کارسینوم چیست؟ شایع‌ترین نوع سلولی سرطان؛ مفاهیم درجا، تهاجمی، درجه و مرحله
در این مقاله
خواندن واژهٔ «کارسینوم» در گزارش آسیب‌شناسی: راهنمای جامع سرطان‌هایی که از اپی‌تلیوم آغاز می‌شوند
سرطان یک بیماری واحد نیست؛ نام مشترک صدها بیماری است که بسته به سلول منشأ خود رفتارهای بسیار متفاوتی دارند. کارسینوم پرشمارترین عضو این خانواده است: به سرطان‌هایی گفته می‌شود که از سلول‌های اپی‌تلیالِ پوشانندهٔ سطوح درونی و بیرونی بدن، مانند پوست، راه‌های هوایی، روده، مجاری پستان و پروستات، لوله‌های کلیه و سطح داخلی مثانه منشأ می‌گیرند و 80–90% همهٔ سرطان‌ها را تشکیل می‌دهند. دیدن واژهٔ «کارسینوم» در گزارش آسیب‌شناسی، به‌تنهایی خبر خوب یا بدی نیست؛ اطلاعات اصلی در عبارت‌های بعدی گزارش، یعنی «درجا» یا «تهاجمی»، درجه و مرحله نهفته است. در این راهنما با نمودارها و شکل‌ها تفاوت کارسینوم با سارکوم، لنفوم و ملانوم، اهمیت غشای پایه به‌عنوان مهم‌ترین مرز، چگونگی تشخیص کارسینوم به‌وسیلهٔ آسیب‌شناس و انواع اصلی کارسینوم را توضیح می‌دهیم. چگونگی پیدایش سرطان را در راهنمای زیست‌شناسی سرطان و چگونگی انتشار آن را در مقالهٔ متاستاز بررسی کرده‌ایم.
- مقاله از نو نوشته شد و ساختاری تازه یافت؛ طرح‌واره‌ها، شکل‌ها و نمودارها افزوده شدند.
- نخستین نتایج مطالعهٔ LORD که پایش فعال را در DCIS کم‌خطر بررسی می‌کند و در سال 2026 اعلام شد، افزوده شد.
- تأیید سمیپلیماب به‌عنوان درمان کمکی (ادجوانت) پس از جراحی و پرتودرمانی در کارسینوم سلول سنگفرشی پوست (اکتبر 2025) افزوده شد.
- داده‌های ترکیه بر پایهٔ GLOBOCAN 2022 به‌روز شد. اطلاعات قدیمی که «لایه‌برداری شیمیایی» و «شیمی‌درمانی» را در کارسینوم سلول بازال و «پرتودرمانی و شیمی‌درمانی» را در سرطان کلیه به‌عنوان درمان اصلی معرفی می‌کرد، اصلاح شد.
- کارسینوم چیست؟ تومور بدخیمی است که از سلول‌های اپی‌تلیال منشأ می‌گیرد و 80–90% همهٔ سرطان‌ها را تشکیل می‌دهد. سارکوم از بافت همبند، لنفوم و لوسمی از سلول‌های خونی و ملانوم از سلول‌های رنگدانه‌ساز آغاز می‌شوند؛ ملانوم کارسینوم نیست.
- مهم‌ترین مفهوم: غشای پایه. کارسینوم درجا از این غشای نازک زیر اپی‌تلیوم نگذشته و نمی‌تواند منتشر شود (مرحلهٔ 0). کارسینوم تهاجمی از غشا گذشته است؛ بنابراین انتشار از راه رگ‌ها و لنف امکان‌پذیر می‌شود.
- درجه و مرحله متفاوت‌اند. درجه (G1–G3) نشان می‌دهد سلول‌ها زیر میکروسکوپ چقدر غیرطبیعی به نظر می‌رسند؛ مرحله (0–IV) میزان انتشار بیماری را بیان می‌کند.
- نوع تومور درمان را تعیین می‌کند. آدنوکارسینوم و کارسینوم‌های سنگفرشی، سلول بازال، اوروتلیال، سلول کلیوی و نورواندوکرین رفتارهای متفاوتی دارند؛ برای نمونه کارسینوم سلول بازال به‌ندرت منتشر می‌شود، اما کارسینوم سلول کلیوی به شیمی‌درمانی مقاوم است و با ایمنی‌درمانی درمان می‌شود.
چرا این موضوع اهمیت دارد؟
مشکلی که در درمانگاه بیشتر از همه با آن روبه‌رو می‌شویم، کمبود اطلاعات نیست، بلکه اطلاعاتی است که به‌درستی سازمان نیافته‌اند. بیمار با گزارش آسیب‌شناسی می‌آید و واژهٔ «کارسینوم» را می‌خواند؛ معنای آن را نمی‌داند، اما سنگینی واژه را احساس می‌کند. درحالی‌که «کارسینوم» به‌تنهایی تقریباً هیچ اطلاعاتی دربارهٔ پیش‌آگهی نمی‌دهد: بیشتر سرطان‌ها از پیش در گروه کارسینوم قرار می‌گیرند. عوامل واقعاً تعیین‌کننده در گزارش عبارت‌اند از درجا یا تهاجمی بودن تومور، اندام و زیرنوع منشأ آن، درجه و مرحلهٔ بیماری.
دانستن این تفاوت‌ها هم ترس غیرضروری را کاهش می‌دهد و هم کمک می‌کند گزینه‌های درمانی را درست بررسی کنیم. عبارت «درجا» اغلب از بهترین خبرهایی است که بیمار می‌تواند بشنود، اما در متن گزارش گم می‌شود. هنگامی که «درجهٔ 3» با «مرحلهٔ 3» اشتباه گرفته می‌شود، بیماران وضعیت خود را به‌طور نظام‌مند نادرست ارزیابی می‌کنند. فهمیدن گزارش آسیب‌شناسی، نخستین گام برای گفت‌وگویی آگاهانه‌تر با پزشک و در صورت نیاز درخواست نظر دوم است.
کارسینوم چیست؟
کارسینوم تومور بدخیمی است که از سلول‌های اپی‌تلیالِ پوشانندهٔ سطوح داخلی و خارجی بدن منشأ می‌گیرد و 80–90% همهٔ سرطان‌ها را تشکیل می‌دهد. بیشتر سرطان‌های ریه، پستان، کولون، پروستات، معده و مثانه کارسینوم‌اند. اگر از غشای پایهٔ زیر اپی‌تلیوم نگذشته باشد «درجا» و اگر گذشته باشد کارسینوم «تهاجمی» نامیده می‌شود.
سرطان‌ها از کجا منشأ می‌گیرند؟ چهار گروه اصلی
اپی‌تلیوم لایه‌ای از سلول‌هاست که همهٔ سطوح بدن را می‌پوشاند: پوست، راه‌های هوایی ریه، سطح داخلی روده، مجاری پستان و پروستات، لوله‌های کلیه و پوشش داخلی مثانه. وظایف آن محافظت، ترشح، جذب و تصفیه است. چون این سلول‌ها پیوسته نوسازی می‌شوند و مستقیماً با عوامل بیرونی مانند دود سیگار، نور خورشید، مواد غذایی و ویروس‌ها روبه‌رو هستند، احتمال انباشته شدن آسیب ژنتیکی در آن‌ها بالاست؛ این علت اصلی شایع بودن کارسینوم‌هاست.
شکل 1 · سرطان از کدام سلول آغاز می‌شود؟
کارسینوم، سارکوم، سرطان‌های خون و ملانوم
توزیع سرطان‌ها بر اساس سلول منشأ
توزیع تقریبی برگرفته از برآوردهای سرطان آمریکا در سال 2026، به درصد. سرطان‌های پوستی سلول بازال و سنگفرشی در آن گنجانده نشده‌اند.
این توزیع یک آمار رسمی نیست، بلکه محاسبه‌ای بر پایهٔ برآوردهای اندام‌محور است و با بازهٔ «80–90%» مؤسسهٔ ملی سرطان آمریکا همخوانی دارد. اگر میلیون‌ها کارسینوم پوستی سالانه نیز شمرده می‌شدند، سهم کارسینوم به بیش از 95% می‌رسید.
به بیان مؤسسهٔ ملی سرطان آمریکا، کارسینوم‌ها 80 تا 90% همهٔ موارد سرطان را تشکیل می‌دهند. این رقم در واقع محافظه‌کارانه است: ثبت‌های سرطان، سرطان‌های پوستی سلول بازال و سنگفرشی را نمی‌شمارند. تنها در آمریکا سالانه حدود 5,4 میلیون مورد سرطان پوستی سلول بازال و سنگفرشی تشخیص داده می‌شود و همهٔ آن‌ها کارسینوم‌اند. اگر این تومورها نیز شمرده می‌شدند، سهم کارسینوم از 95% فراتر می‌رفت. گروه‌های دیگر مانند سارکوم، لنفوم و لوسمی از سلول‌های کاملاً متفاوتی منشأ می‌گیرند و درمان متفاوتی دارند (لنفوم).
پسوند چه می‌گوید؟ «-om»، «-karsinom»، «-sarkom»، «-blastom»
| پسوند | معنا | نمونه‌ها |
|---|---|---|
| -om / -oma (به‌تنهایی) | معمولاً تومور خوش‌خیم است؛ بر اساس بافت منشأ نام‌گذاری می‌شود | لیپوم (چربی)، فیبروم (بافت همبند)، آدنوم (غده)، میوم (عضله صاف)، استئوم (استخوان) |
| -karsinom | بدخیم، با منشأ اپی‌تلیال | آدنوکارسینوم، کارسینوم سلول سنگفرشی، کارسینوم سلول بازال، کارسینوم سلول کلیوی |
| -sarkom | بدخیم، با منشأ بافت همبند (مزانشیمی) | استئوسارکوم (استخوان)، لیپوسارکوم (چربی)، لیومیوسارکوم (عضله صاف)، آنژیوسارکوم (رگ) |
| -blastom | بدخیم، با منشأ سلول پیش‌ساز جنینی؛ بیشتر در کودکی | نوروبلاستوم، نفروبلاستوم (تومور ویلمز)، رتینوبلاستوم، هپاتوبلاستوم، مدولوبلاستوم |
- ملانوم: از ملانوسیت‌ها، یعنی سلول‌های رنگدانه‌سازی منشأ می‌گیرد که منشأ جنینی مشترکی با دستگاه عصبی (تاج عصبی) دارند. چون سلول اپی‌تلیال نیست، کارسینوم به شمار نمی‌رود. آوردن آن زیر عنوان «سرطان پوست» در کنار کارسینوم‌های سلول بازال و سنگفرشی، این تفاوت بنیادی را پنهان می‌کند (ملانوم).
- لنفوم: بیماری بدخیمی که از لنفوسیت‌ها منشأ می‌گیرد.
- میلوم: از سلول‌های پلاسما منشأ می‌گیرد.
- سمینوم: از سلول‌های زایا (تولیدمثلی) منشأ می‌گیرد.
- گلیوم / گلیوبلاستوم: از سلول‌های گلیال مغز منشأ می‌گیرد.
مهم‌ترین مفهوم این نوشته: غشای پایه
زیر هر لایهٔ اپی‌تلیال، غشای ساختاری نازکی قرار دارد که آن را از بافت همبند زیرین جدا می‌کند: غشای پایه. رگ‌های خونی و مجاری لنفاوی زیر این غشا، درون بافت همبند قرار دارند. همین واقعیت سادهٔ کالبدشناختی، مهم‌ترین مرز در زیست‌شناسی سرطان را ایجاد می‌کند.
شکل 2 · اپی‌تلیوم طبیعی، کارسینوم درجا و تهاجمی
با عبور از غشای پایه چه چیزی تغییر می‌کند؟
| کارسینوم درجا | کارسینوم تهاجمی | |
|---|---|---|
| غشای پایه | عبور نکرده است | عبور کرده است |
| دسترسی به رگ‌ها و مسیر لنفاوی | ندارد | دارد |
| متاستاز | نمی‌تواند ایجاد کند | می‌تواند ایجاد کند |
| مرحله | مرحله 0 | مرحلهٔ I–IV |
| پس از برداشتن کامل | معمولاً درمان قطعی | بسته به مرحله و نوع متفاوت است؛ ممکن است درمان تکمیلی لازم باشد |
همین رویداد کالبدشناختیِ واحد، ضایعه‌ای با احتمال درمان قطعی بسیار بالا را از بیماری‌ای که ممکن است تهدیدکنندهٔ زندگی باشد جدا می‌کند. دیدن واژهٔ «درجا» در گزارش آسیب‌شناسی یعنی بیماری در گروهی کاملاً متفاوت قرار دارد. کارسینوم‌های درجای شایع عبارت‌اند از کارسینوم داکتال درجا (DCIS) در مجاری پستان، ضایعهٔ داخل‌اپی‌تلیالی سنگفرشی با درجهٔ بالا در دهانهٔ رحم مرتبط با HPV (HSIL، با نام قدیمی کارسینوم درجا)، کارسینوم اوروتلیال درجای مثانه (استثنایی با درجهٔ بالا و خطر بالای پیشرفت) و بیماری بوون، یعنی کارسینوم سلول سنگفرشی درجای پوست.
درجه را نباید با مرحله اشتباه گرفت
شکل 3 · درجه (گرید) چیست؟
تومور با تمایز خوب، متوسط و ضعیف
| درجه (grade) | مرحله (stage) | |
|---|---|---|
| چه چیزی را می‌سنجد؟ | میزان غیرطبیعی بودن ظاهر سلول‌ها زیر میکروسکوپ | میزان انتشار بیماری |
| چه کسی تعیین می‌کند؟ | آسیب‌شناس، با میکروسکوپ | تصویربرداری، یافته‌های جراحی و آسیب‌شناسی با هم |
| دسته‌ها | G1 با تمایز خوب (درجهٔ پایین) ← G2 متوسط ← G3 با تمایز ضعیف (درجهٔ بالا)؛ در برخی نظام‌ها G4 تمایزنیافته | مرحلهٔ 0 (درجا) ← مرحلهٔ I–III (به‌تدریج پیشرفته‌تر) ← مرحلهٔ IV (متاستاز دوردست) |
| معنا | هرچه سلول‌ها بیشتر شبیه حالت طبیعی باشند، معمولاً تومور آهسته‌تر رشد می‌کند | TNM: T اندازه و گسترش تومور اصلی، N گره‌های لنفاوی درگیر، M متاستاز دوردست |
در زبان ترکی این دو مفهوم اغلب به‌جای یکدیگر به کار می‌روند و این موضوع به سوءبرداشت‌های جدی می‌انجامد. «مرحلهٔ 1 اما درجهٔ 3» تناقض نیست: بیماری در مرحلهٔ اولیه است، اما سلول‌ها ظاهری تهاجمی دارند. به همین ترتیب «مرحلهٔ 4 اما درجهٔ 1» نیز ممکن است. نشانگرهایی مانند Ki-67 که سرعت تقسیم سلول‌ها را نشان می‌دهند نیز به ارزیابی درجه کمک می‌کنند (Ki-67 چیست؟).
آسیب‌شناس چگونه توموری را «کارسینوم» می‌نامد؟
کارسینوم با تمایز خوب را اغلب می‌توان فقط از تصویر میکروسکوپی شناخت: ساختارهای غده‌ای آدنوکارسینوم و مرواریدهای کراتین کارسینوم سلول سنگفرشی را مطرح می‌کنند. اما تومور با تمایز ضعیف ممکن است زیر میکروسکوپ فقط شبیه «توده‌ای از سلول‌های بدخیم» باشد و منشأ بافتی آن از ظاهرش مشخص نشود. در اینجا ایمونوهیستوشیمی (IHC) وارد عمل می‌شود: آنتی‌بادی‌هایی که پروتئین‌های مشخصی را رنگ‌آمیزی می‌کنند روی بافت به کار می‌روند و سلول‌های رنگ‌گرفته زیر میکروسکوپ قهوه‌ای دیده می‌شوند.
شکل 4 · جست‌وجوی آسیب‌شناس برای تشخیص کارسینوم و یافتن منشأ
پنج گام از H&E تا آزمون مولکولی
| منشأ | نشانگرهای رنگ‌گرفته |
|---|---|
| کارسینوم (اپی‌تلیوم) | پان‌سیتوکراتین (AE1/AE3)، CAM5.2، EMA |
| لنفوم | CD45 (LCA)؛ سپس CD20 (سلول B)، CD3 (سلول T) |
| ملانوم | S100، SOX10، HMB-45، Melan-A؛ سیتوکراتین منفی است |
| سارکوم | ویمنتین؛ سپس نشانگرهای اختصاصی بافت مانند دسمین (عضله)، CD31 و ERG (رگ) |
مثبت بودن سیتوکراتین تعیین‌کننده‌ترین یافته در این مجموعه است: تمایز اپی‌تلیال و در نتیجه کارسینوم را نشان می‌دهد. گام دوم یافتن اندامی است که کارسینوم از آن آمده است. رایج‌ترین روش برای این کار، رویکرد چهار ربع CK7/CK20 است.
شکل 5 · چهار ربع CK7 / CK20
اندام‌های منشأ احتمالی بر اساس الگوی رنگ‌آمیزی
در گام سوم نشانگرهای اختصاصی اندام به کار می‌روند: TTF-1 (ریه، تیروئید)، CDX2 و SATB2 (روده)، GATA3 (پستان، اوروتلیوم)، PAX8 (کلیه، تیروئید، تخمدان، آندومتر)، NKX3.1 و PSA (پروستات)، p40 و p63 (تمایز سنگفرشی)، ER/PR (پستان)، WT1 و کالرتینین (تومور سروزی تخمدان، مزوتلیوما).
انتظار واقع‌بینانه: ایمونوهیستوشیمی احتمال‌ها را محدود می‌کند، اما همیشه قطعیت نمی‌دهد. در سرطان‌های با منشأ اولیهٔ نامعلوم، الگوهای رنگ‌آمیزی تنها در بخشی از موارد می‌توانند منشأ را با قطعیت مشخص کنند. گزارش آسیب‌شناسی اغلب نقشه‌ای از احتمال‌هاست، نه نشانی قطعی.
انواع اصلی کارسینوم
شکل 6 · انواع اصلی کارسینوم
نام، سلول اپی‌تلیالِ منشأ را بیان می‌کند
کارسینوم‌های پوست: سلول بازال و سلول سنگفرشی
کارسینوم سلول بازال (BCC) شایع‌ترین نوع سرطان است و حدود 80% سرطان‌های پوست را تشکیل می‌دهد. از پایین‌ترین لایهٔ اپیدرم آغاز می‌شود، در نواحی آفتاب‌دیده به‌ویژه صورت قرار می‌گیرد و بسیار به‌ندرت متاستاز می‌دهد. نشانه‌های آن عبارت‌اند از زخم بازِ بهبودنیابنده، برجستگی براق و مرواریدمانند و لکه‌ای که پوسته می‌بندد یا خون‌ریزی می‌کند (تصاویر سرطان پوست).
| درمان کارسینوم سلول بازال | موارد کاربرد | عود 5 ساله |
|---|---|---|
| جراحی میکروگرافیک موس | ضایعات پرخطر: صورت، دست، پا، ناحیهٔ تناسلی؛ موارد عودکرده یا زیرنوع‌های تهاجمی | %1,0 |
| برداشت جراحی استاندارد | ضایعات کم‌خطر تنه و اندام‌ها (حاشیهٔ 4 میلی‌متر) | %10,1 |
| کورتاژ و الکترودسیکیشن | نواحی کوچک، سطحی و بدون مو | %7,7 |
| سرمادرمانی | ضایعات سطحیِ انتخاب‌شده | %7,5 |
| پرتودرمانی | بیماری که مناسب جراحی نیست؛ درمان تکمیلی در درگیری اطراف عصب | %8,7 |
| ایمیکویمود موضعی / 5-فلورواوراسیل | فقط BCC سطحی | پاک‌سازی 73–82%؛ عود بیشتر است |
| درمان فوتودینامیک | BCC سطحی و ندولار نازک | در نوع سطحی مؤثرتر است (درمان فوتودینامیک) |
میزان عود 5 سالهٔ کارسینوم سلول بازال بر حسب درمان
کارسینوم سلول بازال اولیه (پیش‌تر درمان‌نشده)؛ داده‌های مرور کلاسیک، به درصد.
در جراحی موهس چون تمام حاشیه‌ها هنگام عمل زیر میکروسکوپ بررسی می‌شوند، عود کمترین میزان را دارد؛ به همین دلیل در نواحی پرخطر مانند صورت ترجیح داده می‌شود. در ضایعات کم‌خطر تنه، برداشت استاندارد کافی است. داده‌ها از مجموعه‌های متفاوت گردآوری شده‌اند و مقایسه مستقیم نیست. مقایسه میان مطالعات مختلف غیرمستقیم است؛ گروه‌های بیماران، درمان‌های پیشین و مدت پیگیری متفاوت‌اند.
درمان دارویی در کارسینوم سلول بازال پیشرفته: در BCC موضعی پیشرفته یا متاستاتیک که برای جراحی و پرتودرمانی مناسب نیست، دو گزینه وجود دارد. از میان مهارکننده‌های مسیر هِج‌هاگ، ویسمودگیب (تأیید FDA در ژانویهٔ 2012) در بیماری موضعی پیشرفته میزان پاسخ 60,3% و در بیماری متاستاتیک 48,5% دارد؛ سونیدگیب (ژوئیهٔ 2015) در بیماری موضعی پیشرفته به میزان پاسخ حدود 56% می‌رسد. پس از این داروها یا در بیمارانی که برای آن‌ها مناسب نیستند، داروی ایمنی‌درمانی سمیپلیماب (فوریهٔ 2021) در بیماری موضعی پیشرفته میزان پاسخ 29% و در بیماری متاستاتیک 21% ایجاد می‌کند. شیمی‌درمانی کلاسیک جایگاه تثبیت‌شده‌ای در کارسینوم سلول بازال ندارد؛ لایه‌برداری شیمیایی نیز گزینهٔ درمانی نیست.
کارسینوم سلول سنگفرشی (SCC) دومین سرطان شایع پوست است؛ از سلول‌های مسطح و شبیه فلس ماهی منشأ می‌گیرد. برخلاف کارسینوم سلول بازال می‌تواند متاستاز بدهد. عوامل خطر عبارت‌اند از پوست روشن، مواجههٔ طولانی با آفتاب، سن بالاتر از 50 سال، سرکوب ایمنی (به‌ویژه پیوند عضو) و HPV. در SCC پیشرفتهٔ پوست، ایمنی‌درمانی استاندارد است: سمیپلیماب (2018) میزان پاسخ حدود 47% و پمبرولیزوماب (2020) حدود 34% دارد. در اکتبر 2025 سمیپلیماب به‌عنوان درمان تکمیلی (ادجوانت) در SCC پوستی با خطر بالای عود پس از جراحی و پرتودرمانی نیز تأیید شد: در مطالعهٔ C-POST (415 بیمار)، خطر عود یا مرگ 68% کاهش یافت (نسبت خطر 0,32).
با شنیدن کارسینوم سلول مسطح (سنگفرشی)، نخست پوست به ذهن می‌آید، اما این سرطان در ریه، مری، سر و گردن، دهانهٔ رحم و مقعد نیز دیده می‌شود و رفتار و درمان این تومورها کاملاً متفاوت است (HPV و سرطان‌های سر و گردن).
آدنوکارسینوم: رایج‌ترین شکل کارسینوم
آدنوکارسینوم، کارسینومی است که از اپی‌تلیوم غده‌ایِ ترشح‌کننده منشأ می‌گیرد. بخش مهمی از شایع‌ترین سرطان‌ها و سرطان‌هایی که بیشترین مرگ‌ومیر را ایجاد می‌کنند در این گروه‌اند؛ بیشتر سرطان‌های کولورکتال نیز آدنوکارسینوم‌هایی هستند که از اپی‌تلیوم غده‌ایِ پوشانندهٔ سطح داخلی روده پدید می‌آیند (سرطان کولون و رکتوم).
| اندام | سهم آدنوکارسینوم |
|---|---|
| پروستات | بیش از 95% سرطان‌های پروستات |
| معده | 90–95% تومورهای بدخیم معده |
| پانکراس | حدود 90% آدنوکارسینوم سلول مجرایی (داکتال) |
| کولون و رکتوم | اکثریت قریب‌به‌اتفاق |
| ریه | حدود 40–50% و رو به افزایش (سلول سنگفرشی 20–30% و رو به کاهش) |
| مری | در کشورهای غربی از نوع سنگفرشی پیشی گرفته است؛ در جهان نوع سنگفرشی همچنان پیشتاز است |
پستان: DCIS و کارسینوم تهاجمی
کارسینوم مجرایی درجا (DCIS) کارسینومی است که در مجاری پستان باقی مانده و از غشای پایه نگذشته است. حدود یک‌پنجم سرطان‌های پستان تشخیص‌داده‌شده را تشکیل می‌دهد. معمولاً نشانه‌ای ندارد و در ماموگرافی معمول شناسایی می‌شود. مشخص نیست چه نسبتی از DCIS پیشرفت می‌کند: در بررسی‌های گذشته‌نگر مواردی که ابتدا خوش‌خیم پنداشته شده و درمان نشده بودند، بعدها در حدود نیمی سرطان تهاجمی ایجاد شده بود؛ در مقابل، در مطالعات کالبدگشایی در بخشی از زنان DCIS یافت می‌شود که هرگز شناسایی نشده و پیشرفت نکرده است. به همین دلیل DCIS امروزه «ضایعهٔ پیش‌ساز غیرالزامی» تلقی می‌شود (حاشیهٔ جراحی در DCIS).
در DCIS کم‌خطر، پایش فعال به‌جای جراحی در حال بررسی است. در مطالعهٔ COMET، میزان سرطان تهاجمی دوساله با درمان مطابق راهنما 5,9% و با پایش فعال 4,2% بود. در نخستین نتایج مطالعهٔ LORD در هلند که در سال 2026 اعلام شد، طی حدود دو سال پیگیری، سرطان تهاجمی در 6% گروه پایش فعال و 9% گروه جراحی فوری شناسایی شد. پژوهشگران نتایج را «اطمینان‌بخش» دانستند، اما برای تغییر راهنماها به پیگیری طولانی‌تر نیاز است.
پایش فعال در DCIS کم‌خطر: نتایج نخستین
مطالعهٔ COMET (JAMA 2024، 957 بیمار): سرطان تهاجمی در همان پستان طی 2 سال، به درصد.
پایش فعال در 2 سال از درمان ضعیف‌تر نبود. در مطالعهٔ LORD هلند (1.423 بیمار، حدود 2 سال پیگیری)، سرطان تهاجمی در 6% پایش فعال و 9% جراحی فوری دیده شد (بیشتر موارد گروه جراحی در نمونهٔ همان عمل نخست شناسایی شدند). مدت پیگیری کوتاه است؛ پایش فعال هنوز استاندارد نیست.
هورمون‌درمانی پس از جراحی در DCIS، روشی برای کاهش خطر رویدادهای بعدی سرطان پستان است و خود DCIS را هدف نمی‌گیرد. در مطالعهٔ NSABP B-24، تاموکسیفن رویدادهای پنج‌سالهٔ سرطان پستان را از 13,4% به 8,2% کاهش داد؛ تفاوت مطلق حدود 5 واحد درصد بود.
کارسینوم تهاجمی پستان نوعی است که از غشای پایه گذشته است. شایع‌ترین نوع آن، که در گذشته «کارسینوم داکتال تهاجمی» نامیده می‌شد، 75–80% سرطان‌های تهاجمی پستان را تشکیل می‌دهد. سازمان جهانی بهداشت اکنون برای این تومور اصطلاح «کارسینوم تهاجمی بدون نوع اختصاصی (NST)» را ترجیح می‌دهد؛ زیرا نام «داکتال» این برداشت نادرست را ایجاد می‌کند که تومور از سلول مجرا منشأ گرفته است. NST یعنی توموری که ویژگی‌های زیرنوع مشخصی مانند لوبولار، موسینوس یا توبولار را ندارد (سرطان پستان, کارسینوم میکروپاپیلری تهاجمی).
کارسینوم سلول کلیوی
کارسینوم سلول کلیوی (RCC) بیش از 90% تومورهای بدخیم کلیه در بزرگسالان را تشکیل می‌دهد. از اپی‌تلیوم لوله‌های کلیه که خون را تصفیه می‌کنند منشأ می‌گیرد. زیرنوع‌های آن عبارت‌اند از سلول روشن 70–80%، پاپیلری 10–15% و کروموفوب حدود 5%. در مراحل اولیه خاموش است؛ با پیشرفت ممکن است درد پهلو، خون در ادرار، کاهش وزن و کم‌خونی دیده شود (سرطان کلیه).
کارسینوم سلول کلیوی به شیمی‌درمانی کلاسیک و پرتودرمانی مقاوم است. میزان پاسخ کلی به شیمی‌درمانی سیتوتوکسیک در RCC پیشرفته، در مروری شامل 4.093 بیمار، فقط 6% بود. پرتودرمانی در بیماری متاستاتیک درمان سیستمیک نیست؛ برای کاهش علائم متاستاز استخوانی یا مغزی، یا در موارد منتخب برای تعداد محدودی متاستاز به کار می‌رود. استاندارد کنونی در RCC متاستاتیک، ترکیب‌های مبتنی بر ایمنی‌درمانی است؛ با این درمان‌ها میانهٔ طول عمر طی ده سال از یک سال به بیش از چهار سال رسیده است (تأییدهای تازه در سرطان کلیه).
ترکیب‌های ایمنی‌درمانی در سرطان متاستاتیک کلیه
کارسینوم سلول کلیوی روشن، مطالعات فاز 3 خط اول. میانهٔ بقای کلی، ماه (گروه شاهد: سونیتینیب).
در هر سه مطالعه، درمان ترکیبی میانهٔ طول عمر را 6–15 ماه افزایش داد. در CheckMate 214 سود درمان به‌ویژه در گروه با خطر متوسط و نامطلوب نشان داده شد. در مطالعهٔ CLEAR، میانهٔ بقا با لنواتینیب + پمبرولیزوماب 53,7 ماه بود؛ در تحلیل نهایی این مطالعه، تفاوت بقا با سونیتینیب معنی‌دار نبود. مقایسه میان مطالعات مختلف غیرمستقیم است؛ گروه‌های بیماران، درمان‌های پیشین و مدت پیگیری متفاوت‌اند.
کارسینوم اوروتلیال (سلول انتقالی)
از اوروتلیوم، یعنی پوشش داخلی راه‌های ادراری، منشأ می‌گیرد: دستگاه جمع‌کنندهٔ کلیه، حالب، مثانه و پیشابراه. دو نکته‌ای را که اغلب با هم اشتباه می‌شوند باید جداگانه بیان کرد:
| پرسش | پاسخ |
|---|---|
| چه سهمی از سرطان‌های مثانه، کارسینوم اوروتلیال‌اند؟ | بیش از 90%. کارسینوم سلول سنگفرشی 2–7%، آدنوکارسینوم حدود 2%. |
| کارسینوم‌های اوروتلیال در کجا قرار می‌گیرند؟ | 90–95% در مثانه‌اند؛ راه‌های ادراری فوقانی (لگنچهٔ کلیه و حالب) فقط 5–10%. تومورهای لگنچهٔ کلیه حدود دو برابر تومورهای حالب شایع‌اند. |
برای جزئیات می‌توانید راهنمای سرطان مثانه را ببینید.
کارسینوم نورواندوکرین و کارسینوم سلول کوچک
سلول‌های نورواندوکرین سلول‌های اپی‌تلیالی هستند که هم ویژگی‌های عصبی و هم ویژگی ترشح هورمون دارند. طبق طبقه‌بندی سازمان جهانی بهداشت در سال 2022، این تومورها به دو گروه تقسیم می‌شوند:
- تومور نورواندوکرین (NET): با تمایز خوب؛ بر اساس Ki-67 و شمار میتوز به G1، G2، G3 درجه‌بندی می‌شود. معمولاً سیر آهسته‌تری دارد؛ به درمان‌هایی مانند آنالوگ‌های سوماتواستاتین و درمان رادیونوکلئیدی (PRRT) پاسخ می‌دهد.
- کارسینوم نورواندوکرین (NEC): با تمایز ضعیف و بنا به تعریف، دارای درجهٔ بالا است. دو زیرنوع سلول کوچک و سلول بزرگ دارد. سیر سریعی دارد و درمان اصلی آن شیمی‌درمانی پلاتین–اتوپوزاید است.
هر دو منشأ اپی‌تلیال دارند؛ بنابراین کارسینوم نورواندوکرین یک کارسینوم است. سرطان سلول کوچک ریه (10–15% همهٔ سرطان‌های ریه) شایع‌ترین کارسینوم نورواندوکرین است (تفاوت سرطان ریهٔ سلول کوچک و غیرسلول کوچک). با وجود قرار گرفتن زیر عنوان مشترک «نورواندوکرین»، NET و NEC بیماری‌هایی کاملاً متفاوت‌اند و مدیریت کاملاً متفاوتی دارند.
کارسینوم با منشأ اولیه نامعلوم
گاهی متاستاز شناسایی می‌شود، اما محل منشأ آن پیدا نمی‌شود. به این حالت سرطان با منشأ اولیهٔ نامعلوم (CUP) گفته می‌شود. با پیشرفت تصویربرداری و ایمونوهیستوشیمی، فراوانی آن کاهش یافته است: در دههٔ 1990 برابر 3–5% همهٔ سرطان‌ها بود و امروز 1–2% است. بافت‌شناسی آن در اکثریت قاطع موارد کارسینوم است: آدنوکارسینوم با تمایز خوب یا متوسط حدود 50%، آدنوکارسینوم با تمایز ضعیف حدود 30% و کارسینوم سلول سنگفرشی حدود 15% (PET-CT).
آیا پروفایل‌سازی مولکولی سودمند است؟ مطالعهٔ CUPISCO (436 بیمار) این موضوع را آزمود: درمان انتخاب‌شده بر اساس پروفایل‌سازی جامع ژنومی، در مقایسه با شیمی‌درمانی، میانهٔ زمان بدون پیشرفت بیماری را از 4,4 ماه به 6,1 ماه رساند (نسبت خطر 0,72). بااین‌حال در بیش از دوسوم بیماران، تغییر قابل هدف‌گیری پیدا نشد. پروفایل‌سازی ژنومی اکنون در راهنماها آمده است، اما سود مطلق در حد هفته‌ها یا ماه‌هاست (توالی‌یابی نسل جدید).
کارسینوم سارکوماتوئید: گروهی با نام گمراه‌کننده
کارسینوم سارکوماتوئید، کارسینومی با منشأ اپی‌تلیال است که زیر میکروسکوپ ظاهر سارکوم دارد. این ظاهر از فرایندی به نام گذار اپی‌تلیالی–مزانشیمی ناشی می‌شود؛ رنگ‌گرفتن سیتوکراتین منشأ اپی‌تلیال را آشکار می‌کند. سارکوم نیست. ممکن است در اوروتلیوم، کلیه (RCC سارکوماتوئید)، ریه، پروستات، پستان (کارسینوم متاپلاستیک) و تیموس دیده شود و سیر آن از کارسینوم متعارف همان اندام نامطلوب‌تر است.
کارسینوم چگونه تشخیص داده می‌شود؟
شکل 7 · گام‌های تشخیص کارسینوم
هر آزمون چه می‌گوید و چه چیزی را نمی‌تواند بگوید؟
| گام | چه کاری انجام می‌دهد و چه کاری نمی‌تواند انجام دهد؟ |
|---|---|
| آزمایش‌های آزمایشگاهی | می‌توان نشانگرهای توموری را در خون و ادرار سنجید. به‌تنهایی تشخیص سرطان را مشخص نمی‌کنند؛ در پیگیری و در برخی موارد به تشخیص کمک می‌کنند. |
| تصویربرداری | سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن، ام‌آر‌آی، رادیوگرافی و PET-CT توده را پیدا و گستردگی آن را نشان می‌دهند؛ نمی‌توانند با قطعیت بگویند توده سرطان است یا خیر. |
| نمونه‌برداری | تنها روشی است که تشخیص را مشخص می‌کند. در بافت نمونه‌برداری‌شده، نوع سلول، درجه و ایمونوهیستوشیمی ارزیابی می‌شود (بیوپسی چیست؟, آیا بیوپسی سرطان را منتشر می‌کند؟). |
| آزمایش‌های مولکولی | در نمونهٔ بیوپسی، تغییرات ژنی قابل هدف‌گیری جست‌وجو می‌شوند؛ ممکن است مستقیماً انتخاب درمان را تغییر دهند (گزارش آزمون ژنتیک). |
وضعیت در ترکیه
طبق داده‌های GLOBOCAN 2022، در ترکیه طی یک سال حدود 240 هزار نفر تشخیص جدید سرطان گرفتند. تقریباً همهٔ شایع‌ترین سرطان‌ها در مردان و زنان کارسینوم‌اند: سرطان‌های ریه، پروستات، کولورکتال، مثانه، معده، پستان، تیروئید و جسم رحم.
| رتبه | شایع‌ترین در مردان | شایع‌ترین در زنان |
|---|---|---|
| 1 | ریه (%24,0) | پستان (%24,5) |
| 2 | پروستات (%14,0) | تیروئید (%14,3) |
| 3 | کولورکتال (%9,3) | کولورکتال (%8,5) |
| 4 | مثانه (%8,9) | تنه رحم (%6,5) |
| 5 | معده (%6,3) | ریه (%5,6) |
- برنامهٔ ملی غربالگری رایگان (KETEM): برای پستان، ماموگرافی هر دو سال در زنان 40–69 ساله؛ برای دهانهٔ رحم، آزمون HPV-DNA هر پنج سال در زنان 30–65 ساله؛ برای سرطان کولورکتال، آزمایش خون مخفی در مدفوع هر دو سال و کولونوسکوپی هر ده سال در زنان و مردان 50–70 ساله (غربالگری با کولونوسکوپی).
- ترکیه از کشورهایی است که در غربالگری دهانهٔ رحم، HPV-DNA را به‌عنوان آزمون اولیه به کار می‌برد؛ این رویکرد از بسیاری از برنامه‌های ملی پیشرفته‌تر است.
- غربالگری در مراکز تشخیص زودهنگام، غربالگری و آموزش سرطان (KETEM)، مراکز سلامت جامعه و مراکز سلامت خانواده رایگان است. هدف غربالگری دقیقاً موضوع همین مقاله است: شناسایی کارسینوم پیش از عبور از غشای پایه یا بلافاصله پس از آن.
- ثبت‌های سرطان ترکیه تومورها را بر اساس اندام طبقه‌بندی می‌کنند؛ چون تفکیکی بر اساس نوع سلول منتشر نشده، مشخص نیست دقیقاً چه نسبتی از سرطان‌ها در ترکیه کارسینوم‌اند.
پرسش‌هایی که می‌توانید از پزشک بپرسید
- آیا تومور در گزارش من درجا است یا تهاجمی؟
- آیا نوع کارسینوم (مانند آدنوکارسینوم، سنگفرشی، اوروتلیال) و اندام منشأ آن قطعی است؟
- درجهٔ تومور چیست؟ آیا مرحله مشخص شده یا بررسی تکمیلی لازم است؟
- اگر منشأ نامعلوم است، آیا پنل ایمونوهیستوشیمی گسترش یافته است؟ آیا آزمون مولکولی لازم است؟
- در این نوع کارسینوم، سود و خطرهای جراحی، پرتودرمانی، درمان دارویی یا پایش چیست؟
- آیا گرفتن نظر دوم دربارهٔ اسلایدهای آسیب‌شناسی من سودمند است؟
- «اگر در گزارش کارسینوم نوشته شده، وضع خیلی بد است.» خیر. 80–90% سرطان‌ها کارسینوم‌اند؛ عوامل اصلی تعیین‌کننده، درجا یا تهاجمی بودن، اندام، زیرنوع، درجه و مرحله‌اند.
- «کارسینوم بدتر است یا سارکوم؟» این پرسش به‌درستی طرح نشده است. در هر دو گروه هم موارد بسیار آهسته و هم موارد با پیشرفت سریع وجود دارد؛ اندام، زیرنوع، درجه و مرحله تعیین‌کننده‌اند.
- «اگر درجهٔ من 3 است، مرحله‌ام هم 3 است.» خیر. درجه ظاهر سلول‌ها و مرحله میزان انتشار را بیان می‌کند؛ تومور زودمرحله با درجهٔ بالا نیز ممکن است.
- «برای کارسینوم سلول بازال شیمی‌درمانی خواهم گرفت.» تقریباً هرگز. اکثریت با جراحی درمان می‌شوند؛ در موارد پیشرفته مهارکننده‌های هِج‌هاگ و سمیپلیماب به کار می‌روند.
- «برای سرطان کلیه‌ام شیمی‌درمانی نداده‌اند؛ درمان من ناقص است.» خیر. کارسینوم سلول کلیوی به شیمی‌درمانی مقاوم است؛ درمان استاندارد بیماری متاستاتیک، ترکیب‌های مبتنی بر ایمنی‌درمانی است.
- «سرطانی که منشأ آن پیدا نمی‌شود درمان‌پذیر نیست.» خیر. حدود 15–20% بیماران مبتلا به سرطان با منشأ اولیهٔ نامعلوم در زیرگروه‌هایی با سیر بهتر قرار دارند؛ پروفایل‌سازی ژنومی در برخی بیماران راه درمان هدفمند را باز می‌کند.
- برای بخش مهمی بله. ترک سیگار خطر سرطان ریه، مثانه و سر و گردن؛ واکسن HPV خطر سرطان دهانهٔ رحم و سر و گردن؛ واکسن هپاتیت B خطر سرطان کبد؛ و محافظت از آفتاب خطر سرطان پوست را کاهش می‌دهد (20 سال واکسن HPV).
- کنترل وزن، فعالیت بدنی منظم و محدود کردن الکل نیز اثرهای قابل‌اندازه‌گیری دارند.
- شرکت در برنامه‌های غربالگری فرصت شناسایی کارسینوم پیش از عبور از غشای پایه را فراهم می‌کند.
پرسش‌های متداول
- در گزارش آسیب‌شناسی من «کارسینوم» نوشته است؛ یعنی چه؟
- یعنی تومور از سلول‌های اپی‌تلیال منشأ گرفته است. به‌تنهایی خبر خوب یا بدی نیست؛ 80–90% سرطان‌ها کارسینوم‌اند. تعیین‌کنندهٔ اصلی ادامهٔ گزارش است: درجا یا تهاجمی، کدام اندام و زیرنوع، کدام درجه و کدام مرحله.
- «کارسینوم درجا» یعنی چه و آیا جدی است؟
- یعنی سلول‌های سرطانی از غشای پایهٔ زیر اپی‌تلیوم نگذشته‌اند و بنابراین نمی‌توانند از راه رگ‌ها و لنف منتشر شوند. مرحلهٔ 0 است و برداشتن کامل آن معمولاً درمان قطعی می‌دهد. چون بخشی از موارد ممکن است با گذشت زمان تهاجمی شوند، درمان یا پایش نزدیک لازم است.
- آیا ملانوم کارسینوم است؟
- خیر. ملانوم از سلول‌های رنگدانه‌ساز پوست (ملانوسیت‌ها) منشأ می‌گیرد؛ این‌ها سلول اپی‌تلیال نیستند. در مقابل، سرطان‌های پوستی سلول بازال و سلول سنگفرشی کارسینوم‌اند. هر سه زیر عنوان «سرطان پوست» قرار می‌گیرند، اما زیست‌شناسی، رفتار و درمان متفاوتی دارند.
- تفاوت درجه و مرحلهٔ کارسینوم چیست؟
- درجه نشان می‌دهد سلول‌های تومور زیر میکروسکوپ چقدر به سلول‌های طبیعی شباهت دارند (G1–G3)؛ مرحله میزان انتشار بیماری را بیان می‌کند (مرحلهٔ 0–IV، نظام TNM). این‌ها معیارهای مستقل‌اند: تومور زودمرحله با درجهٔ بالا یا تومور پیشرفته با درجهٔ پایین ممکن است.
واژه‌نامه
- اپی‌تلیوم
- لایهٔ سلولی پوشانندهٔ سطوح داخلی و خارجی بدن؛ نقطهٔ آغاز کارسینوم‌ها.
- غشای پایه
- غشای نازک زیر اپی‌تلیوم؛ مرزی که سرطان برای انتشار باید از آن بگذرد.
- کارسینوم درجا
- کارسینومی که از غشای پایه نگذشته و بنابراین نمی‌تواند منتشر شود؛ مرحلهٔ 0.
- کارسینوم تهاجمی
- کارسینومی که از غشای پایه گذشته و به بافت زیرین گسترش یافته است.
- آدنوکارسینوم
- کارسینوم با منشأ بافت پوششی غده‌ایِ ترشح‌کننده.
- کارسینوم سلول سنگفرشی
- کارسینوم با منشأ سلول‌های پوششی پهن.
- سارکوم
- تومور بدخیم با منشأ بافت‌های همبند مانند استخوان، عضله، چربی و غضروف.
- درجه (grade)
- معیار میزان فاصلهٔ ظاهر سلول‌ها از حالت طبیعی زیر میکروسکوپ؛ G1 با تمایز خوب، G3 با تمایز ضعیف.
- مرحله (stage)
- گستردگی بیماری؛ با نظام TNM مشخص می‌شود (T تومور، N گرهٔ لنفاوی، M متاستاز دوردست).
- سیتوکراتین
- خانوادهٔ پروتئینی ویژهٔ سلول‌های اپی‌تلیال؛ مثبت بودن آن در ایمونوهیستوشیمی پایهٔ اصلی تشخیص کارسینوم است.
- سرطان با منشأ اولیه نامعلوم (CUP)
- سرطانی که متاستازش مشخص شده اما اندام منشأ پیدا نشده است.
دیدگاه آکادمی DROZDOGAN
این مقاله یک بیماری واحد را شرح نمی‌دهد، بلکه واژه‌ای را توضیح می‌دهد که بیماران در گزارش آسیب‌شناسی می‌بینند. «کارسینوم» بیش از آنکه یک تشخیص باشد، نشانیِ منشأ است: می‌گوید سرطان از کدام سلول آغاز شده، نه اینکه چقدر خطرناک است.
⚡ چرا مهم است
دو واژه در گزارش همه‌چیز را تغییر می‌دهند: «درجا» و «تهاجمی». تفاوتشان در عبور کردن یا نکردن از غشایی میکروسکوپی است و این غشا ضایعه‌ای با احتمال درمان قطعی بسیار بالا را از بیماری تهدیدکنندهٔ زندگی جدا می‌کند. اگر قرار بود تنها یک نکته به بیمار گفته شود، همین بود.
✅ چه چیزهایی بهتر شده‌اند
تشخیص آسیب‌شناسی بسیار دقیق‌تر شده است؛ سهم سرطان با منشأ اولیهٔ نامعلوم از 3–5% به 1–2% کاهش یافته است. اصطلاحات صادقانه‌تر می‌شوند: نام «کارسینوم تهاجمی بدون نوع اختصاصی» زیست‌شناسی نادرستی را القا نمی‌کند. مطالعات COMET و LORD در DCIS کم‌خطر، گامی نادر و ارزشمند در جهت «درمان کمتر» برمی‌دارند.
⚠️ محدودیت‌ها
میزان خطا در منابع ترکی بالاست: ممکن است «لایه‌برداری شیمیایی» و «شیمی‌درمانی» در کارسینوم سلول بازال و «پرتودرمانی و شیمی‌درمانی» در سرطان کلیه به‌عنوان درمان اصلی معرفی شوند. رقم «80–90% کارسینوم» به دلیل شمرده نشدن سرطان‌های پوست محافظه‌کارانه است؛ برای ترکیه توزیعی بر اساس نوع سلول منتشر نشده است. نباید در توان ایمونوهیستوشیمی اغراق کرد. مدت پیگیری در پایش فعال DCIS هنوز حدود دو سال است؛ برای ضایعه‌ای که ممکن است طی چند دهه پیشرفت کند، این زمان برای تعیین استاندارد پایدار کافی نیست.
🩺 در عمل
گزارش را همراه بیمار می‌خوانیم؛ بر عبارت «درجا» تأکید ویژه می‌کنیم و درجه و مرحله را جداگانه می‌گوییم. در تومور با تمایز ضعیف، گسترش پنل ایمونوهیستوشیمی را درخواست می‌کنیم و در سرطان با منشأ اولیهٔ نامعلوم پروفایل‌سازی ژنومی پیشنهاد می‌دهیم. در هر دیدار برنامه‌های غربالگری را یادآوری می‌کنیم: غربالگری پستان، دهانهٔ رحم و کولورکتال در ترکیه رایگان است.
❓ پرسش‌های باز
آیا می‌توان از پیش دانست کدام DCIS پیشرفت می‌کند؟ آیا پروفایل‌سازی متیلاسیون و آسیب‌شناسی با کمک هوش مصنوعی می‌توانند سهم سرطان با منشأ اولیهٔ نامعلوم را به نزدیک صفر برسانند؟ آیا آمار سرطان ترکیه بر اساس نوع سلول نیز منتشر خواهد شد؟
نتیجه: کارسینوم گروهی با منشأ اپی‌تلیال است که بیشتر سرطان‌ها را تشکیل می‌دهد. در گزارش آسیب‌شناسی سه پرسش واقعاً مهم وجود دارد: درجا یا تهاجمی، کدام درجه، کدام مرحله. درمان نیز بر اساس نوع کارسینوم و اندام منشأ آن تعیین می‌شود.
- این مقاله در اکتبر 2026 تهیه شده و به‌روزرسانی جامع مقالهٔ پیش‌تر منتشرشدهٔ «کارسینوم چیست؟» است.
- نمودار توزیع بر اساس سلول منشأ، محاسبه‌ای بر پایهٔ برآوردهای سرطان آمریکا در سال 2026 است؛ عبارت رسمی قابل استناد، بازهٔ «80–90%» مؤسسهٔ ملی سرطان آمریکاست. در ترکیه توزیع منتشرشده‌ای از سرطان بر اساس نوع سلول یافت نشده است.
- شمار کل موارد در ترکیه بر GLOBOCAN 2022 استوار است؛ درصدهای رتبه‌بندی اندام‌ها از داده‌های IARC گردآوری شده‌اند. برای محدوده‌های سنی غربالگری KETEM باید اطلاعیه‌های جاری ادارهٔ کل سلامت عمومی مبنا قرار گیرند.
- میزان‌های عود کارسینوم سلول بازال بر مجموعه‌های کلاسیک گردآوری‌شده از دوره‌های متفاوت استوار است؛ مقایسهٔ مستقیم میان درمان‌ها نیست.
- طرح‌واره‌ها و شکل‌ها ساده‌سازی شده‌اند و مقیاس واقعی ندارند. تفسیر آکادمی از خود ماست.
- این مقاله برای اطلاع‌رسانی عمومی است؛ گزارش آسیب‌شناسی خود را همراه پزشکتان ارزیابی کنید.
منابع
- مؤسسهٔ ملی سرطان آمریکا. ماژول‌های آموزشی SEER: طبقه‌بندی سرطان. training.seer.cancer.gov
- Siegel RL, Kratzer TB, Giaquinto AN, Sung H, Jemal A. آمار سرطان، 2026. CA Cancer J Clin 2026. acsjournals.onlinelibrary.wiley.com
- آژانس بین‌المللی پژوهش دربارهٔ سرطان. رصدخانهٔ جهانی سرطان: برگهٔ اطلاعات ترکیه (GLOBOCAN 2022). gco.iarc.who.int
- Selves J, Long-Mira E, Mathieu MC, Rochaix P, Ilié M. ایمونوهیستوشیمی برای تشخیص کارسینوم‌های متاستاتیک با منشأ اولیهٔ نامعلوم. Cancers 2018;10:108. doi:10.3390/cancers10040108
- Krämer A, Bochtler T, Pauli C, et al. درمان هدایت‌شدهٔ مولکولی در برابر شیمی‌درمانی پس از کنترل بیماری در سرطان با منشأ اولیهٔ نامعلوم و پیش‌آگهی نامطلوب (CUPISCO). Lancet 2024;404:527-539. doi:10.1016/S0140-6736(24)00814-6
- Rindi G, Mete O, Uccella S, et al. مروری بر طبقه‌بندی نئوپلاسم‌های نورواندوکرین سازمان جهانی بهداشت در سال 2022. Endocr Pathol 2022;33:115-154. doi:10.1007/s12022-022-09708-2
- Sekulic A, Migden MR, Basset-Seguin N, et al. ایمنی و اثربخشی بلندمدت ویسمودگیب در بیماران مبتلا به کارسینوم سلول بازال پیشرفته: به‌روزرسانی نهایی مطالعهٔ محوری ERIVANCE BCC. BMC Cancer 2017;17:332. doi:10.1186/s12885-017-3286-5
- سازمان غذا و داروی آمریکا. تأیید سمیپلیماب-rwlc از سوی FDA برای درمان کمکی کارسینوم سلول سنگفرشی پوست. 8 اکتبر 2025. fda.gov
- Motzer RJ, Tannir NM, McDermott DF, et al. نیوولوماب به‌اضافهٔ ایپیلیموماب در برابر سونیتینیب در درمان خط اول کارسینوم سلول کلیوی پیشرفته (CheckMate 214): پیگیری 8 ساله. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Rini BI, Plimack ER, Stus V, et al. پمبرولیزوماب به‌اضافهٔ آکسیتینیب در برابر سونیتینیب به‌عنوان درمان خط اول کارسینوم سلول روشن کلیهٔ پیشرفته: تحلیل 5 سالهٔ KEYNOTE-426. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Hwang ES, Hyslop T, Lynch T, et al. پایش فعال با یا بدون درمان اندوکرین در کارسینوم داکتال درجای کم‌خطر: کارآزمایی بالینی تصادفی COMET. JAMA 2025;333:972-980. doi:10.1001/jama.2024.26698
- The ASCO Post. به گفتهٔ پژوهشگران، نتایج نخستین کارآزمایی پایش فعال در DCIS کم‌خطر اطمینان‌بخش است (LORD، EBCC 2026). 1 آوریل 2026. ascopost.com
- Fisher B, Dignam J, Wolmark N, et al. تاموکسیفن در درمان سرطان داخل‌مجرایی پستان: کارآزمایی تصادفی کنترل‌شدهٔ NSABP B-24. Lancet 1999;353:1993-2000. doi:10.1016/S0140-6736(99)05036-9
- گروه سلامت عمومی دانشگاه حاجت‌تپه. یادداشت اطلاع‌رسانی سرطان، 2025 (داده‌های ترکیه در GLOBOCAN 2022). halksagligi.hacettepe.edu.tr
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.