Prof. Dr. Mustafa ÖZDOĞAN
Prof. Dr. Mustafa Ozdogan Kimdir ?

Kalıtsal Kanserler, İlişkili Gen Mutasyonları ve Risk Yönetimi

Kalıtsal kanser nedir?

Kanser, hücresel seviyede genetik bir hastalıktır. Yani genetik hasar olmadan ve bu hasarlar birikmeden kanserleşme olmaz. Bununla birlikte kanserin genetik olması ile kalıtsal aktarılması aynı şey değildir. Kanser söz konusu olduğunda “genetik” ve “kalıtsal” kavramı birbirine sıkça karıştırılmaktadır. Tüm kanserler genetik hasar sonucunda oluşmakla birlikte, tüm kanserlerin %10-15 kadarında bu genetik hasarlar anne-babadan aktarılır ve bu kanserlere kalıtsal kanser denir. Diğer kanserlerde ise genetik hasarlar anne-babadan aktarılmaz, yaşam boyunca çeşitli faktörlere (yaşlılık, sigara, obezite vb) bağlı gelişir ki bunlara da sporadik kanserler denir.

2003 yılında İnsan Genom Projesi’nin tamamlanması ile birlikte, kanser oluşumuna neden olan genetik mutasyonların (değişimlerin) çoğunun vücut yani somatik hücrelerde meydana geldiği bulunmuştur. Bu tür mutasyonlara somatik mutasyonlar denir. Yani, bu hasarlar kalıtım yoluyla yavru döllere geçmez. Ancak daha az sıklıkta üreme hücrelerinde meydana gelen mutasyonlar yavru döllere geçer ve kanser riskini artırıcı yönde etki yapar. Bu tür mutasyonlara germline / kalıtsal mutasyonlar denir.

Kanserler genetik açıdan 3 gruba ayrılır:

  1. Sporadik kanserler
  2. Kalıtsal kanserler
  3. Ailesel kanserler

Sporadik ve kalıtsal kanserlerin farkını yukarıda anlattık, fakat bir de ailesel kanser kavramı vardır. Ailesel kanserler, kalıtsal kanserler ile sıklıkla karıştırılmakta olup, temelinde yatan nedenler farklıdır. Ailesel kanser, ailedeki bireylerde aynı kanser türünün sıklıkla görülmesidir. Örneğin, bir bireyin ailesinde meme kanserleri görülmekte ancak bireyde herhangi bir şekilde meme kanseri yakalanma riskini artıran "kalıtım yoluyla aktarılan gen bozukluklarının" genetik test ile saptanmadığını varsayalım. Bu birey eğer kansere yakalanır ise ailesel kanser kategorisinde değerlendirilir. Ailese yatkınlığa iyi bir örnek "neden sigara içiminin bazı kişilerde kanser yaparken bazılarında yapmadığı"dır. DNA tamir genleri bu ailelerde diğerlerine göre yeteri kadar aktif çalışmıyor olabilir. Bununla birlikte, son yıllarda yapılan araştırmalarda genetik testlerin daha kapsamlı yapılması ile kalıtsal kanserlerin, önceden hesaplandığından daha sık olduğu görülmüştür.

Kalıtsal kanser sendromu nedir?

Kalıtsal kanser sendromu, belirli kanser türlerinin normalden daha yüksek risk altında olduğu bir tür kalıtsal hastalıktır. Kalıtsal kanser sendromlarına ebeveynlerden çocuklara geçen belirli genlerdeki mutasyonlar (değişiklikler) neden olur. Kalıtsal bir kanser sendromunda, ailelerde belirli kanser türleri görülebilir.

Kalıtsal kanser sendromları şu 3 özelliği paylaşmaktadır:

  • aynı kanser türüne sahip birkaç yakın aile üyesine (bir anne, kız ve kız kardeş gibi) sahip olmak,
  • erken yaşta kanser geliştirmek veya
  • aynı kişide iki veya daha fazla kanser türünün gelişmesi.

Kalıtsal kanser sendromlarının örnekleri, kalıtsal meme ve over (kadın yumurtalık) kanseri sendromu, Li-Fraumeni sendromu, Cowden sendromu ve Lynch sendromudur. Aile kanseri sendromu ve kalıtsal kanser sendromu olarak da adlandırılır.

DNA hasarı ve gen mutasyonları

Kansere, hücrelerinizdeki DNA hasarından kaynaklanır. Bu değişikliklere "gen mutasyonları" denir. Gen mutasyonları zamanla vücudunuzdaki hücrelerde birikebilir. Çok fazla mutasyona sahip hücreler normal çalışmayı bırakabilir, kontrolden çıkabilir ve kanserli hale gelebilir. Hücrelerin kansere dönüşecek kadar hasar oluşturması uzun yıllar alabilir.

  • Yaşam boyunca hücrelerde oluşan – anne ve babadan aktarılmayan – gen mutasyonlarına "edinilmiş" veya " somatik " mutasyonlar denir.
  • Somatik mutasyonlara, zamanla genlerdeki "yıpranma" hasarı neden olur.
  • Yaşlanma, hormonlara, çevresel toksinlere ve bazı virüslere maruz kalma mutasyonlara neden olabilir.
  • Anne-babadan döl hücreleri (sperm ve yumurta) ile aktarılan ve gen mutasyonlarına ise “germline / kalıtsal” mutasyonalr denir.

Kalıtsal mutasyonlar için genetik test

Kalıtsal bir mutasyon için genetik test ("germ hattı genetik testi" olarak da adlandırılır), kanser gibi hastalıklara neden olabilecek mutasyonları bulmak için kan veya tükürük örneklerinde bulunan DNA'ya bakar.

Genetik testler, insanların kanser riskini anlamalarına, tıbbi kararlar almalarına ve kanser riskini azaltmak veya kanseri erken teşhis etmek için adımlar atmalarına yardımcı olabilir. Halihazırda kanser teşhisi konmuş kişiler için, genetik testler insanların kanserlerini en iyi şekilde nasıl tedavi edecekleri konusunda tıbbi kararlar almalarına yardımcı olabilir.

Genetik test nasıl yapılır?

Kalıtsal kanserler için genetik testi düşünüyorsanız ve nasıl ilerleyeceğinizi merak ediyorsanız, aşağıdaki adımlar bilinçli bir karar vermenize ve planınızla ilerlemenize yardımcı olabilir.

  • Kalıtsal bir mutasyonun belirtilerini bilin
  • Kanser genetiğinde uzman bir sağlık profesyoneli ile konuşun
  • Bu konuda güvenilir bilgi kaynaklarını okuyun
  • Kişisel durumunuzu düşünün
  • Akranlarınızla konuşun ve ailenizin tıbbi geçmişi hakkında bilgi edinin

Kişisel durumunuz, genetik teste nasıl ve ne zaman devam ettiğinizi etkileyebilir.

  • Yeni bir kanser teşhisi almışsanız veya kanseriniz nüks (tekrar) etmişse, genetik testler tedavi kararlarınızı etkileyebilir. Bu bölümde sunulan kanser türlerine ve kalıtsal gen mutasyonlarına özgü bilgilerden faydalanabilirsiniz.
  • Kanser tedavisini tamamladıysanız, genetik testler yeni / ikinci bir kanser teşhisi için riskinizi anlamanıza yardımcı olabilir ve kanser taraması ve önleme konusundaki kararlarınızı etkileyebilir.
  • Size hiç kanser teşhisi konmadıysa, genetik testler riskinizi netleştirerek kanser taraması ve önleme konusunda karar vermenize yardımcı olabilir.

Her durumda test, akrabalarınıza kanser riski ve bu riski yönetme seçenekleri hakkında bilgi sağlayabilir.

Ailenizdeki kanser hakkında bilgi edinin

Genetik testi düşünüyorsanız, ailenizin tıbbi geçmişini öğrenmek size ve sağlık ekibinize genetik testin yararlı olup olmayacağını ve hangi testin sizin için en iyisi olabileceğini belirlemenize yardımcı olabilir.

Akrabalarınızdan herhangi birinin genetik test yaptırıp yaptırmadığını öğrenin. Biyolojik akrabalarınızdan herhangi biri kalıtsal bir mutasyon için pozitif test yapmışsa, onlardan genetik test laboratuvarı raporlarını ve sağlayabilecekleri herhangi bir aile tıbbi geçmişini paylaşmalarını istemeniz önemlidir.

Ailenizde genetik teste ilk giren sizseniz, sıfırdan başlayarak ailenizin tıbbi geçmişini toplamanız gerekebilir. Kanser teşhisi konan yakın akrabalar, sahip oldukları kanser türü ve teşhis sırasındaki yaşları hakkında bilgi toplamaya çalışın. En iyisi, genetik danışma randevunuz sırasında bu bilgiye sahip olmaktır. Bu bilgiyi, genetik test yapmaya da karar veren tüm akrabalara iletin.

Önemli not: Giderek artan bir şekilde, kalıtsal bir mutasyon testi sağlık hizmeti ortamının dışında, genetik danışma olmadan ve bazı durumlarda doktor olmadan yapılabilmektedir. "Kendi kendine test yap" seçenekleri size cazip gelse bile, kanser genetiği konusunda bir uzmanla konuşarak başlamanızı tavsiye ederiz.

Akciğer Kanserinde Kalıtsallık – Ne Kadar Yaygın ve Kimlerde Daha Fazla?

Akciğer Kanserinde Kalıtsallık – Ne Kadar Yaygın ve Kimlerde Daha Fazla?

Lung Cancer dergisinde 28 Temmuz 2024'te yayımlanan ve Latin Amerika'da gerçekleştirilen GERMLUNG çalışması sonuçlarına göre, Genç yaş, ailede akciğer kanseri öyküsü ve sigara i...

02.07.2024
Kanserde Kalıtsal Genetik Testlerin Yetersiz Kullanımı – Bir Fırsat mı Kaçırılıyor?

Kanserde Kalıtsal Genetik Testlerin Yetersiz Kullanımı – Bir Fırsat mı Kaçırılıyor?

Kanser teşhisi konulan hastalarda germline (kalıtsal) genetik testlerin kullanılması, genetik olarak hedeflenmiş tedavi sağlamak ve kişiselleştirilmiş kanser taraması ve önlemeden ...

10.08.2023
Dünya Genelinde Kalıtsal Kanser Testleri – Zorluklar ve Çözüm Önerileri

Dünya Genelinde Kalıtsal Kanser Testleri – Zorluklar ve Çözüm Önerileri

Son yıllarda, kanserde kalıtsallığın önemi daha çok vurgulanmaya başlandı. Bu durum, genetik mutasyonlara dayalı tedavilerin ortaya çıkmasıyla tetiklenmiştir. Gerçekten de kanser r...

15.06.2023
Erken Başlangıçlı Meme Kanserli Hastaların Ailelerinde Kanser Riski Ne Oranda Artıyor?

Erken Başlangıçlı Meme Kanserli Hastaların Ailelerinde Kanser Riski Ne Oranda Artıyor?

Erken başlangıçlı meme kanseri, genellikle 40 yaşından önce teşhis edilen meme kanseri olarak tanımlanır. Erken başlangıçlı meme kanserinin önemi, genetik ve ailevi yatkınlık gibi ...

08.05.2023
Kalıtsal Kanser Riskine Yeterince Önem Verilmiyor – Yeni Araştırmalar ve Öneriler

Kalıtsal Kanser Riskine Yeterince Önem Verilmiyor – Yeni Araştırmalar ve Öneriler

Kalıtsal kanserlerin önemine yeterince dikkat etmiyoruz; bu durum, hastalar, doktorlar ve toplumun geneli için geçerli. Güncel bir araştırmada, kalıtsal meme-over kanseri sendromu ...

27.04.2023
Mide Kanseri Riski – Kalıtsal Faktörler ve Helikobakter Birleştiğinde En Yüksek

Mide Kanseri Riski – Kalıtsal Faktörler ve Helikobakter Birleştiğinde En Yüksek

Helikobakter pylori (H. pylori) adı verilen bakteri enfeksiyonu ile DNA onarımıyla ilgili genlerde meydana gelen belirli mutasyonlar birleştiğinde, mide kanseri riskinin en yüksek ...

03.04.2023
BRCA Mutasyonu Taşıyıcıları için Bir Kan Testi, Meme Kanserini 2 Yıl Önceden Öngörebiliyor

BRCA Mutasyonu Taşıyıcıları için Bir Kan Testi, Meme Kanserini 2 Yıl Önceden Öngörebiliyor

Meme kanserlerinin %15 kadarı kalıtsaldır, yani meme kanseri oluşumunun temel nedeni anne veya babadan alınan mutasyona uğramış kalıtsal kanser genleridir. Meme kanseri ile ilişkil...

24.11.2022
Kalıtsal Kanser Riski için Yeni Bir Online Araç – Kimler Genetik Test Yaptırmalı?

Kalıtsal Kanser Riski için Yeni Bir Online Araç – Kimler Genetik Test Yaptırmalı?

Tüm kanserler genetik hasar sonucunda oluşmakla birlikte, kanserlerin %10-15 kadarında bu genetik hasarlar anne-babadan aktarılır ve bu kanserlere kalıtsal kanser denir. 2003’te ta...

14.09.2022
Peutz-Jeghers Sendromu Nedir? İsmi Nereden Gelmektedir?

Peutz-Jeghers Sendromu Nedir? İsmi Nereden Gelmektedir?

Peutz-Jeghers sendromu, mide-bağırsak sisteminde polipler ve mukokütanöz pigmente lezyonlar ile karakterize edilen nadir bir kalıtsal sendromdur. Ayrıca kanser gelişimini de artıra...

14.06.2022