Hər artıq kilo ömürdən oğurlayır – 195 ölkəyə aid 25 illik piylənmə tədqiqatının nəticələri

Ömür uzunluğu son iki əsrdə müharibə və epidemiyalardan təsirlənsə də, yavaş və davamlı artmışdır. Tədqiqatlar bu artımın son 30 ildə artan piylənmə problemi səbəbindən yavaşladığını, piylənmənin qarşısı alınmasa, yaxında dayanacağını proqnozlaşdırır.

Piylənmə nədir?

Piylənmə ən sadə ifadə ilə bədəndə artıq yağ toxumasının toplanmasıdır və artıq mübahisəsiz xəstəlik olduğu məlumdur. Diabet və ya ürək-damar xəstəliyi kimi multisistemli, yəni bədəndə bir neçə sistemə təsir edən xəstəlikdir. Tip 2 diabet, koronar ürək xəstəliyi və xərçəng riskini də artırır. Həmçinin getdikcə erkən yaşda görülməsi və uşaqlarda piylənmə tezliyinin artması səbəbindən sonrakı yaşlarda piylənmə problemlərinin əvvəlki nəsildən ağır getməsi daha aşağı gözlənilən ömür deməkdir.

- Marağınızı çəkə bilər: Piylənmə testi, piylənmə necə hesablanır? Bədən kütlə indeksi və bel çevrəsi ölçüləri

Piylənmə dünyada olduğu kimi ölkəmizdə də sürətlə yayılır. Məlumatlara görə 15 yaşdan yuxarı şəxslərin %34-ü artıq çəkili, %20-si piylənmişdir və bu nisbət hər gün artır

Dünyada epidemiyaya çevrilən PİYLƏNMƏ və ARTIQ ÇƏKİ

6 İyul 2017-də NEJM-də dərc edilmiş, piylənmə və artıq çəki barədə indiyədək ən geniş araşdırmada piylənmənin təsirləri qiymətləndirilmişdir. 68.7 milyon uşaq və yetkin iştirakçının 1980 və 2015 illəri arasındakı artıq çəki və piylənməsi analiz edilmişdir. Qlobal xəstəlik məlumat bazalarından istifadə ilə yüksək bədən kütlə indeksinə bağlı xəstəliklər yaş, cinsiyyət və müxtəlif amillərə görə araşdırılmışdır. 195 ölkə daxil edilmişdir.

Tədqiqat nəticələrinə görə:

• 2015-ci ildə 107.7 milyon uşaq və 603.7 milyon yetkinə piylənmə diaqnozu qoyulmuşdur.
• 1980-ci ildən bəri 70 ölkədə piylənmə tezliyi ikiqat artmışdır və digər ölkələrdə də artmağa davam edir.
• Piylənmə uşaqlarda yetkinlərdən az olsa da, bir çox ölkədə uşaqlıq piylənməsinin artım sürəti yetkinlərdəkini keçmişdir.
• Yüksək bədən kütlə indeksi dünyada ildə 4 milyon həyat itkisinə cavabdehdir.
• Yetkinlərdə dünyanın ən çox piylənən ölkəsi yetkin əhalisinin %35.3-ü piylənmiş olan Misir, ən arıq ölkəsi %1.3 ilə Vyetnamdır. Uşaq və yeniyetmələrdə ən çox piylənən ölkə %12.7 ilə ABŞ, ən arıq ölkə %1.2 ilə Banqladeşdir.
• Yüksək bədən kütlə indeksinə bağlı ölümlərin üçdə ikisi ürək xəstəliklərindəndir. Bu indekslə əlaqəli xəstəliklər 1990-cı ildən artmışdır. Lakin ürək-damar xəstəliklərinin əsas ölüm göstəricilərinin azalmasına görə artım sürəti zəifləmişdir.

Amerikada bir milyondan çox insanda aparılmış başqa tədqiqatda ən aşağı ölüm göstəricisi kişilərdə bədən kütlə indeksi (VKİ) 23.5 – 24.9, qadınlarda isə VKİ 22 – 23.4 olanlarda müşahidə edilmişdir. Həmçinin yüksək VKİ-li şəxslərdə koronar ürək xəstəliyinəbağlı ölümün ciddi artdığı, 5-20 il piylənmiş insanların gözlənilən ömrünün azaldığı görülmüşdür.

Digər tədqiqat Almaniyada 6139 şəxsdə aparılmışdır. VKİ 25 olan 18-29 yaşlı kişilərdə 1.93, qadınlarda 1.09 olan ölüm göstəricisi VKİ 40-ı keçdikdə kişilərdə iki dəfədən çox artaraq 4.2, qadınlarda 3 dəfədən çox artaraq 3.8 hesablanmışdır. Həmçinin gənclərdə artıq çəkinin hər dərəcəsinin gözlənilən ömrü azaltdığı müşahidə edilmişdir. Tədqiqatda piylənməyə bağlı koronar ürək xəstəlikləri və xərçəng də əlavə edildikdə gözlənilən ömür azalmasının azımsanmayacaq qədər çox olduğu, qəza ölümləri ilə müqayisədə piylənmənin təsirinin daha böyük olduğu görülmüşdür.

Gənclərdə keçmişə nisbətən piylənməyə bağlı hərəkət məhdudluğu artır, fiziki məşq azalır. Həmçinin tip 2 diabet tezliyi piylənmə ilə paralel artır. Digər dramatik nəticə: tip 2 diabetin həyati təhlükəli yan təsiri olan böyrək funksiyası itkisi tip 2 diabetli gənclərin %10-unda görülür. Piylənmənin artım sürətini nəzarətə ala bilməsək, xüsusilə gənclərdə nəticələr daha dramatik olacaq.

Amerikada 1980-2000 illərində aparılmış gözlənilən ömür tədqiqatının qrafiki aşağıdadır. Əyrilərə görə 1980 və 2000 illəri arasında ömür artmışdır. 1981 və 1984 tədqiqatlarına görə artım sürəti eyni davam etsəydi, ömrün açıq və tünd mavi əyrilər kimi artması gözlənirdi. Lakin dəyişən şərait və əsasən piylənməyə görə 1995 və 2003 illərində yaşıl və narıncı əyrilər kimi artım gözlənilir.

Qrafik: 65 yaşlı amerikalı qadınların müşahidə olunan və planlaşdırılan gözlənilən ömrü. Açıq və tünd mavi: 1981 və 1984 illərində həmin məlumatlarla gələcək üçün hesablanan əyrilər. Yaşıl və narıncı: 1995 və 2003 illərində dəyişən şəraitin (başda piylənmə) təsiri ilə gözlənilən əyrilər.

Piylənmə tezliyinin illərlə artdığı və artıq erkən yaşlarda başladığı üçün uşaqlarımızın daha dramatik hallarla qarşılaşacağı barədə xəbərdarlıq edirik.

Getdikcə artan bu problemlərin müntəzəm məşq və düzgün pəhriz seçimləri ilə qarşısını alıb həm sağlamlığımızı, həm uşaqlarımızın gələcəyini daha keyfiyyətli edə bilərik.