Karsinom Nedir? Kanserin En Yaygın Hücre Tipi. In Situ, İnvaziv, Derece ve Evre Kavramları

Patoloji Raporunda "Karsinom" Kelimesini Okumak: Epitelden Doğan Kanserler İçin Kapsamlı Rehber
Kanser tek bir hastalık değil; hangi hücreden çıktığına göre bambaşka davranan yüzlerce hastalığın ortak adıdır. Karsinom bu ailenin en kalabalık üyesidir: Deri, hava yolları, bağırsak, meme ve prostat kanalları, böbrek tübülleri ve mesanenin iç yüzü gibi vücudun iç ve dış yüzeylerini kaplayan epitel hücrelerinden köken alan kanserlerin adıdır ve tüm kanserlerin %80–90'ını oluşturur. Patoloji raporunda "karsinom" kelimesini görmek tek başına iyi ya da kötü bir haber değildir; asıl bilgi raporun devamındaki "in situ" ya da "invaziv", derece ve evre ifadelerindedir. Bu rehberde karsinomun sarkom, lenfoma ve melanomdan farkını, bazal membranın neden en önemli sınır olduğunu, patoloğun bir tümöre nasıl "karsinom" dediğini ve başlıca karsinom türlerini şemalar ve grafiklerle anlatıyoruz. Kanserin nasıl oluştuğunu kanser biyolojisi rehberimizde, yayılımın nasıl gerçekleştiğini metastaz yazımızda ele almıştık.
- Yazı baştan yazıldı ve yeni bir yapıya kavuştu; şemalar, çizimler ve grafikler eklendi.
- Düşük riskli DCIS'te aktif izlemi araştıran LORD çalışmasının 2026'da açıklanan ilk sonuçları eklendi.
- Deri skuamöz hücreli karsinomunda ameliyat ve ışın sonrası ek (adjuvan) semiplimab onayı (Ekim 2025) eklendi.
- Türkiye verileri GLOBOCAN 2022'ye göre güncellendi. Bazal hücreli karsinomda "kimyasal peeling" ve "kemoterapi", böbrek kanserinde "radyoterapi ve kemoterapi" ana tedavi gibi sunulan eski bilgiler düzeltildi.
- Karsinom nedir? Epitel hücrelerinden köken alan kötü huylu tümördür ve tüm kanserlerin %80–90'ını oluşturur. Sarkom bağ dokudan, lenfoma ve lösemi kan hücrelerinden, melanom pigment hücrelerinden çıkar; melanom bir karsinom değildir.
- En önemli kavram: bazal membran. In situ karsinom epitelin altındaki bu ince zarı geçmemiştir ve yayılamaz (evre 0). İnvaziv karsinom zarı geçmiştir; damar ve lenf yoluyla yayılım mümkün hale gelir.
- Derece ve evre farklıdır. Derece (G1–G3) hücrelerin mikroskopta ne kadar bozuk göründüğünü, evre (0–IV) hastalığın ne kadar yayıldığını anlatır.
- Türü tedaviyi belirler. Adenokarsinom, skuamöz, bazal hücreli, ürotelyal, renal hücreli ve nöroendokrin karsinomlar farklı davranır; örneğin bazal hücreli karsinom nadiren yayılır, renal hücreli karsinom ise kemoterapiye dirençlidir ve immünoterapiyle tedavi edilir.
Bu konu neden önemli?
Poliklinikte en sık karşılaştığımız sorun bilgi eksikliği değil, yanlış yapılandırılmış bilgidir. Hasta elinde bir patoloji raporuyla gelir, "karsinom" kelimesini okur; ne anlama geldiğini bilmez ama kelimenin ağırlığını hisseder. Oysa "karsinom" tek başına neredeyse hiçbir prognostik bilgi taşımaz: Kanserlerin büyük çoğunluğu zaten karsinomdur. Raporda gerçekten belirleyici olan; tümörün in situ mu invaziv mi olduğu, hangi organdan ve hangi alt tipten köken aldığı, derecesi ve evresidir.
Bu ayrımları bilmek, hem gereksiz korkuyu azaltır hem de tedavi seçeneklerini doğru sorgulamayı sağlar. "In situ" ifadesi çoğu zaman hastanın duyabileceği en iyi haberdir ama raporun içinde kaybolur. "Derece 3" ile "evre 3" karıştırıldığında hastalar kendi durumlarını sistematik olarak yanlış değerlendirir. Patoloji raporunuzu anlamak, hekiminizle daha bilinçli konuşmanın ve gerektiğinde ikinci görüş istemenin ilk adımıdır.
Karsinom nedir?
Karsinom, vücudun iç ve dış yüzeylerini kaplayan epitel hücrelerinden köken alan kötü huylu tümördür ve tüm kanserlerin %80–90'ını oluşturur. Akciğer, meme, kolon, prostat, mide ve mesane kanserlerinin çoğu karsinomdur. Epitelin altındaki bazal membranı geçmemişse "in situ", geçmişse "invaziv" karsinom adını alır.
Kanserler nereden köken alır? Dört ana grup
Epitel, vücudun tüm yüzeylerini kaplayan hücre tabakasıdır: deri, akciğerlerin hava yolları, bağırsağın iç yüzü, meme ve prostat kanalları, böbrek tübülleri, mesane iç astarı. Görevleri koruma, salgılama, emme ve süzmedir. Bu hücreler sürekli yenilendiği ve dış etkenlerle (sigara dumanı, güneş ışığı, besinler, virüsler) doğrudan karşılaştığı için genetik hasar biriktirme olasılıkları yüksektir; karsinomların bu kadar sık olmasının başlıca nedeni budur.
Şekil 1 · Kanser hangi hücreden çıkar?
Karsinom, sarkom, kan kanserleri ve melanom
Kanserlerin köken hücresine göre dağılımı
ABD 2026 kanser tahminlerinden türetilmiş yaklaşık dağılım, %. Bazal ve skuamöz hücreli deri kanserleri dahil değildir.
Bu dağılım resmî bir istatistik değil, organ bazlı tahminlerden yapılmış bir hesaplamadır ve ABD Ulusal Kanser Enstitüsü'nün "%80–90" aralığıyla uyumludur. Yılda milyonlarca deri karsinomu da sayılsaydı karsinomun payı %95'in üzerine çıkardı.
ABD Ulusal Kanser Enstitüsü'nün ifadesiyle karsinomlar, tüm kanser olgularının %80 ila 90'ını oluşturur. Bu rakam aslında temkinlidir: Kanser kayıtları bazal ve skuamöz hücreli deri kanserlerini saymaz. Yalnızca ABD'de yılda yaklaşık 5,4 milyon bazal ve skuamöz hücreli deri kanseri tanısı konur ve bunların hepsi karsinomdur. Bu tümörler de sayılsaydı karsinomun payı %95'in üzerine çıkardı. Sarkom, lenfoma ve lösemi gibi diğer gruplar ise bambaşka hücrelerden köken alır ve farklı tedavi edilir (lenfoma).
Sondaki ek ne anlatır? "-om", "-karsinom", "-sarkom", "-blastom"
| Ek | Anlamı | Örnekler |
|---|---|---|
| -om / -oma (tek başına) | Genellikle iyi huylu tümör; köken aldığı dokuya göre adlandırılır | lipom (yağ), fibrom (bağ doku), adenom (bez), miyom (düz kas), osteom (kemik) |
| -karsinom | Kötü huylu, epitel kökenli | adenokarsinom, skuamöz hücreli karsinom, bazal hücreli karsinom, renal hücreli karsinom |
| -sarkom | Kötü huylu, bağ doku (mezenkimal) kökenli | osteosarkom (kemik), liposarkom (yağ), leiomiyosarkom (düz kas), anjiyosarkom (damar) |
| -blastom | Kötü huylu, embriyonik öncü hücre kökenli; çoğunlukla çocukluk çağında | nöroblastom, nefroblastom (Wilms tümörü), retinoblastom, hepatoblastom, medulloblastom |
- Melanom: Melanositlerden, yani sinir sistemiyle aynı embriyonik kökene (nöral krest) sahip pigment hücrelerinden çıkar. Epitel hücresi olmadığı için karsinom değildir. Bazal ve skuamöz hücreli karsinomlarla birlikte "cilt kanseri" başlığı altında anılması, bu temel farkı görünmez kılar (melanom).
- Lenfoma: Lenfositlerden köken alan kötü huylu hastalık.
- Miyelom: Plazma hücrelerinden köken alır.
- Seminom: Germ (üreme) hücrelerinden köken alır.
- Gliom / glioblastom: Beyindeki glial hücrelerden köken alır.
Yazının en önemli kavramı: bazal membran
Her epitel tabakasının altında, onu alttaki bağ dokusundan ayıran ince bir yapısal zar vardır: bazal membran. Kan damarları ve lenf kanalları bu zarın altında, bağ dokusunun içinde bulunur. Bu basit anatomik gerçek, kanser biyolojisindeki en önemli sınırı yaratır.
Şekil 2 · Normal epitel, in situ ve invaziv karsinom
Bazal membran geçildiğinde ne değişir?
| In situ karsinom | İnvaziv karsinom | |
|---|---|---|
| Bazal membran | Geçilmemiş | Geçilmiş |
| Damar ve lenf yoluna ulaşım | Yok | Var |
| Metastaz | Yapamaz | Yapabilir |
| Evre | Evre 0 | Evre I–IV |
| Tam çıkarıldığında | Genellikle şifa | Evreye ve türe göre değişir; ek tedavi gerekebilir |
Bu tek anatomik olay, şifa şansı çok yüksek bir lezyonu yaşamı tehdit edebilen bir hastalıktan ayırır. Patoloji raporunda "in situ" kelimesini görmek, hastalığın tümüyle farklı bir kategoride olduğu anlamına gelir. Sık karşılaşılan in situ karsinomlar şunlardır: meme kanallarında duktal karsinoma in situ (DCIS), rahim ağzında HPV ile ilişkili yüksek dereceli skuamöz intraepitelyal lezyon (HSIL, eski adıyla karsinoma in situ), mesanenin ürotelyal karsinoma in situ'su (yüksek dereceli ve ilerleme riski yüksek bir istisna) ve derinin skuamöz hücreli karsinoma in situ'su olan Bowen hastalığı.
Derece ile evre karıştırılmamalı
Şekil 3 · Derece (grade) nedir?
İyi, orta ve kötü diferansiye tümör
| Derece (grade) | Evre (stage) | |
|---|---|---|
| Neyi ölçer? | Hücrelerin mikroskopta ne kadar bozuk göründüğünü | Hastalığın ne kadar yayıldığını |
| Kim belirler? | Patolog, mikroskopla | Görüntüleme, ameliyat bulguları ve patoloji birlikte |
| Kategoriler | G1 iyi diferansiye (düşük derece) → G2 orta → G3 kötü diferansiye (yüksek derece); bazı sistemlerde G4 andiferansiye | Evre 0 (in situ) → Evre I–III (giderek ileri) → Evre IV (uzak metastaz) |
| Anlamı | Hücreler normale ne kadar benziyorsa tümör genellikle o kadar yavaş büyür | TNM: T ana tümörün boyutu ve yayılımı, N tutulan lenf bezleri, M uzak metastaz |
Türkçede bu iki kavram sıklıkla birbirinin yerine kullanılır ve bu, ciddi yanlış anlamalara yol açar. "Evre 1 ama derece 3" bir çelişki değildir: Hastalık erken evrededir ama hücreler agresif görünmektedir. Aynı şekilde "evre 4 ama derece 1" de mümkündür. Hücrelerin bölünme hızını gösteren Ki-67 gibi belirteçler de derece değerlendirmesine katkı sağlar (Ki-67 nedir?).
Patolog bir tümöre nasıl "karsinom" der?
İyi diferansiye bir karsinom çoğu zaman yalnızca mikroskop görüntüsüyle tanınır: bez yapıları adenokarsinomu, keratin incileri skuamöz hücreli karsinomu düşündürür. Ancak kötü diferansiye bir tümör mikroskopta yalnızca "kötü huylu hücre yığını" gibi görünebilir; hangi dokudan çıktığı görünüşünden anlaşılmaz. Bu noktada immünohistokimya (İHK) devreye girer: Dokuya belirli proteinleri boyayan antikorlar uygulanır ve boyanan hücreler mikroskopta kahverengi görünür.
Şekil 4 · Patoloğun karsinom ve köken araması
H&E'den moleküler teste beş adım
| Köken | Boyanan belirteçler |
|---|---|
| Karsinom (epitel) | Pan-sitokeratin (AE1/AE3), CAM5.2, EMA |
| Lenfoma | CD45 (LCA); ardından CD20 (B hücre), CD3 (T hücre) |
| Melanom | S100, SOX10, HMB-45, Melan-A; sitokeratin negatiftir |
| Sarkom | Vimentin; ardından desmin (kas), CD31 ve ERG (damar) gibi dokuya özgü belirteçler |
Sitokeratin pozitifliği bu dizideki en belirleyici bulgudur: Epitel farklılaşmasını, dolayısıyla karsinomu gösterir. İkinci adım, karsinomun hangi organdan geldiğini bulmaktır. Bunun için en yaygın yöntem CK7/CK20 dört kadran yaklaşımıdır.
Şekil 5 · CK7 / CK20 dört kadran
Boyanma örüntüsüne göre olası köken organlar
Üçüncü adımda organa özgü belirteçler kullanılır: TTF-1 (akciğer, tiroid), CDX2 ve SATB2 (bağırsak), GATA3 (meme, ürotelyum), PAX8 (böbrek, tiroid, over, endometriyum), NKX3.1 ve PSA (prostat), p40 ve p63 (skuamöz farklılaşma), ER/PR (meme), WT1 ve kalretinin (seröz over, mezotelyoma).
Gerçekçi beklenti: İmmünohistokimya olasılıkları daraltır ama her zaman kesinlik sağlamaz. Primeri bilinmeyen kanserlerde boyama örüntüleri, kökeni olguların ancak bir kısmında kesin olarak belirleyebilir. Patoloji raporu çoğu zaman bir olasılık haritasıdır, kesin bir adres değil.
Başlıca karsinom türleri
Şekil 6 · Başlıca karsinom türleri
Adı, köken aldığı epitel hücresini anlatır
Deri karsinomları: bazal hücreli ve skuamöz hücreli
Bazal hücreli karsinom (BCC) en sık görülen kanser türüdür ve deri kanserlerinin yaklaşık %80'ini oluşturur. Epidermisin en alt tabakasından çıkar, güneş gören bölgelerde, özellikle yüzde yerleşir ve çok nadiren metastaz yapar. Belirtileri: iyileşmeyen açık yara, inci gibi parlak kabarıklık, kabuklanan ya da kanayan leke (cilt kanseri fotoğrafları).
| Bazal hücreli karsinomda tedavi | Kullanıldığı durum | 5 yıllık nüks |
|---|---|---|
| Mohs mikrografik cerrahi | Yüksek riskli lezyonlar: yüz, el, ayak, genital bölge; nüks etmiş ya da agresif alt tipler | %1,0 |
| Standart cerrahi eksizyon | Düşük riskli gövde ve kol-bacak lezyonları (4 mm sınır) | %10,1 |
| Küretaj ve elektrodesikasyon | Küçük, yüzeyel, kılsız bölgeler | %7,7 |
| Kriyoterapi | Seçilmiş yüzeyel lezyonlar | %7,5 |
| Radyoterapi | Cerrahiye uygun olmayan hasta; sinir çevresi tutulumunda ek tedavi | %8,7 |
| Topikal imikimod / 5-florourasil | Yalnızca yüzeyel BCC | Temizlenme %73–82; nüks daha sık |
| Fotodinamik tedavi | Yüzeyel ve ince nodüler BCC | Yüzeyelde daha etkili (fotodinamik tedavi) |
Bazal hücreli karsinomda tedaviye göre 5 yıllık nüks oranı
Birincil (daha önce tedavi edilmemiş) bazal hücreli karsinom; klasik derleme verileri, %.
Mohs cerrahisinde sınırların tamamı ameliyat sırasında mikroskopla incelendiği için nüks en düşüktür; bu nedenle yüz gibi yüksek riskli bölgelerde tercih edilir. Düşük riskli gövde lezyonlarında standart eksizyon yeterlidir. Veriler farklı serilerden derlenmiştir; doğrudan karşılaştırma değildir. Farklı çalışmalar arasındaki karşılaştırma dolaylıdır; hasta grupları, önceki tedaviler ve izlem süreleri farklıdır.
İlerlemiş bazal hücreli karsinomda ilaç tedavisi: Cerrahi ve radyoterapiye uygun olmayan lokal ileri ya da metastatik BCC'de iki seçenek vardır. Hedgehog yolağı inhibitörlerinden vismodegib (FDA onayı Ocak 2012) lokal ileri hastalıkta %60,3, metastatik hastalıkta %48,5 yanıt oranı sağlar; sonidegib (Temmuz 2015) lokal ileri hastalıkta yaklaşık %56 yanıt oranına ulaşır. Bu ilaçlardan sonra ya da bunlara uygun olmayan hastalarda immünoterapi ilacı semiplimab (Şubat 2021) lokal ileri hastalıkta %29, metastatik hastalıkta %21 yanıt oranı sağlar. Bazal hücreli karsinomda klasik kemoterapinin yerleşmiş bir yeri yoktur; kimyasal peeling de bir tedavi seçeneği değildir.
Skuamöz hücreli karsinom (SCC), derinin ikinci sık kanseridir; yassı, balık pulu benzeri hücrelerden köken alır. Bazal hücreli karsinomdan farklı olarak metastaz yapabilir. Risk etkenleri: açık ten, uzun süreli güneş maruziyeti, 50 yaş üstü, bağışıklık baskılanması (özellikle organ nakli) ve HPV. İlerlemiş deri SCC'sinde immünoterapi standarttır: Semiplimab (2018) yaklaşık %47, pembrolizumab (2020) yaklaşık %34 yanıt oranı sağlar. Ekim 2025'te semiplimab, ameliyat ve radyoterapi sonrası nüks riski yüksek deri SCC'sinde ek (adjuvan) tedavi olarak da onaylandı: C-POST çalışmasında (415 hasta) nüks ya da yaşam kaybı riski %68 azaldı (risk oranı 0,32).
Yassı (skuamöz) hücreli karsinom denince akla ilk deri gelse de akciğer, yemek borusu, baş-boyun, rahim ağzı ve anüste de görülür ve bu tümörlerin davranışı ile tedavisi tamamen farklıdır (HPV ve baş-boyun kanserleri).
Adenokarsinom: en yaygın karsinom biçimi
Adenokarsinom, salgı yapan bez (glandüler) epitelden köken alan karsinomdur. En sık görülen ve en çok yaşam kaybına yol açan kanserlerin önemli bir kısmı bu gruptadır; kolorektal kanserlerin büyük çoğunluğu da bağırsağın iç yüzünü kaplayan bez epitelinden gelişen adenokarsinomlardır (kolon ve rektum kanseri).
| Organ | Adenokarsinomun payı |
|---|---|
| Prostat | Prostat kanserlerinin %95'inden fazlası |
| Mide | Mide kötü huylu tümörlerinin %90–95'i |
| Pankreas | Yaklaşık %90'ı kanal hücreli (duktal) adenokarsinom |
| Kolon ve rektum | Büyük çoğunluğu |
| Akciğer | Yaklaşık %40–50 ve artıyor (skuamöz hücreli %20–30 ve azalıyor) |
| Yemek borusu | Batı ülkelerinde skuamözü geçti; dünya genelinde skuamöz hâlâ önde |
Meme: DCIS ve invaziv karsinom
Duktal karsinoma in situ (DCIS), meme kanallarının içinde kalmış, bazal membranı geçmemiş karsinomdur. Tanı konan meme kanserlerinin yaklaşık beşte birini oluşturur. Genellikle belirti vermez ve rutin mamografide saptanır. DCIS'in ne kadarının ilerleyeceği kesin olarak bilinmiyor: Başlangıçta iyi huylu sanılıp tedavi edilmemiş olguların geriye dönük incelemelerinde yaklaşık yarısında sonradan invaziv kanser gelişmiştir; buna karşılık otopsi çalışmalarında kadınların bir kısmında hiç fark edilmemiş ve ilerlememiş DCIS bulunur. Bu nedenle DCIS bugün "zorunlu olmayan öncü lezyon" olarak kabul edilir (DCIS'te cerrahi sınır).
Düşük riskli DCIS'te ameliyat yerine aktif izlem araştırılıyor. COMET çalışmasında iki yıllık invaziv kanser oranı kılavuza uygun tedavide %5,9, aktif izlemde %4,2 bulundu. Hollanda'daki LORD çalışmasının 2026'da açıklanan ilk sonuçlarında, yaklaşık iki yıllık izlemde invaziv kanser aktif izlem grubunda %6, hemen ameliyat olan grupta %9 oranında saptandı. Araştırmacılar sonuçları "güven verici" bulsa da kılavuzların değişmesi için daha uzun izlem gerekiyor.
Düşük riskli DCIS'te aktif izlem: ilk sonuçlar
COMET çalışması (JAMA 2024, 957 hasta): 2 yılda aynı memede invaziv kanser, %.
Aktif izlem 2 yılda tedaviden geri kalmadı. Hollanda'daki LORD çalışmasında (1.423 hasta, yaklaşık 2 yıl izlem) invaziv kanser aktif izlemde %6, hemen ameliyatta %9 bulundu (ameliyattakilerin çoğu ilk ameliyat materyalinde saptandı). İzlem süreleri kısa; aktif izlem henüz standart değildir.
DCIS'te ameliyat sonrası verilen hormon tedavisi DCIS'in kendisini değil, sonraki meme kanseri olaylarını hedefleyen bir risk azaltma yöntemidir. NSABP B-24 çalışmasında tamoksifen, beş yıllık meme kanseri olaylarını %13,4'ten %8,2'ye indirdi; mutlak fark yaklaşık 5 puandır.
İnvaziv meme karsinomu bazal membranı geçmiş olandır. En sık türü, eskiden "invaziv duktal karsinom" denen ve invaziv meme kanserlerinin %75–80'ini oluşturan tiptir. Dünya Sağlık Örgütü bu tümör için artık "özel tip olmayan invaziv karsinom (NST)" terimini tercih ediyor; çünkü "duktal" adı tümörün kanal hücresinden çıktığı gibi yanlış bir izlenim verir. NST, lobüler, müsinöz ya da tübüler gibi özel bir alt tipin özelliklerini taşımayan tümör demektir (meme kanseri, invaziv mikropapiller karsinom).
Renal hücreli karsinom
Renal hücreli karsinom (RCC), erişkinde böbreğin kötü huylu tümörlerinin %90'ından fazlasını oluşturur. Böbrekte kanı süzen tübüllerin epitelinden köken alır. Alt tipleri: berrak hücreli %70–80, papiller %10–15, kromofob yaklaşık %5. Erken evrede sessizdir; ilerlediğinde yan ağrısı, idrarda kan, kilo kaybı ve kansızlık görülebilir (böbrek kanseri).
Renal hücreli karsinom klasik kemoterapiye ve radyoterapiye dirençlidir. Sitotoksik kemoterapinin ileri evre RCC'deki toplam yanıt oranı, 4.093 hastayı kapsayan bir derlemede yalnızca %6 bulunmuştur. Radyoterapi metastatik hastalıkta sistemik bir tedavi değildir; kemik ya da beyin metastazında yakınmaları azaltmak için ya da seçilmiş sınırlı sayıdaki metastaza uygulanır. Metastatik RCC'de bugünkü standart, immünoterapi temelli kombinasyonlardır; bu tedavilerle ortanca yaşam süresi on yıl içinde bir yıldan dört yılın üzerine çıktı (böbrek kanserinde yeni onaylar).
Metastatik böbrek kanserinde immünoterapi kombinasyonları
Berrak hücreli renal hücreli karsinom, ilk basamak faz 3 çalışmaları. Ortanca genel sağkalım, ay (kontrol: sunitinib).
Üç çalışmada da kombinasyon tedavisi yaşam süresini ortanca 6–15 ay uzattı. CheckMate 214'te yarar özellikle orta ve kötü risk grubunda gösterildi. CLEAR çalışmasında lenvatinib + pembrolizumab ile ortanca sağkalım 53,7 aydı; bu çalışmanın son analizinde sunitinibe göre sağkalım farkı anlamlı değildi. Farklı çalışmalar arasındaki karşılaştırma dolaylıdır; hasta grupları, önceki tedaviler ve izlem süreleri farklıdır.
Ürotelyal (geçiş hücreli) karsinom
İdrar yollarının iç astarını kaplayan ürotelyumdan köken alır: böbrek toplayıcı sistemi, üreter, mesane ve üretra. Sık karıştırılan iki bilgiyi ayrı ayrı vermek gerekir:
| Soru | Yanıt |
|---|---|
| Mesane kanserlerinin ne kadarı ürotelyal karsinomdur? | %90'dan fazlası. Skuamöz hücreli karsinom %2–7, adenokarsinom yaklaşık %2. |
| Ürotelyal karsinomlar nerede yerleşir? | %90–95'i mesanede; üst idrar yolları (böbrek pelvisi ve üreter) yalnızca %5–10. Böbrek pelvisi tümörleri üreter tümörlerinin yaklaşık iki katı sıklıktadır. |
Ayrıntılar için mesane kanseri rehberimize bakabilirsiniz.
Nöroendokrin karsinom ve küçük hücreli karsinom
Nöroendokrin hücreler hem sinir hem hormon salgı özellikleri taşıyan epitel hücreleridir. 2022 Dünya Sağlık Örgütü sınıflamasına göre bu tümörler ikiye ayrılır:
- Nöroendokrin tümör (NET): İyi diferansiye; Ki-67 ve mitoz sayısına göre G1, G2, G3 olarak derecelendirilir. Genellikle daha yavaş seyirlidir; somatostatin analogları ve radyonüklid tedavi (PRRT) gibi tedavilere yanıt verir.
- Nöroendokrin karsinom (NEC): Kötü diferansiye ve tanımı gereği yüksek dereceli. Küçük hücreli ve büyük hücreli olmak üzere iki alt tipi vardır. Hızlı seyirlidir; temel tedavisi platin-etoposid kemoterapisidir.
İkisi de epitel kökenlidir; yani nöroendokrin karsinom bir karsinomdur. Küçük hücreli akciğer kanseri (tüm akciğer kanserlerinin %10–15'i) en sık görülen nöroendokrin karsinomdur (küçük hücreli ve küçük hücreli dışı akciğer kanseri farkları). Aynı "nöroendokrin" başlığını taşımalarına rağmen NET ve NEC tamamen farklı hastalıklardır ve tamamen farklı yönetilir.
Primeri bilinmeyen karsinom
Bazen metastaz saptanır ama kaynağı bulunamaz. Buna primeri bilinmeyen kanser (CUP) denir. Görüntüleme ve immünohistokimya geliştikçe sıklığı azalmıştır: 1990'larda tüm kanserlerin %3–5'iyken bugün %1–2'sidir. Histolojisi ezici çoğunlukla karsinomdur: İyi ya da orta diferansiye adenokarsinom yaklaşık %50, kötü diferansiye adenokarsinom yaklaşık %30, skuamöz hücreli karsinom yaklaşık %15 (PET-BT).
Moleküler profilleme işe yarıyor mu? CUPISCO çalışması (436 hasta) bunu test etti: Kapsamlı genomik profillemeye göre seçilen tedavi, kemoterapiye kıyasla hastalığın ilerlemeden geçen süreyi ortanca 4,4 aydan 6,1 aya uzattı (risk oranı 0,72). Ancak hastaların üçte ikisinden fazlasında hedeflenebilir bir değişiklik bulunamadı. Genomik profilleme artık kılavuzlarda yer alıyor, fakat mutlak kazanç haftalar ya da aylar düzeyinde (yeni nesil dizileme).
Sarkomatoid karsinom: adı yanıltıcı olan grup
Sarkomatoid karsinom, epitel kökenli olduğu halde mikroskopta sarkom görünümü taşıyan bir karsinomdur. Bu görünüm, epitelyal-mezenkimal geçiş adı verilen bir süreçten kaynaklanır; sitokeratin boyanması epitel kökenini ele verir. Bir sarkom değildir. Ürotelyum, böbrek (sarkomatoid RCC), akciğer, prostat, meme (metaplastik karsinom) ve timusta görülebilir ve aynı organın klasik karsinomundan daha kötü seyirlidir.
Karsinom tanısı nasıl konur?
Şekil 7 · Karsinom tanısında adımlar
Hangi test ne söyler, ne söyleyemez?
| Adım | Ne yapar, ne yapamaz? |
|---|---|
| Laboratuvar testleri | Kanda ve idrarda tümör belirteçlerine bakılabilir. Tek başına kanser tanısı koydurmaz; izlemde ve bazı durumlarda tanıya yardımcıdır. |
| Görüntüleme | Ultrason, bilgisayarlı tomografi, manyetik rezonans, röntgen ve PET-BT kitleyi bulur ve yaygınlığını gösterir; kitlenin kanser olup olmadığını kesin söyleyemez. |
| Biyopsi | Tanıyı koyan tek yöntemdir. Alınan dokuda hücre tipi, derece ve immünohistokimya değerlendirilir (biyopsi nedir?, biyopsi kanseri yayar mı?). |
| Moleküler testler | Biyopsi materyalinde hedeflenebilir gen değişiklikleri aranır; tedavi seçimini doğrudan değiştirebilir (genetik test raporu). |
Türkiye'de tablo
GLOBOCAN 2022 verilerine göre Türkiye'de bir yılda yaklaşık 240 bin kişi yeni kanser tanısı aldı. Erkeklerde ve kadınlarda en sık görülen kanserlerin neredeyse tamamı karsinomdur: akciğer, prostat, kolorektal, mesane, mide, meme, tiroid ve rahim gövdesi kanserleri.
| Sıra | Erkekte en sık | Kadında en sık |
|---|---|---|
| 1 | Akciğer (%24,0) | Meme (%24,5) |
| 2 | Prostat (%14,0) | Tiroid (%14,3) |
| 3 | Kolorektal (%9,3) | Kolorektal (%8,5) |
| 4 | Mesane (%8,9) | Rahim gövdesi (%6,5) |
| 5 | Mide (%6,3) | Akciğer (%5,6) |
- Ücretsiz ulusal tarama programı (KETEM): Meme için 40–69 yaş kadınlarda iki yılda bir mamografi; rahim ağzı için 30–65 yaş kadınlarda beş yılda bir HPV-DNA testi; kolorektal kanser için 50–70 yaş kadın ve erkekte iki yılda bir gaitada gizli kan testi ve on yılda bir kolonoskopi (kolonoskopi ile tarama).
- Türkiye, rahim ağzı taramasında birincil test olarak HPV-DNA kullanan ülkelerdendir; bu, birçok ulusal programdan ileri bir uygulamadır.
- Taramalar Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri (KETEM), toplum sağlığı merkezleri ve aile sağlığı merkezlerinde ücretsizdir. Taramanın amacı tam olarak bu yazının konusudur: karsinomu bazal membranı geçmeden ya da hemen sonrasında yakalamak.
- Türkiye kanser kayıtları tümörleri organa göre sınıflandırıyor; hücre tipine göre bir döküm yayımlanmadığı için Türkiye'de kanserlerin tam olarak ne kadarının karsinom olduğu bilinmiyor.
Hekiminize sorabileceğiniz sorular
- Raporumdaki tümör in situ mu, invaziv mi?
- Karsinomun türü (adenokarsinom, skuamöz, ürotelyal gibi) ve köken aldığı organ kesin mi?
- Tümörün derecesi nedir? Evresi belirlendi mi, yoksa ek tetkik mi gerekiyor?
- Köken belirsizse immünohistokimya paneli genişletildi mi? Moleküler test gerekli mi?
- Bu tür karsinomda ameliyat, ışın, ilaç tedavisi ya da izlem seçeneklerinin yararı ve riskleri neler?
- Patoloji preparatlarım için ikinci bir görüş almam yararlı olur mu?
- "Raporda karsinom yazıyorsa durum çok kötü." Hayır. Kanserlerin %80–90'ı karsinomdur; asıl belirleyici olan in situ ya da invaziv olması, organ, alt tip, derece ve evredir.
- "Karsinom mu daha kötü, sarkom mu?" Bu soru doğru kurulmuş değildir. İki grupta da çok yavaş seyredenler de hızlı ilerleyenler de vardır; belirleyici olan organ, alt tip, derece ve evredir.
- "Derecem 3 ise evrem de 3'tür." Hayır. Derece hücrelerin görünüşünü, evre yayılımı anlatır; erken evre yüksek dereceli bir tümör de mümkündür.
- "Bazal hücreli karsinomda kemoterapi alacağım." Neredeyse hiçbir zaman. Büyük çoğunluğu cerrahiyle tedavi edilir; ilerlemiş olgularda Hedgehog inhibitörleri ve semiplimab kullanılır.
- "Böbrek kanserimde kemoterapi verilmedi, eksik tedavi ediliyorum." Hayır. Renal hücreli karsinom kemoterapiye dirençlidir; metastatik hastalıkta standart tedavi immünoterapi temelli kombinasyonlardır.
- "Kaynağı bulunamayan kanser tedavi edilemez." Hayır. Primeri bilinmeyen kanserli hastaların yaklaşık %15–20'si daha iyi seyirli alt gruplardadır; genomik profilleme bazı hastalarda hedefli tedaviye kapı açar.
- Önemli bir kısmı için evet. Sigarayı bırakmak akciğer, mesane ve baş-boyun kanserlerinin; HPV aşısı rahim ağzı ve baş-boyun kanserlerinin; hepatit B aşısı karaciğer kanserinin; güneşten korunma deri kanserlerinin riskini azaltır (HPV aşısının 20 yılı).
- Kilo kontrolü, düzenli fiziksel etkinlik ve alkolün sınırlanması da ölçülebilir etkiler yaratır.
- Tarama programlarına katılmak, karsinomu bazal membranı geçmeden yakalama şansı verir.
Sıkça Sorulan Sorular
- Patoloji raporumda "karsinom" yazıyor. Bu ne anlama geliyor?
- Tümörün epitel hücrelerinden köken aldığı anlamına gelir. Tek başına iyi ya da kötü bir haber değildir; kanserlerin %80–90'ı karsinomdur. Asıl belirleyici olan raporun devamıdır: in situ mu invaziv mi, hangi organ ve alt tip, hangi derece ve hangi evre.
- "In situ karsinom" ne demek, ciddi mi?
- Kanser hücrelerinin epitelin altındaki bazal membranı geçmediği, bu nedenle damar ve lenf yoluyla yayılamadığı anlamına gelir. Evre 0'dır ve tam çıkarıldığında genellikle şifa sağlanır. Bir kısmı zamanla invaziv hale gelebileceği için tedavi ya da yakın izlem gerekir.
- Melanom bir karsinom mudur?
- Hayır. Melanom, deride bulunan pigment hücrelerinden (melanositlerden) köken alır; bunlar epitel hücresi değildir. Bazal hücreli ve skuamöz hücreli deri kanserleri ise karsinomdur. Üçü "cilt kanseri" başlığı altında anılsa da biyolojileri, davranışları ve tedavileri farklıdır.
- Karsinomun derecesi ile evresi arasındaki fark nedir?
- Derece, tümör hücrelerinin mikroskopta normal hücrelere ne kadar benzediğini (G1–G3), evre ise hastalığın ne kadar yayıldığını (evre 0–IV, TNM sistemi) anlatır. Bunlar bağımsız ölçütlerdir: Erken evre yüksek dereceli ya da ileri evre düşük dereceli bir tümör mümkündür.
Sözlük
- Epitel
- Vücudun iç ve dış yüzeylerini kaplayan hücre tabakası; karsinomların çıkış noktası.
- Bazal membran
- Epitelin altındaki ince zar; kanserin yayılabilmesi için geçilmesi gereken sınır.
- Karsinoma in situ
- Bazal membranı geçmemiş, bu nedenle yayılamayan karsinom; evre 0.
- İnvaziv karsinom
- Bazal membranı geçip alttaki dokuya yayılmış karsinom.
- Adenokarsinom
- Salgı yapan bez epitelinden köken alan karsinom.
- Skuamöz hücreli karsinom
- Yassı epitel hücrelerinden köken alan karsinom.
- Sarkom
- Kemik, kas, yağ, kıkırdak gibi bağ dokularından köken alan kötü huylu tümör.
- Derece (grade)
- Hücrelerin mikroskopta normalden ne kadar uzaklaştığının ölçüsü; G1 iyi, G3 kötü diferansiye.
- Evre (stage)
- Hastalığın yaygınlığı; TNM sistemiyle belirlenir (T tümör, N lenf bezi, M uzak metastaz).
- Sitokeratin
- Epitel hücrelerine özgü protein ailesi; immünohistokimyada pozitifliği karsinom tanısının temel dayanağıdır.
- Primeri bilinmeyen kanser (CUP)
- Metastazı saptanan ama çıkış organı bulunamayan kanser.
DROZDOGAN Akademi Yorumu
Bu yazı tek bir hastalığı değil, hastaların patoloji raporunda karşılaştığı bir kelimeyi anlatıyor. "Karsinom" bir teşhisten çok bir adrestir: kanserin hangi hücreden çıktığını söyler, ne kadar tehlikeli olduğunu değil.
⚡ Neden önemli
Raporda iki kelime her şeyi değiştirir: "in situ" ve "invaziv". Aralarındaki fark mikroskobik bir zarın geçilip geçilmemesidir ve bu zar, şifa şansı çok yüksek bir lezyonu yaşamı tehdit edebilen bir hastalıktan ayırır. Hastaya anlatılacak tek bir şey olsaydı, bu olurdu.
✅ İyiye giden şeyler
Patoloji tanısı çok daha kesinleşti; primeri bilinmeyen kanser oranı %3–5'ten %1–2'ye indi. Terminoloji dürüstleşiyor: "özel tip olmayan invaziv karsinom" adı yanlış bir biyolojiyi ima etmiyor. Düşük riskli DCIS'te COMET ve LORD çalışmaları "daha az tedavi" yönünde nadir ve değerli bir adım atıyor.
⚠️ Sınırlar
Türkçe kaynaklarda hata oranı yüksek: Bazal hücreli karsinomda "kimyasal peeling" ve "kemoterapi", böbrek kanserinde "radyoterapi ve kemoterapi" ana tedavi gibi sunulabiliyor. "%80–90 karsinom" rakamı deri kanserleri sayılmadığı için temkinli; Türkiye için hücre tipine göre bir dağılım yayımlanmamış. İmmünohistokimyanın gücü abartılmamalı. DCIS'te aktif izlemde izlem süreleri henüz yaklaşık iki yıl; on yıllar içinde ilerleyebilen bir lezyon için kalıcı bir standart oluşturmaya yetmez.
🩺 Pratikte
Raporu hastayla birlikte okuyor; "in situ" ifadesini özellikle vurguluyor, derece ile evreyi ayrı ayrı söylüyoruz. Kötü diferansiye tümörde immünohistokimya panelinin genişletilmesini istiyor, primeri bilinmeyen kanserde genomik profilleme öneriyoruz. Tarama programlarını her görüşmede hatırlatıyoruz: Türkiye'de meme, rahim ağzı ve kolorektal tarama ücretsizdir.
❓ Açık sorular
Hangi DCIS'in ilerleyeceğini önceden bilebilir miyiz? Metilasyon profilleme ve yapay zekâ destekli patoloji, primeri bilinmeyen kanser oranını sıfıra yaklaştırabilir mi? Türkiye kanser istatistikleri hücre tipine göre de yayımlanacak mı?
Sonuç: Karsinom, epitelden köken alan ve kanserlerin büyük çoğunluğunu oluşturan gruptur. Patoloji raporunda gerçekten önemli olan üç soru vardır: in situ mu invaziv mi, hangi derece, hangi evre. Tedavi ise karsinomun türüne ve köken aldığı organa göre belirlenir.
- Bu yazı Ekim 2026'da hazırlanmıştır; daha önce yayımlanan "Karsinom nedir?" yazısının kapsamlı güncellemesidir.
- Köken hücresine göre dağılım grafiği ABD 2026 kanser tahminlerinden yapılmış bir hesaplamadır; alıntılanabilir resmî ifade ABD Ulusal Kanser Enstitüsü'nün "%80–90" aralığıdır. Türkiye'de hücre tipine göre yayımlanmış bir kanser dağılımı bulunamamıştır.
- Türkiye'deki toplam olgu sayısı GLOBOCAN 2022'ye dayanmaktadır; organ sıralamasındaki yüzdeler IARC verilerinden derlenmiştir. KETEM tarama yaş aralıkları için Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü'nün güncel duyuruları esas alınmalıdır.
- Bazal hücreli karsinom nüks oranları farklı dönemlerden derlenmiş klasik serilere dayanır; tedaviler arasında doğrudan karşılaştırma değildir.
- Şemalar ve çizimler basitleştirilmiştir ve ölçekli değildir. Akademi yorumu bize aittir.
- Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi patoloji raporunuzu hekiminizle birlikte değerlendirin.
Kaynaklar
- National Cancer Institute. SEER Training Modules: Cancer classification. training.seer.cancer.gov
- Siegel RL, Kratzer TB, Giaquinto AN, Sung H, Jemal A. Cancer statistics, 2026. CA Cancer J Clin 2026. acsjournals.onlinelibrary.wiley.com
- International Agency for Research on Cancer. Global Cancer Observatory: Türkiye fact sheet (GLOBOCAN 2022). gco.iarc.who.int
- Selves J, Long-Mira E, Mathieu MC, Rochaix P, Ilié M. Immunohistochemistry for diagnosis of metastatic carcinomas of unknown primary site. Cancers 2018;10:108. doi:10.3390/cancers10040108
- Krämer A, Bochtler T, Pauli C, et al. Molecularly guided therapy versus chemotherapy after disease control in unfavourable cancer of unknown primary (CUPISCO). Lancet 2024;404:527-539. doi:10.1016/S0140-6736(24)00814-6
- Rindi G, Mete O, Uccella S, et al. Overview of the 2022 WHO classification of neuroendocrine neoplasms. Endocr Pathol 2022;33:115-154. doi:10.1007/s12022-022-09708-2
- Sekulic A, Migden MR, Basset-Seguin N, et al. Long-term safety and efficacy of vismodegib in patients with advanced basal cell carcinoma: final update of the pivotal ERIVANCE BCC study. BMC Cancer 2017;17:332. doi:10.1186/s12885-017-3286-5
- U.S. Food and Drug Administration. FDA approves cemiplimab-rwlc for adjuvant treatment of cutaneous squamous cell carcinoma. 8 Ekim 2025. fda.gov
- Motzer RJ, Tannir NM, McDermott DF, et al. Nivolumab plus ipilimumab versus sunitinib in first-line treatment for advanced renal cell carcinoma (CheckMate 214): 8-year follow-up. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Rini BI, Plimack ER, Stus V, et al. Pembrolizumab plus axitinib versus sunitinib as first-line therapy for advanced clear cell renal cell carcinoma: 5-year analysis of KEYNOTE-426. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Hwang ES, Hyslop T, Lynch T, et al. Active monitoring with or without endocrine therapy for low-risk ductal carcinoma in situ: the COMET randomized clinical trial. JAMA 2025;333:972-980. doi:10.1001/jama.2024.26698
- The ASCO Post. Early results from a trial of active surveillance for low-risk DCIS are reassuring, say researchers (LORD, EBCC 2026). 1 Nisan 2026. ascopost.com
- Fisher B, Dignam J, Wolmark N, et al. Tamoxifen in treatment of intraductal breast cancer: NSABP B-24 randomised controlled trial. Lancet 1999;353:1993-2000. doi:10.1016/S0140-6736(99)05036-9
- Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı. Kanser bilgilendirme notu, 2025 (GLOBOCAN 2022 Türkiye verileri). halksagligi.hacettepe.edu.tr
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.





Okuyucu Yorumları
Yorumunuzu Paylaşın
Adınız ve yorumunuz yalnız yönetici onayından sonra yayımlanır. E-posta adresiniz hiçbir zaman ziyaretçilere gösterilmez.
İlk yorumu siz yazın.