سنگین‌تر و پیچیده‌تر است.

اهداکنندگان ممکن است چند روز پس از جمع‌آوری سلول‌های بنیادی دچار کمردرد، خستگی و ضعف شوند. این ناراحتی‌های خفیف با داروهای غیراستروئیدیِ ضدالتهاب قابل تسکین هستند.

پیوند سلول بنیادی در درمان بیماری‌های خودایمنی

پیوند سلول بنیادی برای درمان بعضی بیماری‌های خودایمنی نیز آزموده می‌شود. امیدوارکننده‌ترین مورد، مولتیپل اسکلروزیس است. بیماری‌ای که نام آن را اغلب به شکل ام‌اس می‌شنویم، یعنی مولتیپل اسکلروزیس، بیماری غلاف محافظ میلین اطراف رشته‌های عصبی در مغز و نخاع است. چون MS مغز و نخاع را درگیر می‌کند، نشانه‌های بسیار متنوعی دارد؛ معمولاً بین 20-40 سالگی شروع می‌شود و بیماری‌ای پیشرونده با دوره‌های حمله است. در کانادا گزارش شد بیمارانی که پیوند اتولوگ سلول بنیادی برای مولتیپل اسکلروزیس دریافت کردند، پس از درمان توانستند فعالیت‌هایی مانند پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری و حتی اسکی انجام دهند. این خبر در سراسر جهان به تیتر خبرها تبدیل شد.

در نتیجه، پیوندهای سلول بنیادی از اقدامات مهم پزشکی هستند که در بیماری‌های بسیاری، به‌ویژه سرطان‌های خون، به کار می‌روند. در کشور ما نیز این پیوندها مطابق استانداردهای جهانی و با موفقیت بالا انجام می‌شوند.