Ürək-damar xəstəliyi nədir? Risk amilləri nələrdir? Qarşısı necə alınır?

Kardiovaskulyar xəstəlik də adlandırılan və ən mühüm sağlamlıq problemlərindən olan ürək-damar xəstəlikləri, dörd əsas başlıq altında araşdırılır:

• İnfarkt kimi tanınan miokard infarktı (MI), şiddətli sinə ağrısı angina pektoris, ürək çatışmazlığı və koronar ölüm şəklində ortaya çıxan koronar ürək xəstəliyi (KÜX)
• İnsult (iflic) və keçici işemik həmlə ilə ortaya çıxan serebrovaskulyar xəstəlik (beyin damar xəstəliyi)
• Əlləri və ayaqları qidalandıran arteriyaları tutan periferik arteriya xəstəliyi
• Aorta aterosklerozu və döş və ya abdominal aorta anevrizması

Ürəyi qidalandıran damarların tıxanmasını və ya ciddi daralmasını ifadə edən koronar ürək xəstəlikləri, bütün ürək-damar xəstəliklərinin üçdə birini təşkil etdiyindən xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Ürək-damar xəstəliyi nədir? Niyə vacibdir?

Ürək-damar xəstəlikləri bütün dünyada və Türkiyədə ölümlərin 1 nömrəli səbəbidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (ÜST) görə ürək-damar xəstəlikləri dünya üzrə hər il 18 milyon insanın ölümünə , başqa sözlə illik qlobal ölümlərin %31-nə cavabdehdir. İnfarkt və insult (iflic) isə ürək-damar xəstəliklərinə (ÜDX) bağlı ölüm səbəblərinin təxminən %85-ni təşkil edir. 2030-cu ildə ürək-damar xəstəliklərinə bağlı ölümlərdə təxminən %30 artım olacağı proqnozlaşdırılır.

Ürək-damar xəstəliklərinin səbəbləri / risk amilləri nələrdir?

Ürək-damar xəstəliklərinin inkişafında risk amilləri olaraq siqaret-tütün istifadəsi, fiziki hərəkətsizlik, piylənmə, qeyri-sağlam qidalanma kimi mənfi davranışlarla yanaşı diabet, hipertenziya, dislipidemiya (xolesterin pozuntusu) kimi xəstəliklər və ailədə ürək-damar xəstəliyinin olması yer alır. Lakin risk amilləri ilə mübarizə ilə yanaşı erkən diaqnoz və vaxtında müalicə ilə bu xəstəlikləri əhəmiyyətli azaltmaq mümkündür.

Hiperlipidemiyanın (xolesterin yüksəkliyi) dərmanla müalicəsinin zəruriliyi barədə məlum riskləriniz (siqaret və ya yüksək təzyiq kimi) və ümumi sağlamlıq vəziyyətiniz müalicənin müəyyən edilməsində istiqamətverici olacaq.

• Yüksək LDL xolesterin,
• Yüksək triqliserid və ya
• Aşağı HDL xolesterin səviyyələri ürək-damar xəstəliyinə mənfi təsiri artıracaq.

Həkiminiz Koronar Ürək Xəstəliyi üçün 10 İllik Risk Proqnozu balı ilə gələcək 10 ildə koronar hadisə (infarkt) riskinizi hesablaya bilər.

Ürək-damar xəstəliklərinin qarşısını almaq üçün məsləhətlər

Ailə tarixçəsi, cinsiyyət və ya yaş kimi bəzi risk amillərini dəyişmək gücünüz olmasa da, digər ürək-damar xəstəliyi risklərini azaltmaq üçün görə biləcəyiniz mühüm profilaktik addımlar var. Bu gün dərhal sağlam həyat tərzi mənimsəyərək gələcək ürək problemlərindən qaçmaq üçün ilk addımı ata bilərsiniz.

Sağlam həyatın tənzimlənməsi

1. Siqaret çəkməyin və tütün istifadə etməyin

Siqaret çəkmək və ya hər hansı tütün növü istifadə etmək ürək-damar xəstəliyinin inkişafı üçün ən mühüm risk amillərindəndir. Bu risklər yalnız birbaşa tütün istifadəsi ilə məhdudlaşmır, 2-ci və ya 3-cü əl siqaret çəkmə ilə də əlaqəlidir. Tütün məhsullarında 7000-dən çox toksik/zərərli kimyəvi məhsul var. Bunlar ürək və damar quruluşunu zədələyir, ateroskleroz (arteriya daralması) artır, damar elastikliyi azalır və nəticədə infarkta səbəb ola bilər.

Siqaret tüstüsündəki karbonmonoksidə görə qanda azalan oksigeni normal səviyyəyə artırmaq üçün ürək daha çox işləməyə məcbur olur. Bu, ürək təzyiqinin artmasına (hipertenziya) və ürək döyüntülərinin sürətlənməsinə səbəb olur. Siqaret qanın laxtalanma riskini artırır. Xüsusilə kontraseptiv həb qəbul edən və siqaret çəkən qadınlarda infarkt və iflic riskinin artmasına səbəb olur.

Gündə 1 qutu siqaret çəkmək ürək-damar xəstəliyi riskini təxminən 2-4 dəfə artırır. Bununla yanaşı daha məsum görünən az siqaret çəkməyin — hətta gündə 1 siqaretin belə ürək-damar xəstəliyi riskini çəkməyənlərlə müqayisədə təxminən %50 artırdığı sübut edilmişdir (baxın əlaqəli elmi araşdırma).

Elektron siqaret istifadəsi ilə ürək-damar xəstəliyi arasında əlaqə olduğunu göstərən tədqiqatlar da dərc olunmuşdur. Ehtimalən elektron siqaret buxarındakı bioaktiv nikotin və parçalanma məhsulları uzunmüddətli istifadədən sonra ürək-damar sistemində bəzi zərərlər yarada bilər.

Tüstüsüz tütün və tütün məhsulları, azqatranlı və aznikotinli siqaretlər də ürək-damar xəstəliyi riskini azaltmır. Ürək xəstəliklərinin qarşısının alınması və ya riskin azaldılmasında siqaret çəkmək heç cür təhlükəsiz olmayacaq.

Siqaret çəkirsinizsə, tərgidin. Evinizdə çəkən varsa, onların da tərgitməsini təşviq edin.

Siqareti tərgitmək çətin ola bilər, amma daha irəli yaşda infarkt, iflic və ya başqa ürək-damar xəstəliyi ilə yaşamaq daha çətin olacaq. Siqareti tərgitməyi bacarsanız, qısa müddət sonra ürək xəstəliyi riskinizin azalmağa başladığını bilməlisiniz. İnfarkt (koronar ürək xəstəliyi) riski tərgitdikdən bir il sonra əhəmiyyətli azalır, təxminən 15 ildə isə siqaret çəkməyənlə demək olar bərabərləşir.

2. Alkoqolu azaldın

Alkoqol istehlakının miqdarı ilə ürək-damar xəstəliyi riski arasında əlaqə var. Yüksək miqdarda alkoqol təzyiqi yüksəldə, ürək əzələsi zədələnməsini (kardiomiopatiya), iflici, ürək ritm pozuntularını və digər ürək-damar xəstəliyi riskini artıra bilər. Həddindən artıq alkoqol həmçinin piylənmə, alkoqolizm, xərçəng, intihar və qəzalara töhfə verə bilər.

Lakin bəzi tədqiqatlarda az və mülayim (orta) səviyyədə alkoqol qəbul edənlərdə ürək-damar sağlamlığına müsbət təsirlər aşkarlanmışdır. Az və orta alkoqol istehlakının qoruyucu təsiri üçün HDL xolesterin səviyyəsinə və qanın laxtalanma sisteminə faydalı təsirlər daxil olmaqla müxtəlif mexanizmlər irəli sürülmüşdür.

Mülayim içki içmək kişilər üçün gündə təxminən 2 qədəh (20 gr), qadınlar üçün 1 qədəh (10 gr) və ya daha az alkoqol kimi tərif edilmişdir. Lakin bu həssas tarazlığı qorumaq çətindir. Faydalarını düşünərək qəbul edilən alkoqolun mənfi təsirlərini çox asan yaşaya bilərsiniz (baxın alkoqol istifadəsinin səbəb olduğu 12 xəstəlik). Buna görə alkoqol içməyənə başlamağı və ya istifadə edənlərə içdikləri miqdarı artırmağı qətiyyən tövsiyə etmirik.

3. Sağlam qidalanın

Ürək-damar sağlamlığını qorumağın ən uyğun və asan yolu pəhrizdəki doymuş yağı və trans yağı azaldaraq xolesterini aşağı salmaqdır. AHA doymuş yağın gündəlik kalorinin < % 7-si ilə məhdudlaşdırılmasını, trans yağın isə minimum istehlakını tövsiyə edir. Məsələn, tam yağlı pendir və süd əvəzinə yarımyağlılarını seçə bilərsiniz. Qızardılmış yeməkləri məhdudlaşdırmalı, bitki yağları ilə hazırlanmış yeməkləri daha çox yeməlisiniz.

Əsas doymuş yağ mənbələri bunlardır:

• Qırmızı ət
• Tam yağlı süd məhsulları
• Kokos və xurma yağları

Trans yağ mənbələri bunlardır:

• Qızardılmış qidalar, fast food məhsulları
• Un məmulatları
• Qablaşdırılmış qəlyanaltılar
• Marqarinlər
• Kreker, kartof qızartması və peçenye
• Etiketində “qismən hidrogenləşdirilmiş” və ya “hidrogenləşdirilmiş” yazılan məhsullar trans yağ ehtiva edir

Hansı növ olursa olsun, artıq DUZ zərərlidir

Pəhrizlə qəbul edilən duz miqdarı qan təzyiqi səviyyəsinin və bütün ürək-damar xəstəlikləri riskinin mühüm müəyyənedicisidir. Duzun hətta orta dərəcədə azaldılmasının qan təzyiqinə müsbət təsiri böyükdür. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı ürək-damar xəstəliklərinin qarşısını almağa dəstək üçün gündəlik duz qəbulunun adambaşına 5 qramdan az olmasını tövsiyə edir. Halbuki 2012-ci ildə aparılan araşdırmada Türkiyədə duz istehlakının %14.8 gr olduğu müşahidə edilmişdir. Tədqiqatda duzun təxminən %55-nin yemək bişirərkən əlavə edilən duzdan, %32-nin çörəkdəki duzdan, %12-nin isə süfrə duzundan alındığı göstərilmişdir.

Duz tərkibi azaldılmış Aralıq dənizi pəhrizi (DASH pəhrizi) dünyadakı mühüm pəhrizlər sıralamasında ürək-damar sağlamlığını qorumaqda ilk yerdədir.

Sağlam pəhrizdə təzə tərəvəz-meyvələr, tam taxıllar və paxlalılar, fındıq, badam kimi yağlı toxumlar, toyuq, hinduşka kimi ev quşları və balıq var, qazlı içkilər və şəkərli qidalar isə yoxdur. Liflə zəngin qidalar sağlamlıq üçün faydalıdır və xolesterini %10 qədər azaltmağa kömək edə bilər.

-Əlaqəli mövzu: Nə qədər duz artıqdır?

4. İdman edin, fiziki aktiv olun

Fiziki fəaliyyət və idman sağlamlıq üçün vacibdir. Bir çox tədqiqat fiziki fəaliyyətin koronar ürək xəstəliyindən ölümü və bütün ürək-damar xəstəlikləri riskini azaltdığını göstərmişdir. Həftənin ən azı 4 günü 30 dəqiqə və daha çox orta intensivlikli fiziki fəaliyyət edənlər yetərsiz fiziki fəaliyyət edənlərdən % 20-30 daha aşağı ölüm riskinə malikdirlər.

NICE (National Istitute for Healthand Care Exellence) təlimatı ürək xəstəliyi və iflic kimi ürək-damar xəstəlikləri (CVD) riski olan və ya olmayan yetkinlərin qiymətləndirilməsi və profilaktik qayğısını əhatə edən tövsiyələr ehtiva edir. Bunlar Amerika Ürək Cəmiyyəti (AHA) və Avropa Ürək Cəmiyyəti (ESC) tərəfindən də dəstəklənir.

Buna görə tövsiyə olunan idmanın dozası və müddəti həftədə orta hesabla 150 dəqiqə orta dərəcəli aerobik idman, velosiped, sürətli yeriş və ya təxminən 75 dəqiqə enerjili aerobik idman, qaçış və ya təkli tennis kimi fəaliyyətlərdir. 1 dəqiqə enerjili (şiddətli) fəaliyyət 2 dəqiqə orta intensivlikli fəaliyyətlə bənzər sağlamlıq faydası verir.

Yetkinlərdə həftədə 150 dəqiqə orta dərəcəli fiziki fəaliyyətin işemik ürək xəstəliyi riskini yüzdə 30, diabet riskini yüzdə 27 azaltdığı qəbul edilir.

Bağ işləri, ev təmizliyi, lift əvəzinə pilləkənlə qalxmaq, avtomobildən az istifadə etmək, avtobus və ya metrodan gedəcəyiniz yerdən 1-2 dayanacaq əvvəl enib piyada getmək, it sahibi olub səhər-axşam gəzdirmək kimi fəaliyyətlər də ürək-damar sağlamlığınıza müsbət təsir edəcək. Daha çox fayda üçün çox yorucu idman əvəzinə hərəkətlərinizin intensivliyini, müddətini və tezliyini artırmağı seçərək daha böyük fayda əldə edə bilərsiniz.

Fiziki fəaliyyət enerji balansının təmin edilməsində (metabolizm sürəti) və çəki nəzarətində vacibdir. Həmçinin fiziki fəaliyyət damar daxili strukturların (endotel funksiyasının) qorunmasını və düzəlməsini, çəki itkisini və ideal çəkinin qorunmasını təmin etməklə yanaşı anormal qan şəkərinin, qan təzyiqinin, lipid profilinin və insulin həssaslığının yaxşılaşmasını təmin edir.

5. Sağlam çəki hədəfləyin, piylənməyin!

Bütün dünyada piylənmə yalnız yetkinlər deyil, uşaqlar üçün də geniş yayılmış problemə çevrilib. İdeal çəkidə olmaq və onu qorumaq üçün fiziki fəaliyyət edə bilmək, lazımsız kalorili qidalardan qaçmaq və sağlam qidalanmanı davam etdirmək vacibdir. İdeal çəkinin müəyyən edilməsində bədən kütlə indeksindən (BKİ) istifadə edilir. BKİ bədən çəkisinin (kg ilə) boy uzunluğunun (metrlə) kvadratına bölünməsi ilə hesablanır. Qadın və kişidə piylənmə səviyyəsi bədən kütlə indeksi dəyərlərinə görə təsnif edilir. BKİ >25 kg/m2 (artıq çəkili və piylənməsi olan) şəxslərdə adətən daha yüksək xolesterin, yüksək təzyiq, insulin müqaviməti və tip 2 diabetə meyillilik olduğundan uzun müddətdə ürək-damar xəstəliyi riskləri artır.

BKİ yaxşı bələdçidir, amma bəzi qüsurları var. Məsələn, əzələ çəkisi az, bədəni isə piylə zəngin insanda BKİ aşağı çıxa bilər; çox əzələli və fiziki formada olan qadın və kişilərdə isə sağlamlıq riski yüksək olmasa belə BKİ yüksək ola bilər. Buna görə çox vaxt BKİ əvəzinə bel çevrəsini ölçmək, hətta bel-omba nisbətini hesablamaq qarın piyinin miqdarını ölçmək üçün daha faydalı vasitə ola bilər:

• Bel ölçüsü 102 cm və yuxarı olan kişilər adətən artıq çəkili qəbul edilir.
• Bel ölçüsü 88 cm və daha çox olduqda qadınlar adətən artıq çəkilidir.
• Bel-omba nisbətinin də >0.9 olması sağlamlıq üçün riskli qəbul edilir.

Kiçik çəki itkisi belə faydalı ola bilər. Çəkinizi yalnız yüzdə 3 ilə 5 azaltmaq triqliseridləri və qan şəkərini (qlükoza) azaltmağa, diabet riskini aşağı salmağa kömək edə bilər. Daha çox arıqlamaq qan təzyiqi və qan xolesterin səviyyəsini azaltmağa kömək edə bilər.

Arıqlamağınızı asanlaşdıracaq 5 tövsiyə;

• Real hədəflər müəyyən edin, motivasiyanızı qoruyun (çata bilməyəcəyiniz çəki və ya edə bilməyəcəyiniz pəhrizlə vaxt və enerji itirməyin),
• Yediklərinizi qeyd edin (qidalanma gündəliyi tutun, nə vaxt nə qədər yediyinizi görün. Beləliklə səhvlərinizi daha asan fərq edəcəksiniz),
• Porsiyaları kiçildin,
• Ağıllı yemək seçimləri edin (ən sevdiyiniz qidalardan imtina etmək istəmirsinizsə, başqa yeməkdən güzəşt edin və ya tarazlığı qorumaq üçün əvəzləmə imkanı yaradın. Bu, əvvəl və ya sonra daha yüngül yemək və ya əvəzində idman ola bilər. Həmçinin sağlam qəlyanaltıların, meyvələrin, tərəvəzlərin və kəpəkli taxılların daha uzun tox saxladığını kəşf edin),
• Fiziki aktiv qalın
• Arıqlayıb çəkilərini qoruyan insanların uğurunun ən böyük sirləri qidalanma vərdişlərini dəyişmələri (%98) və xüsusilə yeriş olmaqla fiziki fəaliyyətlərini artırmalarıdır (% 94).

6. Yetərincə yatın

Yetərli və keyfiyyətli yuxu sağlam həyatın mühüm hissəsidir. Yuxusuzluq gün ərzində sizi yalnız əsnətmir, həm də sağlamlığınıza zərər verə bilər. Yetərincə yata bilməyənlərdə piylənmə, yüksək təzyiq, infarkt, diabet və depressiya daha çox görülür.

Zəngli saat olmadan oyanır və özünüzü dincəlmiş hiss edirsinizsə, yetərincə yatırsınız. Amma daim təxirəsalma düyməsinə uzanır, yataqdan qalxmaq üçün mübarizə aparırsınızsa, yaxşı və keyfiyyətli yatmadığınızı bilməlisiniz.

Yuxunu məcburən etdiyimiz iş kimi görməməliyik. Çünki yaxşı yuxu bədənin dincəlməsi üçün zəruridir. Buna görə daha yaxşı həyat üçün yuxunu prioritetlərimizdən birinə çevirməliyik. Yetkinlərin çoxuna hər gecə 7-9 saat yuxu lazımdır. Bunu və keyfiyyətli yuxunu təmin etmək üçün yuxu planı qura bilərsiniz. Məsələn, gecə 12-dən əvvəl yatmağa başlayın və hər gün eyni vaxtda oyanın. Yuxuya getməkdə çətinlik varsa, yataq otağınızı qaranlıq və sakit saxlayın; bununla yatmaq asanlaşacaq.

Lakin yetərincə yatdığınızı düşünsəniz də dincəlmiş oyanmır, gün boyu hələ yorğun hiss edirsinizsə, yuxu apnesi sindromu (obstruktiv yuxu apnesi) baxımından həkiminizlə qiymətləndirmə apara bilərsiniz.

Obstruktiv (tıxayıcı) yuxu apnesində boğaz əzələləriniz boşalır və yuxu zamanı tənəffüs yolunuzu fasilələrlə bağlayır. Bu, nəfəsin müvəqqəti dayanmasına səbəb olur. Əlamətlərə yüksək səslə xoruldamaq, yuxuda nəfəs ala bilməmək, gecə bir neçə dəfə oyanmaq, baş və ya boğaz ağrısı, ağız quruluğu ilə oyanmaq, yorğun qalxmaq və gün ərzində yaddaş və ya öyrənmə problemləri yaşamaq daxildir.

Piylənmə yuxu apnesinin ən mühüm səbəblərindəndir. Buna görə arıqlamaq müalicə üçün çox vacibdir. Müalicədə arıqlamaqla yanaşı yatarkən hava yolunu açıq saxlayan davamlı müsbət hava yolu təzyiqi (CPAP) cihazı da obstruktiv yuxu apnesinin aradan qaldırılmasına ciddi töhfə verir. Həmçinin CPAP müalicəsinin ürək xəstəliyi riskini azaltdığı məlumdur.

7. Stresinizi azaldın

Koronar ürək xəstəliyi riski ilə stres arasında birbaşa əlaqə tapılmayıb. Lakin risk amillərinə təsir edən dolayı əlaqə göstərilib. Məsələn, stresli insanlar çox yeyə, siqaretə başlaya və ya əvvəlkindən çox çəkə bilərlər. Bu baxımdan tətiklənmiş mənfi davranışlar uzun illər davam etdikdə stresin piylənmə, diabet, hipertenziya, hiperlipidemiya kimi ürək-damar xəstəliyi risklərinin yaranmasına töhfəsindən danışmaq olar.

Dərmansız, sağlam vərdişlərlə streslə necə mübarizə aparılır?

1. Yavaşlayın
   Ediləcəkləri əvvəlcədən planlaşdırın və işlərinizi tələsmədən kifayət qədər vaxtda görməyə çalışın. Beləcə mühüm işləri görərkən pis sürprizləri və çatdırmaq təlaşını minimuma endirin.
2. Təxirə salmağı sınayın
   Çox işləmək və yuxusuz qalmaq vərdişə çevrildikdə iş bir növ mübarizəyə dönməyə başlayacaq. Bəzən işləri təxirə salıb diqqətinizi yenidən topladıqda daha səmərəli işlədiyinizi və işlərin asan görüldüyünü fərq edə bilərsiniz.
3. Narahat olmağı dayandırın
   Hər hansı səbəbdən bacarmayacağınızı düşünsəniz belə bunun dünyanın sonu olmadığını anlayın. Belə hallarda nəfəs alın və hər şeyin yenidən yoluna düşəcəyinə inanın.
4. Gülümsəyin
   Qəhqəhə çəkmək hər kəsə yaxşı təsir edir. Tək olanda belə yüksək səslə gülməkdən qorxmayın. Özünüzü daha yaxşı hiss edəcəksiniz.
5. Sevdiklərinizə vaxt ayırın
   Dostlarınıza və ailənizə zəng etməyə vaxt ayırın, onlarla danışın, söhbət edin.
6. Planlı olun
   Ən çətin və mühüm tapşırıqlarda belə nəticəyə fokuslanmağa kömək üçün “ediləcəklər” siyahıları hazırlayın. Planlı təşkilatçılıq yayınmağınızın qarşısını alıb daha az streslə uğur qazanmağınızı asanlaşdıracaq.
7. Kömək edin
   Sizə ehtiyacı olan insana vaxt ayırın və kömək edin. Başqalarına kömək özünüzü yaxşı hiss etdirəcək.
8. Hər gün aktiv qalın
   İdman zehni və fiziki gərginliyi yüngülləşdirə bilər. Əyləncəli saydığınız fəaliyyətləri kəşf edin və tez-tez etməyə çalışın.
9. Pis vərdişlərdən imtina edin
   Çox alkoqol, tütün və ya kofein qan təzyiqini artıra bilər. Həmçinin əsəbiliyi və təşvişi artıra bilər.
10. Dəyişikliyə açıq olun
    Yeni bacarıq öyrənməkdən, yeni hədəfə doğru çalışmaqdan və ya başqalarını sevməkdən, tanımadığınız birinə kömək etməkdən çəkinməyin.

Ürək-damar xəstəlikləri risk amillərinin idarəsi

Müntəzəm sağlamlıq skrininqindən keçin

Yüksək təzyiq, yüksək xolesterin və qan şəkəri yüksəkliyi ürək-damar sistemini zədələyə bilər. Amma hər şeydən əvvəl riskləri bilmək lazımdır. Yəni skrininq testi etdirmədən nə vəziyyətdə olduğunuzu bilməzsiniz. Müntəzəm skrininq göstəricilərinizi və tədbir görüb-görməməli olduğunuzu deyə bilər.

• Qan təzyiqi: Müntəzəm qan təzyiqi skrininqi adətən yeniyetməliklə başlayır. Yüksək təzyiq risk amili olmayan 18 ilə 39 yaş arasındakı şəxslərə 3-5 ildən bir hipertenziya skrininqi tövsiyə edilir.

Lakin 40 yaş və yuxarısınızsa, yaxud 18 ilə 39 yaş arasında olub artıq çəkili, piylənməsi olan və ya digər amillərlə yüksək təzyiq riski daşıyırsınızsa, həkiminizdən hər il təzyiq izləməsi istəyə bilərsiniz. Normal qan təzyiqi 120/80 mm Hg və aşağı qəbul edilir.

• Xolesterin səviyyələri: Yetkinlər adətən 18 yaşından başlayaraq hər beş ildə ən azı bir dəfə xolesterinlərini ölçdürməlidirlər. Ailədə erkən başlayan ürək xəstəliyi tarixçəsi kimi əlavə risk amilləri olanlara daha erkən və daha tez-tez ölçmələr tövsiyə oluna bilər.

• Diabet skrininqi: Diabet ürək-damar xəstəlikləri üçün mühüm risk amili olduğundan xəstəliyin inkişafının qarşısını almaq üçün əvvəlcədən diabet skrininqi dəyərlidir. Diabetin olub-olmadığını yoxlamaq üçün acqarına qan şəkəri və ya hemoqlobin A1C testini nə vaxt etdirməli olduğunuz barədə həkiminizlə danışa bilərsiniz.

Çəkiniz normaldırsa və tip 2 diabet üçün başqa risk amilləriniz yoxdursa, skrininq 45 yaşından başlamalıdır. Testlər normaldırsa, ən azı 3 ildən bir davam etməlidir. ADA (Amerika Diabet Cəmiyyəti) 18 yaş və yuxarı artıq çəkili uşaq və yeniyetmələrin skrininqini tövsiyə edir. Artıq çəki və ya ailədə diabet tarixçəsi kimi risklərinizdən asılı olaraq həkiminiz erkən diabet skrininqi tövsiyə edə bilər.

Skrininqdən sonra hər biri ürək-damar xəstəliyi üçün risk amili olan yüksək xolesterin, yüksək təzyiq və ya diabet kimi xəstəliklərə diaqnoz qoyula və ya meyliniz aşkarlana bilər. Bu halda həkiminiz bəzən dərman yaza bilər. Lakin uzun müddətdə riskinizi azaldacaq və ya meylinizi düzəldəcək ən mühüm seçim həmişə həyat tərzi dəyişiklikləridir. Bu dəyişikliklərə nə qədər erkən başlayıb nə qədər uzun davam etsəniz, risk amilləri və ürək-damar xəstəlikləri ilə mübarizədə o qədər uğurlu olacağınızı unutmayın.