საკვებში ყველაზე გავრცელებული კანცეროგენები – კიბოს პოტენციური გამომწვევები
ამ სტატიაში
რა არის კანცეროგენი?
კანცეროგენი, კიბოს გამომწვევი შესაძლო ფაქტორების საერთო სახელია. კიბოს გამომწვევს ნიშნავს. ასეთი კიბოს გამომწვევი „რამ“ შეიძლება იყოს, სიმსუქნე, გამოსხივება, ალკოჰოლი და სიგარეტი, მზე, რადონის აირი, HPV ან ქიმიური ნივთიერებები.
შენიშვნა: თურქული სიტყვა Karsinojen ხშირად შეცდომით იწერება როგორც kanserojen . სიტყვის წარმოშობა კიბოს განვითარების პროცესის აღმნიშვნელ carcinogenesisტერმინს უკავშირდება.
ქიმიური ნივთიერებების კიბოს მთავარ მიზეზად წარმოდგენა გავრცელებული ნათქვამია. ამ მცდარ მოსაზრებას კიბოს მიზეზების არმცოდნეები უცოდინრობით, ხოლო აღქმის სხვა მიზნით მართვის მსურველები განზრახ იყენებენ. ყველა კიბოს თითქმის ნახევარი გარემოს მიზეზებით ვითარდება და ამის უფრო მცირე ნაწილი ქიმიური კანცეროგენებითაა გამოწვეული.
ყველაფერს თავისი ქიმია აქვს; ბუნებრივიც და ადამიანის მიერ შექმნილიც ატომებისგან შედგება, რომელთა ბირთვში ნეიტრონები და პროტონებია, ორბიტებზე კი ელექტრონები.
ქიმია მეცნიერებაა, რომელიც ატომებისგან შემდგარ მატერიასა და მის თვისებებს, სხვა ნივთიერებებსა და ენერგიასთან მის ურთიერთობას და იმას სწავლობს, რატომ და როგორ ქმნიან ნივთიერებები შეერთებით ან დაშლით ახალ ნივთიერებებს. ანუ ყველა ნივთიერება ქიმიურია. მაშ, რატომ გაჩნდა ტერმინი „ქიმიური ნივთიერება“?
სინამდვილეში მცდარი გამოყენებაა, თუმცა ადამიანის მიერ წარმოებულ (სინთეზურ) ნივთიერებებს „ქიმიურს“ უწოდებენ. მაგრამ უჯრედი ნივთიერებასთან შეხვედრისას არ ამოწმებს, ადამიანმა შექმნა თუ არა ის; ბუნებრივსა და სინთეზურს ვერ არჩევს და ამის საჭიროებაც არ აქვს. ატომებისა და მათი სხვადასხვა შეერთებისგან წარმოქმნილი ნაერთები უჯრედებში გარკვეულ ეფექტებს იწვევს. დადებითი იქნება თუ უარყოფითი ეს ეფექტი, დამოკიდებულია ნაერთზე, ზემოქმედების ხანგრძლივობასა და დოზაზე.
საკვებში არსებული ქიმიური კანცეროგენები
მიუხედავად იმისა, რომ ისინი კიბოების დაახლოებით %10-ის მიზეზად მიიჩნევა, ქიმიური კანცეროგენების ცოდნა მნიშვნელოვანია. მათ ნაწილს საკვებითაც ვიღებთ.
კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტომ (IARC - კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტო) და აშშ-ის ტოქსიკოლოგიის ეროვნულმა პროგრამამ (NTP - ტოქსიკოლოგიის ეროვნული პროგრამა) საკვებში კიბოს გამომწვევი პოტენციალის მქონე ნივთიერებების სია შეადგინეს:
ოთხი პოტენციურად კანცეროგენული საკვები ნივთიერება:
- გარდაუვალი ბუნებრივი საკვები
- თავიდან აცილებადი ბუნებრივი საკვები პროდუქტები
- ანთროპოგენური (ადამიანის საქმიანობით გამოწვეული) ქიმიკატები, რომლებიც საკვებში შეიძლება იყოს
- ადამიანის მიერ საკვებში განზრახ დამატებული ქიმიკატები
ზოგი ფართოდ მიღებული საკვები, რომელსაც კიბოს გამოწვევა შეუძლია
ჰეტეროციკლური ამინები (HCA)
თევზისა და ხორცის მსგავსი ცილებით მდიდარი საკვების ძალიან მაღალ ტემპერატურაზე მომზადებამ შეიძლება წარმოქმნას HCA-ები, რომლებიც განსაკუთრებით კუჭის კიბოსთან დაკავშირებულად მიიჩნევა. თუმცა HCA-ების მუტაგენურობა (მუტაციების გამოწვევა) ცნობილია, კიბოსთან მკაფიო და პირდაპირი კავშირი ჯერ დადგენილი არ არის.
პოლიციკლური არომატული ნახშირწყალბადები (PAH)
მაღალ ტემპერატურაზე მომზადებულმა ან შებოლილმა წითელმა ხორცმა შეიძლება PAH-ები წარმოქმნას, რომელთაც საჭმლის მომნელებელ სისტემაში კიბოს გამოწვევა შეუძლია. ისინი დაბინძურებული საკვებითა და წყლითაც შეიძლება მოხვდეს ორგანიზმში. ცნობილია PAH-ების უნარი, უჯრედის დნმ შეცვალოს.
ზემოთ აღნიშნული ორი ჯგუფი განსაკუთრებით ხორცის მაღალ ტემპერატურაზე (მაგალითად, მწვადზე) მომზადების ან ცეცხლთან პირდაპირი შეხების შემდეგ წარმოიქმნება. მათი გამოყოფის შემაფერხებელი მწვადის მომზადების მეთოდებისთვის ამ სტატიას შეგიძლიათ გაეცნოთ.
ალკოჰოლური სასმელები
ყველა სახის ალკოჰოლურმა სასმელმა შეიძლება პირის ღრუს, კუჭ-ნაწლავისა და ღვიძლის კიბო გამოიწვიოს. ალკოჰოლისა და კიბოს კავშირი მიღების ხანგრძლივობასა და რაოდენობაზეა დამოკიდებული, თუმცა ბოლო წლების კვლევებმა ალკოჰოლის მცირე მიღებისაც კი კიბოსთან კავშირი გამოავლინა.
მარილი
კვლევებით, ძალიან მარილიანი საკვების რეგულარულმა მიღებამ (მარილით შენახულის ან მწნილის მსგავსის) შეიძლება კუჭის, ცხვირისა და ყელის კიბოს რისკი გაზარდოს. ეს მარილები ნიტრატების, ნიტრიტებისა და ქლორიდის სახით შეიძლება იყოს. მარილიანი კვება კუჭის შიდა ზედაპირს აზიანებს და მას ვირუსული ინფექციებისა და კანცეროგენად ცნობილი Helicobacter pylori ბაქტერიის მიმართ უფრო მოწყვლადს ხდის. ჯანსაღი მარილიც არ არსებობს; მარილის მოხმარება უნდა შეიზღუდოს!
- დაკავშირებული თემა: რა არის ჰიმალაის მარილი? ეფექტები, მცდარი წარმოდგენები და ჯანმრთელობის რისკები
აფლატოქსინი
მიკოტოქსინი აფლატოქსინი ტოქსიკური ქიმიური ნივთიერებაა, რომელსაც Aspergillus flavus ან Aspergillus parasiticus სოკოები წარმოქმნის და რომელიც ტენისა და სითბოს გავლენით საკვებსა და ცხოველის საკვებში ვითარდება. ნესტიან გარემოში წარმოქმნილი ობის სპორები ამ ტოქსინს ქმნის და საკვებს აბინძურებს. ობის სპორები დამოუკიდებლად ჯანმრთელობაზე უარყოფითად შეიძლება არ მოქმედებდეს, მაგრამ ხელსაყრელ გარემოში საკვებზე მრავლდება და ნაწილობრივ მავნე ქიმიურ ნივთიერებას წარმოქმნის. აფლატოქსინი, ღვიძლის კიბოს ერთ-ერთი მიზეზია. ასევე შეიძლება ადამიანებს გადაეცეს მისი მიმღები ცხოველების ხორცის მეშვეობით.
მოკლედ, ქიმიურ კანცეროგენებად წოდებული ნივთიერებები ბუნებრივშიც და სინთეზურშიც გვხვდება და პროდუქტის კიბოს გამომწვევობა გამოყენების ხანგრძლივობასა და დოზაზეა დამოკიდებული. ზომები ორივეს წინააღმდეგ არსებობს, მთავარია ნამდვილ მიზეზებს მივყვეთ.
ბუნებრივ პროდუქტებში ქიმიური კანცეროგენის მნიშვნელოვანი მაგალითია ბოლო დრომდე ტრადიციულ ჩინურ მედიცინაში ფართოდ გამოყენებულ 18 სხვადასხვა მცენარეში არსებული და დადასტურებულად კანცეროგენული არისტოლოქიის მჟავა. ჩინეთსა და ტაივანში ღვიძლის კიბოს მსოფლიოს სხვა ადგილებთან შედარებით მეტი გავრცელების ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად მათი ტრადიციული მედიცინის ნაწილად ამ მცენარეების გამოყენება სახელდება.
შენიშვნა: ყველა კიბოს %16-ის გამომწვევი მიკროორგანიზმებიც მთელი ისტორიის განმავლობაში არსებობდა და ადამიანის მიერ შექმნილი არ არის — ესეც გვახსოვდეს.
დაკავშირებული თემა:
- რა არის კანცეროგენი? ადამიანისთვის ცნობილი და პოტენციური კიბოს გამომწვევები
წყაროები
Aristolochic acids and their derivatives are widely implicated in liver cancers in Taiwan and throughout Asia.
Science Translational Medicine, 2017
2. Sachse, C., Smith, G., Wilkie, M. J. Ve ark.
A pharmacogenetic study to investigate the role of dietary carcinogens in the etiology of colorectal cancer.
Carcinogenesis, 2002
3. Tsugane, S.
Salt, salted food intake, and risk of gastric cancer: epidemiologic evidence.
Cancer science, 2005
4. Sugimura, T.
Nutrition and dietary carcinogens.
Carcinogenesis, 2000
5. Claeys, W. L., De Vleeschouwer, K., & Hendrickx, M. E.
Quantifying the formation of carcinogens during food processing: acrylamide.
Trends in Food Science & Technology, 2005
6. O’Brien, J., Renwick, A. G., Constable, A. Ve ark.
Approaches to the risk assessment of genotoxic carcinogens in food: a critical appraisal.
Food and Chemical Toxicology, 2006
7. Jiang, G. O. N. G.
A Brief Introduction on Carcinogens in Food.
Animal Husbandry and Feed Science, 2009
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.