اعصاب جمجمه‌ای 1664؛ پژوهشی ماندگار دربارهٔ مغز

برخلاف اعصاب نخاعی که از نخاع خارج می‌شوند، اعصاب جمجمه‌ای از مغز منشأ می‌گیرند و به‌دلیل اتصال مستقیم به مغز ویژه‌اند. در انسان، 12 جفت عصب جمجمه‌ای به بخشی از جمجمه که مغز را در بر می‌گیرد وارد یا از آن خارج می‌شوند.

12 جفت عصب جمجمه‌ای، همراه با برخی وظایف هر یک، به این شرح‌اند:

1. بویایی (حس بویایی از بینی)،
2. بینایی (حس دیدن از چشم)،
3. اکولوموتور (کنترل حرکت چشم)،
4. تروکلئار (کنترل حرکت چشم)،
5. سه‌قلو (حس‌های صورت؛ کنترل عضلات جویدن)،
6. ابدوسنس (کنترل حرکت چشم)،
7. صورتی (حس چشایی جلوی زبان؛ کنترل عضلات صورت و گردن)،
8. شنوایی (شنیدن و حس تعادل)،
9. زبانی‌حلقی (حس چشایی پشت زبان؛ کنترل عضلهٔ گردن)،
10. واگ (ارتباط با قلب، ریه‌ها، روده‌ها، حنجره و دیگر اندام‌ها)،
11. فرعی (کنترل عضلهٔ گردن) و
12. زیرزبانی (کنترل عضلهٔ زبان).

در 1664، پزشک انگلیسی توماس ویلیس، «Cerebri Anatome» را به‌عنوان پژوهشی ماندگار دربارهٔ مغز منتشر کرد. طبقه‌بندی او از اعصاب جمجمه‌ای بیش از 100 سال به کار رفت و شش عصب نخست را دقیقاً همان‌طور که امروز انجام می‌دهیم، کامل و درست شماره‌گذاری کرد. ویلیس برای بررسی دقیق اعصاب جمجمه‌ای، عصب‌ها و رگ‌های پایهٔ مغز را برید. شیفتگی او به مغز تا حدی حاصل تلاش برای فهم روح بر پایهٔ پژوهش مغز بود. تفاوت چشمگیر قشر مخ انسان با دیگر جانوران، یعنی پوستهٔ بیرونی مغز متشکل از سلول عصبی، او را به این پیشنهاد رساند که بخش بالایی مغز جایگاه اصلی «روح عقلانی» انسان است. همچنین فرض کرد کارکردهای عالی مغز از چین‌های قشر مخ پدید می‌آیند؛ که حدس بسیار درستی بود.

شرح تصویر نوشته: تصویر برخی اعصاب جمجمه‌ای در زیر مغز از کتاب De Humani Corporis Fabrica اثر آندریاس وزالیوس (1543). اعصاب بویایی در بالا با زرد روشن مشخص شده‌اند و اعصاب بینایی سبز هستند.

شخصیت تاریخی نام‌برده در نوشته: توماس ویلیس (1621–1675)

• موضوع پیشین: دستگاه لنفاوی 1652؛ هم هشدار و هم دفاع
• موضوع بعدی: میکروگرافیا 1665؛ رابرت هوک با میکروسکوپ بر تاریخ جهان اثر می‌گذارد