Qidalarda ən çox olan kanserogenlər – potensial xərçəngyaradanlar

Kanserogen nədir?

Kanserogen, xərçəngə səbəb ola bilən şeylərin ümumi adıdır. Xərçəng yaradan mənasını daşıyır. Bu “şeylər”, piylənmə, şüalanma, alkoqol, siqaret, günəş, radon qazı, HPV və ya kimyəvi maddələr ola bilər.

Qeyd: Karsinojen sözü tez-tez kanserojen kimi yanlış yazılır. Sözün kökü xərçəngləşmə prosesini ifadə edən carcinogenesisdən gəlir.

Kimyəvi maddələrin, ən mühüm xərçəng səbəbi olduğuna dair yayğın fikir var. Bunu səbəbləri bilməyənlər məlumatsızlıqdan, fərqli məqsədlə təsəvvürü yönəldənlər qəsdən istifadə edir. Bütün səbəblərin yarıya yaxını ətraf mühitlə, bunun daha az hissəsi isə kimyəvi kanserogenlərlə bağlıdır.

Mövcud hər şeyin kimyası var; təbii və ya insan istehsalı hər şey nüvəsində neytron və proton, orbitində elektron olan atomlardan ibarətdir.

Kimya isə atomlardan ibarət maddəni və xüsusiyyətlərini, digər maddə və enerji ilə əlaqəsini, birləşib və ya ayrılıb yeni maddələr yaratmasının səbəbini və yolunu öyrənir. Yəni bütün maddələr kimyəvidir. Bəs niyə “kimyəvi maddə” termini yaranıb?

Əslində yanlış olsa da, insanın hazırladığı sintetik maddələrə “kimyəvi” deyilir. Lakin hüceyrə maddənin insan istehsalı olub-olmadığına baxmır; təbii-sintetik fərqini ayırmır və ehtiyac da yoxdur. Atomlardan və onların fərqli birləşməsindən yaranan maddələr hüceyrədə müəyyən təsirlər yaradır. Müsbət və ya mənfi olması birləşmədən, məruzqalma dozası və müddətindən asılıdır.

Qidalardakı kimyəvi kanserogenlər

Xərçənglərin təxminən %10-unun səbəbi olduğu düşünülsə də, bunları tanımaq vacibdir. Bir hissəsini qidalarla alırıq.

Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC -The International Agency for Research on Cancer) və ABŞ Milli Toksikologiya Proqramı (NTP - National Toxicology Program) qidalardakı potensial xərçəngyaradan maddələrin siyahısını hazırlamışdır:

Potensial kanserogen olan dörd qida maddəsi:

1. Qaçılmaz təbii qidalar
2. Qarşısı alına bilən təbii qida məhsulları
3. Antropogen (insan fəaliyyətindən yaranan) qidalarda olan kimyəvi maddələr
4. İnsanların qidaya qəsdən əlavə etdiyi kimyəvi maddələr

Xərçəngə səbəb ola bilən bəzi geniş istehlak edilən qidalar

Heterosiklik aminlər (HCA)

Balıq və ət kimi zülalla zəngin qidaları həddən artıq isti bişirmək xüsusilə mədə xərçəngi ilə əlaqəli hesab edilən HCA yarada bilər. Mutagen (mutasiya yaradan) kimi tanınsa da, xərçənglə aydın birbaşa əlaqə hələ qurulmayıb.

Polisiklik aromatik karbohidrogenlər (PAH)

Yüksək temperaturda bişən və ya hisə verilmiş qırmızı ət həzm sistemində xərçəng yarada bilən PAH yarada bilər. Çirklənmiş qida və su ilə də bədənə girə bilərlər. Hüceyrə DNA-sını dəyişmə qabiliyyəti məlumdur.

Bu iki qrup xüsusilə ətin yüksək istilikdə (manqalda) bişməsi və ya odla birbaşa təmasından yaranır. Qarşısını alan manqal bişirmə texnikaları üçün bu yazımıza baxa bilərsiniz.

Alkoqollu içkilər

Bütün alkoqollu içkilər ağız, mədə-bağırsaq və qaraciyər xərçəngi yarada bilər. Əlaqə müddət və miqdardan asılı olsa da, son tədqiqatlar az alkoqolun belə xərçənglə əlaqəsini göstərmişdir.

Duz

Tədqiqatlara görə çox duzlu qidaların (duzla qorunan və ya turşu kimi) müntəzəm qəbulu mədə, burun və boğaz xərçəngi riskini artıra bilər. Duzlar nitrat, nitrit və xlorid formasında ola bilər. Duzlu pəhriz mədənin iç səthini aşındıraraq viral infeksiyalara və kanserogen Helicobacter pylori-yə daha açıq edir. Sağlam duz da yoxdur, istifadə məhdudlaşdırılmalıdır!

- Əlaqəli mövzu: Himalay duzu nədir? Təsirləri, yanlış bilinənlər və sağlamlıq riskləri

Aflatoksin

Mitotoksin olan aflatoksin Aspergillus flavus və ya Aspergillus parasiticus göbələklərinin yaratdığı, rütubət və istiliyə bağlı qida və yemlərdə inkişaf edən toksik kimyəvi maddədir. Nəm mühitdə kif sporları toksini hazırlayıb qidaya keçirir. Sporlar təkbaşına mənfi təsir etməsə də, əlverişli mühitdə qida üzərində çoxalaraq qismən zərərli kimyəvi maddə yaradır. Aflatoksin, qaraciyər xərçənginin səbəblərindəndir. Onu yeyən heyvanların əti ilə də insana keçə bilər.

Qısaca, kimyəvi kanserogenlər həm təbii, həm sintetik maddələrdədir və məhsulun xərçəng yaratması istifadə dozası və müddətinə bağlıdır. Hər iki növ üçün tədbirlər var, yetər ki, doğru səbəbləri izləyək.

Təbii məhsuldakı mühüm nümunə yaxınadək Ənənəvi Çin Tibbində geniş istifadə edilən 18 bitkidə olan, kanserogenliyi sübut edilmiş aristoşilik turşudur. Çin və Tayvanda qaraciyər xərçənginin daha geniş olmasının əsas səbəblərindən biri həmin bitkilərin ənənəvi tibbdə istifadəsi göstərilir.

Qeyd: Bütün xərçənglərin %16-sının səbəbi mikroorqanizmlərin də tarix boyu mövcud olduğunu və insanın hazırlamadığını xatırlayaq.

Əlaqəli mövzu:

- Kanserogen nədir? İnsan üçün məlum və potensial xərçəngyaradanlar