Kəllə sinirləri 1664 – Beyin haqqında monumental tədqiqat

Onurğa beynindən çıxan onurğa sinirlərindən fərqli olaraq, beyindən çıxan kəllə sinirləri birbaşa beyinə bağlanmaları baxımından xüsusidir. İnsanların kəlləsinə (kəllənin beyni əhatə edən hissəsinə) daxil olub çıxan 12 cüt kəllə siniri vardır.

12 cüt kəllə siniri, hər birinin bəzi funksiyaları ilə birlikdə belədir

1. Qoxu (burundan qoxu hissi),
2. görmə (gözdən görmə hissi),
3. göz-hərəki (göz hərəkətinə nəzarət),
4. blok (göz hərəkətinə nəzarət),
5. üçlü (üzdə hissiyyat; çeynəmə əzələlərinə nəzarət),
6. uzaqlaşdırıcı (göz hərəkətinə nəzarət),
7. üz (dilin önündən dad hissiyyatı; üz və boyun əzələlərinə nəzarət),
8. eşitmə (eşitmə və tarazlıq hissi),
9. dil-udlaq (dilin arxasından dad hissi; boyun əzələlərinə nəzarət),
10. azan (ürək, ağciyərlər, bağırsaqlar, qırtlaq və digər orqanlarla əlaqə),
11. əlavə (boyun əzələlərinə nəzarət) və
12. dilaltı (dil əzələlərinə nəzarət).

1664-cü ildə ingilis həkim Thomas Willis beyin haqqında monumental tədqiqat olan “Cerebri Anatome”ni nəşr etdi. Onun kəllə sinirləri təsnifatı 100 ildən çox istifadə olundu və ilk altı siniri bu gün etdiyimiz kimi tam və düzgün nömrələdi. Willis kəllə sinirlərini diqqətlə araşdırmaq üçün beynin əsasındakı sinirləri və damarları kəsdi. Onun beyinə bağlılığı qismən beyin tədqiqatlarına əsaslanaraq ruhu anlamaq cəhdinin nəticəsi idi. İnsanların və digər heyvanların serebral korteksi (beynin sinir hüceyrələrindən ibarət xarici qabığı) arasındakı nəzərəçarpan fərqlər Willisin beynin yuxarı hissəsinin insandakı “rasional ruhun” əsas yeri olduğunu irəli sürməsinə səbəb oldu. Həmçinin insan beyninin yüksək funksiyalarının serebral korteksin qırışlarından yarandığını fərz etdi (bu, kifayət qədər düzgün təxmindir).

Yazı şəklinin izahı: Andreas Vesaliusun De Humani Corporis Fabrica əsərindən (1543) beynin altındakı bəzi kəllə sinirlərinin təsviri. Qoxu sinirləri yuxarıda parlaq sarı ilə vurğulanır, görmə sinirləri isə yaşıl göstərilir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Thomas Willis (1621–1675)

• Əvvəlki mövzu: Limfa Sistemi 1652 – Həm həyəcan siqnalı, həm müdafiə
• Növbəti mövzu: Mikroqrafiya 1665 – Robert Hooke mikroskopla dünya tarixində iz qoyur