Alkoqolun səbəb olduğu xəstəliklər və orqanizmə vurduğu zərərlər

Alkoqol dünyada ən geniş istifadə olunan asılılıq yaradan maddələrdən biridir. Təəssüf ki, həzzverici təsirləri ilə yanaşı insan sağlamlığına çoxşaxəli və ciddi zərərlər vurur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatlarına görə hər il dünyada təxminən 3 milyon insan alkoqolla bağlı səbəblərdən həyatını itirir; üstəlik alkoqol istifadəsi 200-dən çox xəstəliyə birbaşa və ya dolayı səbəb olur. ÜST, alkoqol istehlakı üçün təhlükəsiz aşağı hədd olmadığını xüsusilə vurğulayır. Yəni az miqdarda qəbul edilsə belə alkoqolun orqanizmə zərəri ola bilər.

Adətən alkoqolun zərərləri deyildikdə ilk olaraq qaraciyər sirrozu və ya yol qəzaları ağla gəlsə də, əslində alkoqolun orqanizmə vurduğu zərərlər bunlarla məhdud deyil. Həddindən artıq və davamlı alkoqol istehlakı demək olar hər orqan sisteminə mənfi təsir edir. Beyindən ürəyə, qaraciyərdən sinir sisteminə qədər bir çox həyati orqan və sistem alkoqolla bağlı zədələnə bilər. Bu yazımızda, alkoqolun səbəb olduğu xəstəlikləri hər kəsin anlaya biləcəyi şəkildə təsirləndikləri sistemlərə görə kateqoriyalara ayıraraq araşdıracağıq.

Aşağıdakı cədvəldə alkoqolun səbəb olduğu əsas xəstəliklər, təsirləndikləri orqan sistemlərinə görə ümumiləşdirilmişdir:

Yuxarıdakı siyahı qorxuducu görünə bilər. İndi bu sistem və xəstəlik qruplarını ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirərək, alkoqolun orqanizmimizdə hansı zədələnmələrə yol açdığını daha yaxından araşdıraq.

Alkoqolun həzm sisteminə təsirləri (Mədə, qaraciyər və mədəaltı vəzi)

Ağızdan başlayaraq həzm sisteminin hər hissəsi alkoqolun zərərli təsirlərinə məruz qalır. Alkoqol birbaşa mədə və bağırsaq selikli qişasını qıcıqlandırır, həzm fermentlərinin tarazlığını pozur və həyati orqanlar olan qaraciyər ilə mədəaltı vəzidə zədələnməyə səbəb olur.

• Mədə problemləri (Qastrit və xora): Alkoqol mədəni qıcıqlandıraraq qastritə (mədə divarının iltihabı) və mədə turşusunun tarazlığı pozulduğu üçün xoralara səbəb ola bilər. Tez-tez alkoqol qəbul edənlərdə mədə ağrısı, qıcqırma, ürəkbulanma və qida borusunda yanma (reflü) çox görülür. Yeşilay’ın bildirdiyinə görə alkoqol mədə və qida borusunu qıcıqlandıraraq qastrit, xora kimi problemlərə zəmin yaradır. Bu problemlər uzunmüddətli perspektivdə həzm sistemində xroniki narahatlıqlara çevrilə bilər.

• Qaraciyər yağlanması və hepatit: Qaraciyər, alkoqolun orqanizmdən təmizlənməsinə cavabdeh orqandır və intensiv alkoqol istifadəsi ilə ən çox qarşılaşan orqandır. Davamlı alkoqol qəbul edildikdə qaraciyərdə yağ toplanması (alkoqollu qaraciyər yağlanması) başlayır. Zamanla qaraciyər hüceyrələri zədələnərək alkoqollu hepatit adlanan iltihab yaranır. Alkoqollu hepatit halsızlıq, sarılıq və qarın ağrısı ilə gedən ciddi vəziyyətə çevrilə bilər.

• Sirroz (Xroniki qaraciyər çatışmazlığı): Uzunmüddətli və həddindən artıq alkoqol istehlakı, qaraciyər hüceyrələrində qalıcı zədə yaradaraq sirroz adlanan geridönməz qaraciyər xəstəliyinə səbəb ola bilər. Sirrozda qaraciyər toxuması sərtləşir və funksiyalarını yerinə yetirə bilmir. İntensiv alkoqol istifadə edən hər şəxsdə sirroz inkişaf etməsə də, kimdə inkişaf edəcəyini əvvəlcədən təxmin etmək mümkün deyil. Genetik meyil və digər amillər təsirli ola bilər. Lakin araşdırmalar, qadınların qaraciyərə alkoqolun toksik təsirlərinə kişilərdən daha həssas olduğunu göstərir (eyni miqdarda alkoqolda qadınlar daha çox zərər görə bilər). Sirrozlu xəstələrdə qaraciyər çatışmazlığı, qarında maye toplanması, şüur bulanıqlığı və qanamaya meyil kimi ağır problemlər yaranır və həyatı təhdid edir.

• Pankreatit (Mədəaltı vəzi iltihabı): Alkoqol istifadəsi mədəaltı vəzi üçün də son dərəcə zərərlidir. Mədəaltı vəzinin iltihabı ilə səciyyələnən pankreatit tutması adətən şiddətli qarın ağrısı və qusma ilə özünü göstərir. Aparılan araşdırmalar, xroniki pankreatit hallarının təxminən %70-inin səbəbinin həddindən artıq alkoqol istifadəsi olduğunu ortaya qoymuşdur. Yəni hər 10 pankreatit halından 7-si alkoqolla əlaqəlidir. Təkrarlayan pankreatit tutmaları mədəaltı vəzi toxumasında qalıcı zədə buraxaraq həzm çatışmazlığı və qan şəkəri pozuntuları (hətta diabet) yarada bilər. Alkoqol, mədəaltı vəzidə xərçəng inkişafı riskini də artırır (aşağıda “Xərçəng” bölməsində toxunulacaq).

Alkoqolun ürək-damar sisteminə təsirləri

Ürək və qan dövranı sistemi, alkoqolun təsir etdiyi digər mühüm sahədir. Xüsusilə xroniki və həddindən artıq alkoqol istehlakı ürəyin quruluşuna və damarlarda qan axınına mənfi təsir edərək müxtəlif ürək-damar xəstəliklərinə zəmin yaradır:

• Yüksək təzyiq (Hipertoniya): Alkoqol qan təzyiqini yüksəldən təsir göstərir. Müntəzəm alkoqol istifadəsi, xroniki yüksək təzyiqə səbəb ola və ya mövcud hipertoniyanı ağırlaşdıra bilər. Yüksək təzyiq nəzarətə alınmazsa ürək xəstəliyi, böyrək çatışmazlığı, insult (iflic) kimi ciddi nəticələrə yol aça bilər.

• Ürək ritminə və ürək əzələsinə təsirləri: Həddindən artıq alkoqol qəbulu ürək ritmini tənzimləyən elektrik sistemini pozaraq aritmiyalara (ürək ritm pozuntusu) səbəb ola bilər. Xüsusilə qulaqcıq fibrilyasiyası kimi ritm pozuntuları xroniki alkoqol istifadəçilərində çox görülür. Həmçinin alkoqol, ürək əzələsini zəiflədib genişləndirərək kardiomiopatiya adlanan vəziyyəti tətikləyə bilər. Kardiomiopatiya ürək əzələsinin pompalama gücünü azaldaraq ürək çatışmazlığına və məşq edə bilməmə, təngnəfəslik kimi şikayətlərə səbəb olur.

• Damar tutulması və iflic riski: Alkoqol istifadəsinin digər təsiri, qanın laxtalanma meylini artırması və damar divarlarına zərər verməsidir. Bu vəziyyət, damar tutulmalarının inkişafını asanlaşdırır. Nəticədə ürək tutmaları və ifliclər (insult) üçün risk yüksəlir. Məsələn, Harvard Universitetində aparılmış araşdırmada ürək tutması keçirmiş şəxslər alkoqol istifadəsini davam etdirdikdə ölüm risklərinin 2 dəfə artdığı göstərilmişdir. Yəni ürək-damar sağlamlığı baxımından alkoqol mühüm risk amilidir.

Alkoqolun sinir sisteminə təsirləri (Beyin və sinirlər)

Alkoqol, mərkəzi sinir sistemi (beyin) və periferik sinir sistemi üzərində birbaşa toksik təsir göstərir. Bu həm beyin funksiyalarında pozulmaya, həm də orqanizmin digər hissələrini idarə edən sinir şəbəkələrində zədələnməyə səbəb olur.

• Beyin zədələnməsi və demensiya (Ağıl zəifliyi): Davamlı alkoqol istifadəsi, beyin hüceyrələrinin ölməsinə və beynin bəzi nahiyələrində kiçilməyə səbəb olur. Bu təsir uzunmüddətli perspektivdə demensiya (ağıl zəifliyi) riskini artırır. Normalda yaşlılıqda gözlənilən unutqanlıq, yaddaş itkisi, qərarvermə çətinliyi kimi əlamətlər, həddindən artıq alkoqol istifadə edənlərdə daha erkən yaşlarda ortaya çıxa bilər. Hətta tiamin (B1 vitamini) çatışmazlığı ilə əlaqəli Wernicke-Korsakoff sindromu adlanan vəziyyət xroniki alkoqoliklərdə görülən ciddi yaddaş pozuntusu və düşüncə dağınıqlığı ilə gedən demensiya növüdür.

• İflic (İnsult): Alkoqolun ürək-damar sisteminə laxtalandırıcı təsiri və yüksək təzyiqə səbəb olması, beyin damarlarında tutulma və ya qanamaya yol açaraq iflicə səbəb ola bilər. Xüsusilə hipertoniya və qulaqcıq fibrilyasiyası kimi ritm pozuntuları alkoqolik şəxslərdə insult riskini dəfələrlə artıra bilər. İnsult keçirənlərdə bədənin bir yarısında iflic, nitq itkisi, şüur pozuntusu kimi qalıcı zədələr yarana bilər.

• Sinir hüceyrəsinin zədələnməsi (Neyropatiya): Alkoqol beyindən kənardakı periferik sinir sisteminə də təsir edir. Uzun müddət yüksək dozada alkoqol qəbul edildikdə periferik neyropatiya adlanan vəziyyət inkişaf edə bilər. Bu, əl və ayaq sinirlərinin zədələnməsi ilə yaranan vəziyyətdir və əllərdə-ayaqlarda keyimə, iynələnmə, əzələlərdə gücsüzlük, hiss itkisi kimi əlamətlərə səbəb olur. İrəli mərhələdə yerimə çətinliyi, tarazlığın pozulması, sidik qaçırma və hətta cinsi funksiya pozuntuları görülə bilər. Alkoqolun sinir hüceyrələri üçün toksik olması və qidalanma pozuntusuna səbəb olması (xüsusilə B vitamini çatışmazlıqları) nəticəsində bu sinir zədələnməsi yaranır.

• Epileptik tutmalar (Sara tutması): İntensiv alkoqol istehlakı beyindəki elektrik fəaliyyətini pozaraq epilepsiya tutmalarını tətikləyə bilər. Hətta heç epilepsiyası olmayan şəxsdə belə alkoqol zamanla saraya bənzər tutmalara səbəb ola bilər. Xüsusilə alkoqol çəkilmə dövrlərində (çox içdikdən sonra qəfil tərgidənlərdə) görülən titrəmə, tərləmə, ürəkdöyünmə ilə gedən delirium tremens krizləri şüur dəyişikliyi və tutmalarla həyatı təhdid edə bilən ciddi vəziyyətdir. Həmçinin alkoqol epilepsiya xəstələrinin istifadə etdiyi bəzi dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girərək dərmanların effektivliyini azalda və ya yan təsirlərini artıra bilər.

Alkoqolun psixi sağlamlığa təsirləri (Psixoloji problemlər)

Alkoqol yalnız fiziki sağlamlığa deyil, psixi sağlamlığa da dərindən təsir edir. Beyindəki kimyəvi tarazlıqları dəyişdirdiyi üçün əhvalda dalğalanmalar, davranışa nəzarətin zəifləməsi və müxtəlif psixiatrik problemlər yarada bilər. Əslində alkoqolla psixi sağlamlıq arasındakı əlaqə ikitərəflidir: psixoloji problemləri olanlar çətinliklərinin öhdəsindən gəlmək üçün alkoqola yönələ bilər; digər tərəfdən həddindən artıq alkoqol istifadəsi də yeni psixoloji problemlər yarada bilər. Beləcə bir qapalı dövrə yarana bilər.

• Depressiya və təşviş: Alkoqol, depressiya və təşviş (narahatlıq pozuntusu) ilə yaxından əlaqəlidir. Bəzi insanlar depressiya yaşayarkən rahatlamaq üçün alkoqola sarılır, lakin alkoqol istifadəsi uzunmüddətli perspektivdə depressiya əlamətlərini daha da ağırlaşdırır. Elmi tədqiqatlar, intensiv alkoqol istehlakının depressiya riskini artırdığını göstərir. Oxşar şəkildə alkoqol asılılığı olan fərdlərdə narahatlıq pozuntuları və panik tutmalar da tez-tez görülür. Alkoqolun beyin kimyasını pozması, xoşbəxtlik verən serotonin kimi hormonların tarazlığını alt-üst etməsi nəticəsində insan bədbəxt, narahat, qəzəbli əhvala bürünə bilər. Uzunmüddətli perspektivdə alkoqol, əhval pozuntularına səbəb olaraq şəxsin gündəlik həyatın öhdəsindən gəlməsini çətinləşdirir.

• Yuxu pozuntuları: Alkoqol əvvəlcə yuxu gətirsə də, əslində yuxu keyfiyyətini azaldır. Davamlı alkoqol qəbul edənlərdə yuxusuzluq (insomniya), gecə tez-tez oyanma, kabus görmə kimi problemlər geniş yayılmışdır. Alkoqol təbii yuxu dövrünü pozaraq dərin yuxu mərhələlərini qısaldır; bu da dincəldici yuxunun alınmamasına səbəb olur. Yuxusuzluq isə ertəsi gün təşvişi və qıcıqlanmanı (əsəbiliyi) daha da artıraraq qapalı dövrə yarada bilər.

• Davranış və şəxsiyyət dəyişiklikləri: Həddindən artıq alkoqol istifadəsi fərdlərin davranışlarına və sosial münasibətlərinə də mənfi təsir edir. Qəzəbə nəzarət problemləri, aqressiv davranışlar, zorakılığa meyil sərxoş halda arta bilər. Xroniki alkoqol asılılarında şəxsiyyət dəyişiklikləri, özünə qapanma və ya tam əksinə aqressivləşmə görülə bilər. Həmçinin alkoqol qərarvermə mexanizmlərini pozduğu üçün aqressiya və intihar cəhdləri riski yüksəlir. Bu vəziyyət yalnız şəxsin özünə deyil, ətrafına da zərər verə bilər (məsələn, ailədaxili zorakılıq hallarının mühüm hissəsində alkoqol təsiri vardır). Nəticə olaraq alkoqol psixi sağlamlığı təhdid edən ciddi amildir.

Alkoqolun immun sisteminə və infeksiyalara təsiri

Müdafiə (immun) sistemi, orqanizmi infeksiyalardan və xəstəliklərdən qoruyan müdafiə mexanizmidir. Həddindən artıq alkoqol istehlakı immun sistemini zəiflədərək müxtəlif infeksion xəstəliklərə meyli artırır.

• İmmunitetin zəifləməsi: Alkoqol orqanizmin müdafiə hüceyrələrinin (məsələn, leykositlərin) funksiyasını pozur və mühüm vitamin-mineral tarazlıq pozuntularına səbəb olur. Xüsusilə qaraciyər və sümük iliyi funksiyalarındakı pozulma səbəbindən infeksiyalara müqavimət azalır. Davamlı alkoqol istifadə edən şəxsin yaraları gec sağala, tez-tez soyuqdəymə, qrip kimi infeksiyalara yoluxa bilər.

• İnfeksion xəstəliklər (Sətəlcəm, vərəm və s.): Alkoqolik şəxslərdə ağciyər infeksiyaları və bəzi spesifik infeksion xəstəliklər adi əhaliyə nisbətən daha çox görülür. Məsələn, alkoqol istifadəsi sətəlcəm (pnevmoniya) riskini nəzərəçarpacaq artırır. Daha da diqqətçəkən məqam, araşdırmalara görə alkoqol asılılarında vərəm (tuberkulyoz) görülmə riskinin 28 dəfə daha çox olmasıdır. İmmunitetin basqılanması nəticəsində yuxuda qalan vərəm mikrobu alkoqoliklərdə asanlıqla aktivləşərək ciddi ağciyər infeksiyasına səbəb ola bilər.

• Yoluxucu xəstəliklər və riskli davranışlar: Alkoqolun digər dolayı təsiri şəxsin nəzarət və mühakimə mexanizmlərini zəiflədərək riskli davranışlara səbəb olmasıdır. Güclü alkoqol təsirində olan fərdlər qorunmasız cinsi əlaqələrə və ya inyeksiya kimi riskli müdaxilələrə daha açıq ola bilər. Bu da HIV/AIDS, viral hepatit (Hepatit B, C) və digər cinsi yolla ötürülən xəstəliklər baxımından risk yaradır. Qısacası alkoqol həm immuniteti azaldaraq, həm də riskli davranışları artıraraq müxtəlif infeksiyalara zəmin yaradır.

Alkoqolun hormonal və reproduktiv sistemə təsirləri

Alkoqol istehlakı orqanizmdəki hormonal tarazlıqları alt-üst edə bilər. Reproduktiv sağlamlığa da mənfi təsirləri vardır; həm kişilərdə, həm qadınlarda cinsi funksiya pozuntularına və sonsuzluq riskinə səbəb ola bilər. Həmçinin hamiləlik dövründə alkoqol qəbulu ana bətnindəki körpə üçün çox ciddi təhlükələr yaradır.

• Hormonal pozuntular: Xroniki alkoqol istifadəsi, orqanizmdəki endokrin (hormonal) sistemə təsir edərək müxtəlif tarazlıq pozuntularına səbəb olur. Kişilərdə alkoqol testosteron hormonunun istehsalını basqılayır və estrogen hormonunun nisbi artmasına səbəb olur. Bu vəziyyət, cinsi istəyin azalması, sərtləşmə problemləri (impotensiya) və hətta kişilərdə döş böyüməsi (ginekomastiya) kimi təsirlər yarada bilər. Qadınlarda isə alkoqol reproduktiv hormonların dövrünü pozaraq aybaşı pozuntularına səbəb ola bilər. Aybaşının seyrəkləşməsi və ya dayanması, yumurtlama problemləri və buna görə sonsuzluq (infertillik) riskində artım görülə bilər. Həmçinin çox alkoqol istehlak edən qadınlarda menopauzanın daha erkən yaşlarda başlaya bildiyi də məlumdur.

• Cinsi funksiya pozuntuları: Alkoqolun sinir sisteminə və damarlara mənfi təsirləri sağlam cinsi funksiyaları da əngəlləyir. Kişilərdə xroniki alkoqol istifadəsi nəticəsində sərtləşmə pozuntusu (erektil disfunksiya) tez-tez rast gəlinən problemdir. Penisə gedən sinirlər və damarlar alkoqolun təsiri ilə zədələndiyi üçün yetərli sərtlik yaranmır. Qadınlarda isə alkoqol cinsi istəksizlik və orqazm çətinliyi kimi problemlərə səbəb ola bilər. Hər iki cinsdə uzunmüddətli perspektivdə cinsi həyat keyfiyyəti azalır.

• Hamiləlikdə alkoqol (Fetal Alkoqol Sindromu): Hamiləlik dövründə alkoqol istehlakı, körpənin inkişafı üçün son dərəcə zərərlidir və qətiyyən tövsiyə edilmir. Alkoqol, plasenta vasitəsilə birbaşa körpəyə keçərək onun həssas orqanlarına zərər verə bilər. Nəticələri arasında düşük, erkən doğuş, ölü doğuş kimi faciəli hallar sayıla bilər. Diri doğulsa belə ananın hamiləlikdə alkoqol istifadəsi körpəsində qalıcı zədələrə səbəb ola bilər. Fetal Alkoqol Sindromu adlanan vəziyyətdə körpədə əqli gerilik, inkişaf geriliyi, davranış problemləri, üz və orqan deformasiyaları görülə bilər. Bu sindrom hamiləlikdə içilən alkoqol səbəbindən yaranan və təəssüf ki, müalicəsi olmayan vəziyyətdir. Buna görə uşaq sahibi olmağı planlayan və ya hamilə olan fərdlərin alkoqoldan tamamilə uzaq durması şərtdir.

Alkoqol və xərçəng riski

Alkoqol istifadəsi ilə xərçəng inkişafı arasındakı əlaqə son illərdə çoxsaylı elmi araşdırmaların mövzusu olmuşdur. Alkoqol orqanizmdə parçalandıqda asetaldehid adlı zəhərli maddəyə çevrilir; bu maddə DNA-ya zərər verərək xərçəng yaranmasını tətikləyə bilər. Həmçinin alkoqol hüceyrələrdə oksidləşdirici stress yaradır və immun sisteminin xərçənglə mübarizə imkanını azaldır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı, alkoqolun bir çox xərçəng növünə zəmin yaratdığı barədə xəbərdarlıq edir.

Aparılmış tədqiqatlar, müntəzəm alkoqol istehlak edən şəxslərdə aşağıdakı xərçəng növlərinin görülmə riskinin nəzərəçarpacaq artdığını ortaya qoymuşdur:

• Ağız və boğaz xərçəngləri: Ağız içi, dil, qırtlaq (larinks) və udlaq nahiyəsi. Alkoqol bu toxumaları birbaşa qıcıqlandıraraq və tüpürcək ifrazını azaldaraq ağız və boğaz selikli qişasında zədələnməyə səbəb olur. Siqaretlə birlikdə qəbul edildikdə təsiri dəfələrlə artaraq baş-boyun xərçəngləri riskini çox yüksəldir.

• Qida borusu (Ezofagus) xərçəngi: Alkoqol qida borusu hüceyrələrini davamlı qıcıqlandırdığı üçün burada hüceyrə degenerasiyasına və xərçəngləşməyə zəmin yaradır. Xüsusilə genetik olaraq müəyyən ferment çatışmazlığı olan (alkoqolun toksik metabolitlərini yaxşı parçalaya bilməyən) şəxslərdə ezofagus xərçəngi alkoqolla çox əlaqəlidir.

• Qaraciyər xərçəngi: Alkoqolun ən çox zədələdiyi orqanlardan biri olan qaraciyərdə sirroz fonunda qaraciyər xərçəngi (hepatosellülar karsinoma) inkişaf edə bilər. Uzunmüddətli alkoqollu qaraciyər zədəsi olan sirrozlu xəstələrdə xərçəng riski sağlam qaraciyərlə müqayisədə qat-qat artmışdır.

• Mədəaltı vəzi xərçəngi: Alkoqolun mədəaltı vəzinin iltihabına səbəb olduğunu və pankreatit riskini artırdığını yuxarıda qeyd etdik. Xroniki pankreatit fonunda və ya birbaşa təsirlərlə mədəaltı vəzi xərçəngi əmələgəlmə ehtimalı da alkoqol istifadə edənlərdə daha yüksəkdir.

• Yoğun bağırsaq (Kolon) və düz bağırsaq xərçəngi: Alkoqol həzm sisteminin son hissələrinə də təsir edərək kolon və düz bağırsaq hüceyrələrində şiş inkişafına səbəb ola bilər. Xüsusilə həddindən artıq alkoqol ilə az lifli qidalanma vərdişi bir araya gəldikdə kolon xərçəngi riski mühüm dərəcədə artır.

• Döş xərçəngi: Qadınlar üçün bəlkə də ən diqqətçəkən risklərdən biri alkoqolun döş xərçəngi ehtimalını yüksəltməsidir. Alkoqolun hormonal tarazlıqları dəyişdirməsi (estrogen səviyyələrini artırması) və hüceyrə çoxalmasını tətikləməsi səbəbindən müntəzəm alkoqol qəbul edən qadınlarda döş xərçənginin görülmə nisbəti daha yüksəkdir.

Xülasə, alkoqol xərçəng yaradan (kanserogen) maddə kimi qəbul edilir. Az və ya çox, müntəzəm alkoqol istehlakı xərçəng riskini artırır. Buna görə “qırmızı şərabın ürəyə faydası” kimi populyar ifadələr nə olursa-olsun, xərçəngdən qorunmaq üçün alkoqol istehlakını mümkün qədər məhdudlaşdırmaq, hətta tamamilə tərgitmək ən doğru yanaşmadır.

Digər sağlamlıq problemləri

Yuxarıda əsas başlıqlar altında sadaladığımız təsirlərdən əlavə alkoqol istifadəsinin səbəb olduğu daha çox sağlamlıq problemi vardır:

• Qanazlığı (Anemiya): Həddindən artıq alkoqol istehlakı sümük iliyinin qanyaratma funksiyasını basqılayır və həmçinin həzm sistemi qanamalarına yol açaraq qanazlığına səbəb ola bilər. Qanda oksigen daşıyan eritrositlərin (qırmızı qan hüceyrələri) sayı azaldıqda toxumalara yetərli oksigen getmir. Buna görə alkoqolik şəxslərdə davamlı halsızlıq, yorğunluq, təngnəfəslik, başgicəllənmə kimi anemiya əlamətləri görülə bilər. Alkoqol tərgidilərsə və düzgün qidalanılarsa bu vəziyyət qismən düzəlsə də, ağır qanazlığı müalicə tələb edir.

• Podaqra xəstəliyi (Oynaq iltihabı): Podaqra, orqanizmdə sidik turşusu metabolizmasının pozulması nəticəsində oynaqlarda kristalların toplanması ilə yaranan çox ağrılı revmatik xəstəlikdir. Böyük ölçüdə genetik meyildən asılı olsa da, alkoqol istifadəsi podaqra tutmalarını tətikləyən mühüm amildir. Xüsusilə pivə kimi alkoqollu içkilər tərkiblərindəki yüksək purinlər səbəbindən qanda sidik turşusu səviyyəsini artıraraq podaqra krizlərini təhrik edə bilər. Podaqra tutması keçirən şəxslərdə gecə qəfil başlayan şiddətli oynaq ağrıları, qızartı və şişkinlik görülür. Alkoqol istehlakının məhdudlaşdırılması podaqra xəstələrinin ən vacib qorunma üsullarındandır.

• Əzələ və sümük əriməsi: Xroniki alkoqol istifadəsində qidalanma pozuntusu çox olduğundan, zülal və mineral çatışmazlıqları yaranır. Bu da uzunmüddətli perspektivdə əzələ əriməsi (sarkopeniya) və sümük əriməsi (osteoporoz) riskini artırır. Alkoqol əzələ toxumasının yenilənməsini əngəlləyib əzələ gücünü azalda bilər; buna görə alkoqolik şəxslərdə yıxılma və sınıq halları daha çox görülür. Sümüklərin zəifləməsi də D vitamini metabolizmasının pozulması və ümumi qidalanma çatışmazlığı ilə əlaqəlidir.

• Digər problemlər: Alkoqol istifadəsi ilə bağlı yarana bilən saysız-hesabsız başqa problemlər də vardır. Məsələn, əl titrəməsi və polineyropatiya (sinir ucu iltihabı) səbəbindən tarazlıq pozuntuları inkişaf edə bilər. Əl və ayaqlarda sinir iltihabı (alkoqollu nevrit), hiss qüsurlarına səbəb olur. Asılılığın inkişafı isə ayrıca tibbi problemdir; alkoqol asılılığı özü bir xəstəlik olaraq qəbul edilir və müalicə olunmalıdır. Həmçinin alkoqol, dəridə qızartılar (telangiektaziya), psoriazın kəskinləşməsi, mədəaltı vəzi diabeti kimi bir çox başqa sağlamlıq problemini tətikləyə bilər. Göründüyü kimi alkoqolun təsirləri bədənin hər yerində hiss edilə bilir.

Yuxarıda təsvir olunan bütün xəstəlik və problemlər, alkoqolun orqanizmimizə vurduğu zərərlərin xülasəsi xarakteri daşıyır. Əlbəttə, hər kəsin alkoqol istifadəsi və orqanizmi fərqli olduğu üçün bu xəstəliklərin hər kəsdə yaranma dərəcəsi və vaxtı fərqli ola bilər. Lakin heç bir orqanizm alkoqola tam davamlı deyil; gec və ya tez alkoqolun zərərli təsirləri özünü göstərə bilər.

Tez-tez verilən suallar

Alkoqolun zərərləri nələrdir?

Sual: Alkoqolun insan orqanizminə zərərləri nələrdir, qısaca ümumiləşdirə bilərsinizmi?

Cavab: Alkoqolun zərərləri həm fiziki həm psixi sağlamlığımıza təsir edir. Fiziki olaraq qaraciyər yağlanması və sirroz, pankreatit, qastrit, yüksək təzyiq, ürək xəstəlikləri, insult, müxtəlif xərçənglər və immunitet zəifləməsi kimi çoxsaylı xəstəliklərə yol açır. Psixi olaraq isə depressiya, narahatlıq pozuntusu, yuxu problemləri, aqressiv davranışlar və alkoqol asılılığı kimi problemlərə səbəb olur. Qısacası, alkoqol orqanizmimizin demək olar hər sisteminə zərər verən maddədir.

Alkoqol ən çox hansı orqanlara zərər verir?

Sual: Alkoqol istifadəsi ən çox hansı orqanlara və ya sistemlərə zərər verir?

Cavab: Alkoqol bir çox orqana mənfi təsir etsə də, ən çox zərər görən orqanların başında qaraciyər, beyin və ürək gəlir. Qaraciyər alkoqolun parçalandığı orqan olduğu üçün alkoqoliklərdə ən çox zədə (yağlanma, hepatit, sirroz) bu orqanda görülür. Beyin, alkoqol səbəbindən hüceyrə itkisi və kiçilmə yaşayır; yaddaş və hərəkət funksiyaları pozulur, demensiya inkişaf edə bilər. Ürək-damar sistemi də alkoqolun hədəfidir; hipertoniya, ritm pozuntuları, ürək əzələsinin zədələnməsi və damar tutulmaları yarana bilər. Bunlardan əlavə mədəaltı vəzi, mədə, sinir sistemi və immun sistemi də alkoqolun ciddi zərər verdiyi digər orqan sistemləridir. Xülasə, alkoqol bədəndə toxunmadığı çox az yer buraxır.

Az miqdarda alkoqol zərərlidirmi?

Sual: Arabir az miqdarda içki içmək də zərərlidirmi, təhlükəsiz alkoqol miqdarı yoxdurmu?

Cavab: Müasir tibbi araşdırmalar, alkoqolun təhlükəsiz dozası olmadığını göstərir. Yəni “bu qədər içki zərərsizdir” deyə biləcəyimiz aşağı hədd yoxdur. Az miqdarda alkoqol qəbulu qısamüddətli dövrdə nəzərəçarpacaq problem yaratmasa belə, orqanizmdə toplanan asetaldehid kimi toksik maddələr hüceyrələrə zərər verə və zamanla riskləri artıra bilər. Məsələn, gündə bir qədəh alkoqol belə döş xərçəngi riskini müəyyən qədər artıra bilər. Həmçinin sosial içki istifadəsi şəklində az miqdarda başlayıb zamanla istehlakın artması da tez-tez rast gəlinən haldır. Buna görə səhiyyə qurumları, “azı qərar, çoxu zərər” əvəzinə “heç içməmək ən yaxşısıdır” yanaşmasını qəbul edir. Heç alkoqol istifadə etməmək alkoqolun səbəb olduğu xəstəliklərdən qorunmağın ən etibarlı yoludur.

Alkoqol xərçəngə səbəb olurmu?

Sual: Alkoqol istifadəsi həqiqətən xərçəngə səbəb olurmu, hansı xərçəng növlərini tətikləyir?

Cavab: Bəli, alkoqol istifadəsi xərçəng inkişafı ilə yaxından əlaqəlidir. Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) alkoqolu 1-ci qrup kanserogen (insanda xərçəng yaradan) kimi təsnif etmişdir. Müntəzəm və yüksək miqdarda alkoqol istehlak edən şəxslərdə xüsusilə ağız, boğaz, qırtlaq, qida borusu, qaraciyər, yoğun bağırsaq və döş xərçənginin görülmə tezliyi artmışdır. Alkoqolun metabolitləri DNA-ya zərər verib hüceyrə çoxalmasına təsir etdiyi üçün illər ərzində xərçəng yaranmasını tətikləyə bilər. Unudulmamalıdır ki, siqaretlə alkoqol bir araya gəldikdə xərçəng riski daha çox yüksəlir. Buna görə xərçəngdən qorunmaq istəyən şəxsin siqaretlə yanaşı alkoqoldan da uzaq durması vacibdir.

Hamiləlikdə qəbul edilən alkoqol körpəyə necə təsir edir?

Sual: Hamiləlikdə içilən müəyyən miqdarda alkoqolun körpəyə təsiri olurmu, nələrə səbəb olur?

Cavab: Hamiləlikdə alkoqol qəbulu son dərəcə təhlükəlidir və körpənin inkişafına ciddi zərər verir. Ana qanındakı alkoqol birbaşa körpənin qan dövranına keçərək orqan yaranmasını pozur. Nəticələri arasında düşük (hamiləliyin sonlanması), erkən doğuş, körpənin aşağı doğum çəkisi ilə doğulması və ən vacibi Fetal Alkoqol Sindromu vardır. Fetal Alkoqol Sindromu hamiləlikdə alkoqola məruz qalan körpələrdə görülən, əqli gerilik, fiziki inkişaf geriliyi, üz quruluşunda anormallıqlar və davranış problemləri ilə səciyyələnən vəziyyətdir. Bu zədələr qalıcıdır və körpənin bütün həyatına təsir edir. Buna görə hamiləlikdə “bir dəfədən heç nə olmaz” düşüncəsi yanlışdır; heç bir miqdar alkoqol təhlükəsiz deyil. Hamiləlik planlayan və ya hamilə olan anaların sağlam körpə üçün alkoqoldan tamamilə uzaq durmaları şərtdir.

Alkoqolu tərgidəndə orqanizm özünü bərpa edirmi?

Sual: Uzun müddət alkoqol istifadə etdikdən sonra tərgitməyin sağlamlığa faydası olurmu, orqanizm zərərləri bərpa edə bilərmi?

Cavab: Bəli, alkoqolu tərgitmək orqanizminiz üçün ata biləcəyiniz ən faydalı addımlardan biridir və bir çox zədənin düzəlməsinə imkan yaradır. Alkoqolu tərgitdikdən sonra qaraciyər, inanılmaz yenilənmə qabiliyyətinə malik olduğu üçün yağlanma və iltihab kimi problemlərdə yaxşılaşma başlaya bilər. Sirroz kimi irəli zədələrdə tam sağalma gözlənməsə də, xəstəliyin irəliləməsi dayana bilər. Qan təzyiqi və ürək ritmi daha normal dəyərlərə qayıdır, ürək əzələsinə təzyiq azalır. Yuxu keyfiyyəti və əhval sürətlə yaxşılaşır; özünüzü daha enerjili və taraz hiss etməyə başlayırsınız. İmmun sistemi güclənir, infeksiyalara müqavimət artır. Əlbəttə, uzun illər ağır alkoqol istifadəsinin yaratdığı qalıcı zədələr bir gecədə itmir, lakin alkoqolu tərgitdikdən sonrakı bir neçə həftədə belə orqanizmdə müsbət dəyişikliklər görünməyə başlayır. Vacib olan qərarlı olmaq və alkoqola yenidən başlamamaqdır. Lazım gəlsə tibbi və psixoloji dəstək alaraq həyatınızı alkoqolsuz davam etdirmək sağlamlığınızı qorumağın ən doğru yoludur.

Nəticə

Alkoqolun orqanizmimizdə təsir etmədiyi sistem demək olar yoxdur. Qaraciyər, ürək, beyin, mədəaltı vəzi, mədə, sinir sistemi, psixologiya… Hamısı həddindən artıq alkoqol istehlakından payını alır və zamanla ciddi xəstəliklərə çevrilə biləcək zədələr toplanır. Buna görə alkoqol istifadəsində ölçülü olmaq həyati əhəmiyyət daşıyır. Ən idealı isə heç istifadə etməməkdir. Unutmayın, sağlam həyat üçün alkoqol maneədir. Özünüzü və sevdiklərinizi alkoqoldan qaynaqlanan xəstəliklərdən qorumaq üçün şüurlu addımlar atın. Alkoqol istifadənizin sağlamlığınıza təsir etməyə başladığını düşünürsünüzsə, mütəxəssisdən yardım almaqdan çəkinməyin. Sağlamlığınız və gələcəyiniz, verəcəyiniz qərarlardan asılıdır. Sağlam və xoşbəxt qalın!