რა არის კანცეროგენი? ადამიანისთვის ცნობილი და პოტენციური კიბოს გამომწვევები

ნივთიერებებსა და ზემოქმედებებს, რომლებიც უჯრედებში გენების მძიმე დაზიანებას იწვევს და კიბოს განვითარებისკენ მიმავალ მექანიზმებს ააქტიურებს, კანცეროგენი ეწოდება. შეიძლება ითქვას, რომ მისი თურქული შესატყვისი „კიბოს გამომწვევია“. თუმცა სიტყვა „karsinojen“ ხშირად შეცდომით იწერება როგორც „kanserojen“. სიტყვა მომდინარეობს „carcinogenesis“-იდან, რომელიც კიბოს განვითარების პროცესს აღნიშნავს.

ბევრი ადამიანი ფიქრობს, რომ კიბოს მთავარი მიზეზი „ქიმიური“ კანცეროგენებია. თუმცა, თუ თამბაქოსა და მასში არსებულ მრავალ ნივთიერებას ცალკე გამოვყოფთ, კიბოს მიზეზებს შორის ქიმიური კანცეროგენების წილი ისეთი მაღალი არ არის, როგორც ჰგონიათ. ქვემოთ მოცემულ სურათზე კიბოს მთავარი მიზეზები სქემატურადაა ნაჩვენები:

როგორც წრიულ დიაგრამაზეც ჩანს, კიბოს შემთხვევების ნახევარი გარემოს კანცეროგენებით ვითარდება, ამ შემთხვევების შედარებით მცირე ნაწილი კი „ქიმიური“ კანცეროგენებითაა გამოწვეული.

კიბოს გარემო მიზეზებით განვითარება ამავე დროს ნიშნავს, რომ მისი პრევენცია შესაძლებელია (მაგალითად, თუ თამბაქოს ზემოქმედებას ავიცილებთ, ფილტვის კიბოს შემთხვევების %90-ს ავიცილებთ; მზისგან დაცვით კანის კიბოს დიდი ნაწილის, HPV-სა და ჰეპატიტის ვირუსული ინფექციების თავიდან აცილებით კი საშვილოსნოს ყელის და ღვიძლის კიბოს დიდი ნაწილის თავიდან აცილება შეგვიძლია მათ წარმოქმნამდე).

რას ნიშნავს კიბოში გარემო ფაქტორი და გარემოს კანცეროგენი?

კიბო უჯრედის DNA-ში მომხდარი ცვლილებების შედეგად ვითარდება. ამ ცვლილებების ნაწილი მშობლებისგან შეიძლება გადაეცეს და ამ მიზეზით განვითარებულ კიბოს მემკვიდრეობითი კიბო ეწოდება. სხვა კიბოები კი უმეტესად გარემო ფაქტორების შედეგად ვითარდება. კიბოს გამომწვევი გარემო მიზეზები მრავალრიცხოვანი და მრავალფეროვანია.

ესენია;

• ცხოვრების წესის ფაქტორები (არაჯანსაღი კვება, მოწევა, ფიზიკურად უმოქმედო, მჯდომარე ცხოვრების წესი და სხვა)
• ბუნებრივად წარმოქმნილი ზემოქმედებები (მზის ულტრაიისფერი სხივები, რადონის აირი, ინფექციური აგენტები და სხვა)
• სამუშაო გარემოში ქიმიური ნივთიერებების ზემოქმედება (აზბესტი, ზოგი სასოფლო-სამეურნეო პრეპარატი, საღებავები და გამხსნელები და სხვა)
• ჰაერის დაბინძურება (დიზელის ძრავის გამონაბოლქვი)

კანცეროგენების ზემოქმედების ქვეშ მყოფ ყველა ადამიანს კიბო არ უვითარდება. გარდა ამისა, კანცეროგენებად წოდებულ ნივთიერებებს კიბოს გამოწვევის სხვადასხვა პოტენციალი აქვს. ზოგი კანცეროგენი კიბოს მხოლოდ ხანგრძლივი და მაღალი დონის ზემოქმედების შემდეგ იწვევს (მაგალითად, აზბესტის მტვერი).

რატომ არ ვითარდება კიბო ერთნაირად კანცეროგენების ზემოქმედების ქვეშ მყოფ ყველა ადამიანში?

მიუხედავად იმისა, რომ თამბაქოს მიერ ფილტვის კიბოს გამოწვევა ყველასთვის კარგად ცნობილი და უკვე უდავო ფაქტია, ერთ-ერთი კითხვა იყო, რატომ არ უვითარდება ფილტვის კიბო ზოგ მძიმე მწეველს. კანცეროგენები უჯრედის DNA-ს აზიანებს და, როგორც თითოეული ჩვენგანის გენეტიკა განსხვავებულია, ასევე განსხვავდება დაზიანებული DNA-ს აღდგენის ჩვენი შესაძლებლობაც. აზიზ სანჯარის და მისი გუნდის მიერ კანცეროგენებით გამოწვეული DNA-ს დაზიანების რუკაზე ასახვის კვლევები, რომლებმაც მთელ მსოფლიოში დიდი გამოხმაურება გამოიწვია, DNA-ს აღდგენის სისტემებში არსებულ განსხვავებებზეც ამახვილებს ყურადღებას. DNA-ს აღდგენის სისტემების შესაძლებლობათა განსხვავება კიბოს განვითარების მნიშვნელოვანი ფაქტორია. ამგვარად შეიძლება აიხსნას, რატომ არის ზოგი ადამიანი კიბოსადმი უფრო მიდრეკილი, ხოლო მომავალმა გენეტიკურმა კვლევებმა შეიძლება შესაძლებელი გახადოს DNA-ს აღდგენის სისტემებში განსხვავებების გამო კიბოსადმი მიდრეკილი ადამიანების გამოვლენა.

როგორ განისაზღვრება, არის თუ არა რაიმე კანცეროგენული?

იმის განსაზღვრა, იწვევს თუ არა რაიმე კიბოს, ზოგჯერ საკმაოდ რთულია. ცხადია, ადამიანში ნივთიერების კიბოს გამომწვევი ეფექტის გამოცდა ეთიკური / ზნეობრივი არ არის. ამიტომ მეცნიერებს სხვადასხვა ტიპის კვლევების ჩატარება უწევთ.

ლაბორატორიული კვლევები

იმის შესახებ მეტი ინფორმაციის მისაღებად, არის თუ არა ნივთიერება კანცეროგენი, საჭიროა უჯრედულ კულტურებსა და ცხოველებზე კვლევები. დღემდე მრავალი ხელოვნური თუ ბუნებრივი ქიმიური ნივთიერება ლაბორატორიულ ცხოველებზე გამოიცადა. მეცნიერებს ნივთიერების კანცეროგენულობაზე წარმოდგენის შექმნა ადრე შესწავლილი მსგავსი ქიმიური ნივთიერებების შედეგების ანალიზითაც შეუძლიათ.

მიუხედავად იმისა, რომ ლაბორატორიული კვლევები ყოველთვის სრულად ვერ ხსნის ნივთიერების კანცეროგენულობას, აღმოჩნდა, რომ ადამიანისთვის ცნობილი ყველა კანცეროგენი ლაბორატორიულ ცხოველებში კიბოს იწვევს.

ლაბორატორიულ ცხოველებზე ჩატარებულ კანცეროგენების ტესტებში გამოიყენება უფრო მაღალი დოზები, ვიდრე ადამიანებზე მოქმედებს. ამიტომ ცხოველურ ექსპერიმენტებში მიღებული შედეგები ხშირად რეალისტური არ არის. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ნივთიერებას, რომელიც ლაბორატორიაში ძალიან მაღალი დოზით კანცეროგენულია, დაბალი დოზით შეიძლება იგივე ეფექტი არ ჰქონდეს. ასევე, შესუნთქვისას და კანზე წასმისას ნივთიერების მოქმედება ერთნაირი არ არის. ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ ლაბორატორიული ცხოველებისა და ადამიანების ფიზიოლოგიური აგებულება განსხვავდება, რაც იმავე ნივთიერების მიმართ განსხვავებულ რეაქციას განაპირობებს.

უსაფრთხოების მიზნით მიჩნეულია, რომ ნივთიერება, რომელიც მაღალი დოზით ცხოველებში კიბოს იწვევს, ადამიანებშიც გამოიწვევს კიბოს. ყოველთვის ვერ გავიგებთ, რა დოზითაა ნივთიერება კანცეროგენული. ამიტომ საუკეთესო გზაა საჭირო სიფრთხილის ზომებით ზემოქმედების შემცირება.

ადამიანებზე კვლევები

კანცეროგენების გამოვლენის კიდევ ერთი გზაა მოსახლეობის შესწავლით იმის განსაზღვრა, რომელი ფაქტორებია დაკავშირებული კიბოსთან. მათ ეპიდემიოლოგიური კვლევები ეწოდება. მიუხედავად სასარგებლო ინფორმაციისა, ამ კვლევებს გარკვეული შეზღუდვები აქვს. მთავარი მიზეზი ისაა, რომ ადამიანი კონტროლირებულ გარემოში არ ცხოვრობს. ყოველდღიურ ცხოვრებაში ნებისმიერ მონაკვეთში უამრავი ნივთიერების ზემოქმედებას განვიცდით. მკვლევრების კითხვებზე მკაფიო პასუხის გაცემა, ჩვეულებრივ, შეუძლებელია. ამავე დროს, კანცეროგენის ზემოქმედებასა და კიბოს განვითარებას წლები სჭირდება. ესეც საბოლოო დასკვნის გამოტანას ართულებს.

მთელი ამ ინფორმაციის გათვალისწინებით ნივთიერებები კანცეროგენულობის მიხედვით კლასიფიცირდება. თუ მტკიცებულებები საკმარისად ძლიერია, ნივთიერება „კანცეროგენად“ კლასიფიცირდება. თუ მტკიცებულებები სადავოა, მას „სავარაუდო კანცეროგენი“ ეწოდება.

ვინ იღებს გადაწყვეტილებას კანცეროგენების კლასიფიკაციაზე?

სხვადასხვა ნივთიერების კიბოს გამომწვევი პოტენციალის განსაზღვრაზე მრავალი ეროვნული და საერთაშორისო ორგანიზაციაა პასუხისმგებელი. მათ შორის მთელი მსოფლიო საერთო ყურადღებით კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოს ადევნებს თვალს.

კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტო (International Agency for Research on Cancer = IARC)

კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტო (IARC) ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის (DSÖ) ნაწილია. მისი ერთ-ერთი მთავარი მიზანია კიბოს მიზეზებისა და კანცეროგენების გამოვლენა. კანცეროგენების კლასიფიკაციის ყველაზე ფართოდ გამოყენებული სისტემა IARC-ს ეკუთვნის. ბოლო 30 წლის განმავლობაში IARC-მ 900-ზე მეტი შესაძლო კანდიდატის კიბოს გამოწვევის პოტენციალი შეაფასა და ისინი ქვემოთ მოცემულ ჯგუფებში მოათავსა:

• ჯგუფი 1: ადამიანისთვის კანცეროგენული (107 აგენტი) - Carcinogenic to humans
• ჯგუფი 2A: ადამიანისთვის სავარაუდოდ / დიდი ალბათობით კანცეროგენული (58 აგენტი) - Probably carcinogenic to humans
• ჯგუფი 2B: ადამიანისთვის შესაძლოა კანცეროგენული (249 აგენტი) - Possibly carcinogenic to humans
• ჯგუფი 3: ადამიანში კანცეროგენად ვერ კლასიფიცირდება, ეს კვლევებით უნდა დადასტურდეს (512 აგენტი) - Unclassifiable as to carcinogenicity in humans
• ჯგუფი 4: სავარაუდოდ ადამიანისთვის კანცეროგენული არ არის (1 აგენტი) - Probably not carcinogenic to humans

სინამდვილეში, თუ გავიხსენებთ, რამდენად რთულია ამ კანდიდატი კანცეროგენების გამოცდა, გასაკვირი არ იქნება, რომ ნივთიერებების უმრავლესობა ჯგუფი 2B-ის ან ჯგუფი 3-ის რისკად კლასიფიცირდება. ადამიანისთვის კანცეროგენად (ჯგუფი 1) კლასიფიცირებული ნივთიერებების რაოდენობა მხოლოდ დაახლოებით 100-ია.

- შესაძლოა დაგაინტერესოთ: საკვებში ყველაზე გავრცელებული კანცეროგენები

ქვემოთ მოცემულ სიაში შეგიძლიათ ნახოთ, შეიძლება თუ არა რაიმემ თქვენი კიბოს რისკი გაზარდოს. სამუშაო და საოჯახო ცხოვრება შეძლებისდაგვარად ამ ზემოქმედებების შესამცირებლად უნდა მოეწყოს. თუმცა უნდა გვახსოვდეს, რომ მათი ზემოქმედება აუცილებლად კიბოს გამოწვევას არ ნიშნავს; ზემოქმედების ხანგრძლივობა, რაოდენობა და ინდივიდუალური გენეტიკური თავისებურებებიც მნიშვნელოვანი განმსაზღვრელია.

ადამიანისთვის ცნობილი კანცეროგენები

კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოს - IARC-ის სია

ჯგუფი 1: ადამიანისთვის კანცეროგენული

• Acetaldehyde – აცეტალდეჰიდი (ალკოჰოლური სასმელებიდან)
• Acheson process – აჩესონის პროცესი (პროფესიულ ზემოქმედებასთან დაკავშირებული)
• Aflatoxins – აფლატოქსინები
• Alcoholic beverages – ალკოჰოლური სასმელები
• Aluminum production – ალუმინის წარმოება
• 4-Aminobiphenyl – 4-ამინობიფენილი
• Areca nut – არეკას კაკალი
• Aristolochic acid – არისტოლოქიის მჟავა (და მისი შემცველი მცენარეები)
• Arsenic and inorganic arsenic compounds – დარიშხანი და არაორგანული მჟავის ნაერთები
• Asbestos (all forms) and mineral substances (such as talc or vermiculite) that contain asbestos – აზბესტი (ყველა ფორმა) და აზბესტის შემცველი მინერალური ნივთიერებები (მაგალითად ტალკი = პუდრი ან ვერმიკულიტი)
• Auramine production – აურამინის წარმოება
• Azathioprine – აზათიოპრინი
• Benzene – ბენზოლი
• Benzidine and dyes metabolized to benzidine – ბენზიდინი და ბენზიდინად მეტაბოლიზებული საღებავები
• Benzo[a]pyrene (2017 წლის კვლევებში ეს ნივთიერება ელექტრონულ სიგარეტში გამოვლინდა)
• Beryllium and beryllium compounds – ბერილიუმი და ბერილიუმის ნაერთები
• Betel quid, with or without tobacco – ბეტელის საღეჭი მასა, თამბაქოთი ან თამბაქოს გარეშე
• Bis(chloromethyl)ether and chloromethyl methyl ether (technical-grade) – ბის (ქლორმეთილ) ეთერი და ქლორმეთილ მეთილ ეთერი
• Busulfan – ბუსულფანი
• 1,3-Butadiene – 1,3-ბუტადიენი
• Cadmium and cadmium compounds – კადმიუმი და კადმიუმის ნაერთები
• Chlorambucil – ქლორამბუცილი
• Chlornaphazine – ქლორნაფაზინი
• Chromium (VI) compounds – ქრომის (VI) ნაერთები
• Clonorchis sinensis (infection with), also known as the Chinese liver fluke – კლონორქის სინენსისი (ინფექციით), ასევე ცნობილი როგორც ჩინური ღვიძლის ჭია
• Coal, indoor emissions from household combustion – ქვანახშირი, სახლის შიგნით წვის შედეგად დახურულ სივრცეში წარმოქმნილი ემისიები
• Coal gasification – ქვანახშირის აირის ზემოქმედება
• Coal-tar – ქვანახშირის კუპრი, კოქსის წარმოება
• Cyclophosphamide – ციკლოფოსფამიდი
• Cyclosporine – ციკლოსპორინი
• 1,2-Dichloropropane – 1,2-დიქლორპროპანი
• Diethylstilbestrol – დიეთილსტილბესტროლი
• Engine exhaust, diesel – დიზელის ძრავის გამონაბოლქვი
• Epstein-Barr virus (infection with) – ეპშტეინ-ბარის ვირუსი EBV (ინფექციით)
• Erionite – ერიონიტი
• Ethanol in alcoholic beverages – ეთანოლი ალკოჰოლურ სასმელებში
• Ethylene oxide – ეთილენის ოქსიდი
• Etoposide – ეტოპოზიდი
• Fission products, including strontium-90 – დაშლის პროდუქტები, მათ შორის სტრონციუმი-90
• Fluoro-edenite fibrous amphibole – ფტორო-ედენიტის ბოჭკოვანი ამფიბოლი
• Formaldehyde – ფორმალდეჰიდი
• Haematite mining (underground) – ჰემატიტის მოპოვება (მიწისქვეშა)
• Helicobacter pylori (infection with) – Helicobacter pylori (ინფექციით)
• Hepatitis B virus (chronic infection with) – ჰეპატიტის B ვირუსი (ქრონიკული ინფექციით)
• Hepatitis C virus (chronic infection with) – ჰეპატიტის C ვირუსი (ქრონიკული ინფექციით)
• Human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) (infection with) – ადამიანის იმუნოდეფიციტის ვირუსი ტიპი 1 (HIV-1) (ინფექციით)
• Human papilloma virus (HPV) types 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59 (infection with) (Note: The HPV types that have been classified as carcinogenic to humans can differ by an order of magnitude in risk for cervical cancer) - ადამიანის პაპილომავირუსი (HPV) ტიპები 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59 (ინფექციასთან ერთად) (შენიშვნა: ადამიანისთვის კანცეროგენულად კლასიფიცირებული HPV ტიპები, საშვილოსნოს ყელის (ცერვიქსის) კიბოს რისკის სიდიდის თანრიგის მიხედვით) 
• Human T-cell lymphotropic virus type I (HTLV-1) (infection with) - ადამიანის T უჯრედების ლიმფოტროპული ვირუსი ტიპი 1 (HTLV-1) (ინფექციით) 
• Ionizing radiation (all types) – მაიონიზებელი გამოსხივება (ყველა ტიპი) 
• Iron and steel founding (workplace exposure) – რკინისა და ფოლადის ჩამოსხმა (სამუშაო ადგილზე ზემოქმედება) 
• Isopropyl alcohol manufacture using strong acids - იზოპროპილის სპირტი იწარმოება ძლიერი მჟავების გამოყენებით
• Kaposi sarcoma herpesvirus (KSHV), also known as human herpesvirus 8 (HHV-8) (infection with) - კაპოშის სარკომის ჰერპესვირუსი (KSHV), ასევე ცნობილი როგორც ადამიანის ჰერპესვირუსი 8 (HHV-8) (ინფექციით) 
• Leather dust - ტყავის მტვერი
• Lindane – ლინდანი 
• Magenta production – მაგენტას წარმოება
• Melphalan – მელფალანი
• Methoxsalen (8-methoxypsoralen) plus ultraviolet A radiation, also known as PUVA – მეთოქსალენი (8-მეთოქსიფსორალენი) პლუს ულტრაიისფერი A გამოსხივება, ასევე ცნობილი როგორც PUVA
• 4,4'-Methylenebis(chloroaniline) (MOCA) – 4,4'-მეთილენბის (ქლორანილინი) (MOCA) 
• Mineral oils, untreated or mildly treated – მინერალური ზეთები, დაუმუშავებელი ან მსუბუქად დამუშავებული 
• MOPP and other combined chemotherapy including alkylating agents – MOPP და სხვა კომბინირებული ქიმიოთერაპია, მათ შორის მაალკილირებელი ნივთიერებები 
• 2-Naphthylamine – 2-ნაფთილამინი 
• Neutron radiation – ნეიტრონული გამოსხივება 
• Nickel compounds – ნიკელის ნაერთები
• N'-Nitrosonornicotine (NNN) and 4-(N-Nitrosomethylamino)-1-(3-pyridyl)-1-butanone (NNK) – N'-ნიტროზონორნიკოტინი (NNN) და 4- (N-Nitrosomethylamino) -1- (3-pyridyl) -l-butanone (NNK)
• Opisthorchis viverrini (infection with), also known as the Southeast Asian liver fluke – Opisthorchis viverrini (ინფექციით), ასევე ცნობილი როგორც სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ღვიძლის ჭია
• Outdoor air pollution (and the particulate matter in it) – გარე ჰაერის დაბინძურება (და მასში არსებული მყარი ნაწილაკები)
• Painter (workplace exposure as a) – მღებავობა (სამუშაო ადგილზე პროფესიული ზემოქმედება)
• 3,4,5,3',4'-Pentachlorobiphenyl (PCB-126) 
• 2,3,4,7,8-Pentachlorodibenzofuran 
• Phenacetin (and mixtures containing it) – ფენაცეტინი (და ნარევების შემცველი ნარევები) 
• Phosphorus-32, as phosphate – ფოსფორი-32, ფოსფატის სახით 
• Plutonium – პლუტონიუმი 
• Polychlorinated biphenyls (PCBs), dioxin-like – დიოქსინის მსგავსი პოლიქლორირებული ბიფენილები
• Processed meat (consumption of) – დამუშავებული ხორცი (მოხმარება)
• Radioiodines, including iodine-131 – რადიოიოდები, მათ შორის იოდი-131
• Radionuclides, alpha-particle-emitting – რადიონუკლიდები, ალფა ნაწილაკების გამომსხივებელი
• Radionuclides, beta-particle-emitting – რადიონუკლიდები, ბეტა ნაწილაკების გამომსხივებელი
• Radium-224 and its decay products – რადიუმი-224 და მისი დაშლის პროდუქტები
• Radium-226 and its decay products – რადიუმი-226 და მისი დაშლის პროდუქტები
• Radium-228 and its decay products – რადიუმი-228 და მისი დაშლის პროდუქტები
• Radon-222 and its decay products – რადიუმი-222 და მისი დაშლის პროდუქტები
• Rubber manufacturing industry – რეზინის წარმოების მრეწველობა 
• Salted fish (Chinese-style) – დამარილებული თევზი (ჩინური წესით)
• Schistosoma haematobium (infection with) – Schistosoma haematobium (ინფექციით)
• Semustine (methyl-CCNU) – სემუსტინი (მეთილ-CCNU)
• Shale oils – ფიქლის ზეთები
• Silica dust, crystalline, in the form of quartz or cristobalite – სილიციუმის დიოქსიდის კრისტალური მტვერი, კვარცის ან კრისტობალიტის სახით
• Solar radiation - მზის გამოსხივება
• Soot (as found in workplace exposure of chimney sweeps) - ჭვარტლი (როგორც ბუხრის ნარჩენების სამუშაო ადგილზე არსებობისას)
• Sulfur mustard – გოგირდოვანი იპრიტი
• 2,3,7,8-Tetrachlorodibenzo-para-dioxin 
• Thiotepa
• Thorium-232 and its decay products - თორიუმი-232 და მისი დაშლის / ხრწნის პროდუქტები
• Tobacco, smokeless – თამბაქო, უკვამლო
• Tobacco smoke, secondhand – თამბაქოს კვამლი, პასიური მოწევა 
• Tobacco smoking – მოწევა (ყველა სახის თამბაქო და თამბაქოს პროდუქტი) 
• ortho-Toluidine – ორთო-ტოლუიდინი 
• Treosulfan – ტრეოსულფანი
• Trichloroethylene – ტრიქლორეთილენი
• Ultraviolet (UV) radiation, including UVA, UVB, and UVC rays - ულტრაიისფერი (UV) გამოსხივება, UVA, UVB და UVC სხივების ჩათვლით 
• Vinyl chloride – ვინილქლორიდი
• Wood dust – ხის მტვერი 
• X- and Gamma-radiation – X და გამა გამოსხივება

ჯგუფი 2A: ადამიანისთვის სავარაუდოდ / დიდი ალბათობით კანცეროგენული

• აკრილამიდი
• ადრიამიცინი (დოქსორუბიცინი)
• ანდროგენული (ანაბოლური) სტეროიდები
• დეკორატიული მინის, მინის ჭურჭლისა და დაწნეხილი მინის ნაწარმის წარმოება
• აზაციტიდინი
• ბიომასის საწვავი (უმთავრესად ხე), შინ წვის შედეგად გამოყოფილი ემისიები
• ბისქლორეთილნიტროზოშარდოვანა (BCNU), ასევე ცნობილი როგორც კარმუსტინი
• კაპტაფოლი
• ნახშირბადის ელექტროდის წარმოება
• ქლორალი
• ქლორალჰიდრატი
• ქლორამფენიკოლი
• ალფა-ქლორირებული ტოლუოლები (ბენზალქლორიდი, ბენზოტრიქლორიდი, ბენზილქლორიდი) და ბენზოილქლორიდი (კომბინირებული ზემოქმედება) 
• 1-(2-ქლორეთილ)-3-ციკლოჰექსილ-1-ნიტროზოშარდოვანა (CCNU)
• 4-ქლორ-ორთო-ტოლუიდინი
• ქლოროზოტოცინი
• ცისპლატინი
• კობალტის მეტალი ვოლფრამის კარბიდთან ერთად 
• კრეოზოტები 
• Cyclopenta[cd]pyrene 
• DDT (4,4'-დიქლორდიფენილტრიქლორეთანი) 
• დიაზინონი
• Dibenz[a,j]acridine
• Dibenz[a,h]anthracene
• Dibenzo[a,l]pyrene
• დიქლორმეთანი (მეთილენქლორიდი)
• დიეთილსულფატი
• დიმეთილკარბამოილქლორიდი
• 1,2-დიმეთილჰიდრაზინი
• დიმეთილსულფატი
• ეპიქლორჰიდრინი
• ეთილკარბამატი (ურეთანი)
• ეთილენდიბრომიდი
• N-ეთილ-N-ნიტროზოშარდოვანა
• შეწვა, მაღალ ტემპერატურაზე წარმოქმნილი ემისიები
• გლიციდოლი
• გლიფოსატი
• Hairdresser or barber (workplace exposure as) – პარიკმახერობა ან დალაქობა (როგორც პროფესია)
• ადამიანის პაპილომავირუსი (HPV) ტიპი 68 (ინფექციით)
• ინდიუმის ფოსფიდი 
• IQ (2-ამინო-3-მეთილიმიდაზო[4,5-f]ქინოლინი) 
• Lead compounds, inorganic – ტყვიის ნაერთები, არაორგანული 
• Malaria (caused by infection with Plasmodium falciparum) – მალარია 
• მალათიონი
• მერკელის უჯრედების პოლიომავირუსი (MCV) 
• 5-მეთოქსიფსორალენი
• მეთილმეთანსულფონატი
• N-მეთილ-N´-ნიტრო-N-ნიტროზოგუანიდინი (MNNG)
• N-მეთილ-N-ნიტროზოშარდოვანა
• ნიტრატი ან ნიტრიტი (შიგნით მიღებული) ენდოგენური ნიტროზაციის გამომწვევ პირობებში
• 6-ნიტროქრიზენი 
• აზოტოვანი იპრიტი
• 1-ნიტროპირენი
• N-ნიტროზოდიეთილამინი
• N-ნიტროზოდიმეთილამინი
• 2-ნიტროტოლუოლი
• დარიშხანის არშემცველი ინსექტიციდები (სამუშაო ადგილზე შესხურებისა და გამოყენებისას ზემოქმედება) 
• ნავთობის გადამუშავება (სამუშაო ადგილზე ზემოქმედება) 
• პიოგლიტაზონი
• პოლიბრომირებული ბიფენილები (PBBs)
• პროკარბაზინის ჰიდროქლორიდი
• 1,3-პროპანსულტონი
• Red meat (consumption of) – წითელი ხორცის ინტენსიური მოხმარება
• სილიციუმის კარბიდის ულვაშისებრი კრისტალები
• სტირენ-7,8-ოქსიდი
• ტენიპოზიდი
• ტეტრაქლორეთილენი (პერქლორეთილენი) 
• ტეტრაფტორეთილენი 
• ტრიქლორეთილენი 
• 1,2,3-ტრიქლორპროპანი 
• ტრის(2,3-დიბრომპროპილ)ფოსფატი 
• Very hot beverages (above 65 degrees Celsius) – ძალიან ცხელი სასმელები (65 გრადუსზე მეტი)
• ვინილბრომიდი