Sümük metastazı nədir? Xərçənglər niyə sümüyə metastaz verir, necə müalicə edilir?

Əsas şişdən ayrılıb qan dövranına və ya limfa damarlarına daxil olan xərçəng hüceyrələri bədənin demək olar ki, bütün toxumalarına çata bilər. Sümüklər bu xərçəng hüceyrələrinin yerləşib böyümək üçün tez-tez seçdiyi orqandır.

Sümük metastazı başqa yerdən yayılmış xərçəngi ehtiva edən sümük sahəsidir

Xərçəng bədəndəki istənilən sümüyə yayıla bilər, lakin metastazlar çox vaxt bədənin mərkəzinə yaxın sümüklərdə olur. Onurğa ən çox tutulan sümüklərdir. Digərləri çanaq sümüyü, bud sümüyü, bazu sümüyü, qabırğalar və kəllədir.

Xərçəng sümüklərə və ya bədənin digər nahiyələrinə yayıldıqdan sonra nadir hallarda sağaldılır. Yenə də yaratdığı ağrını aradan qaldırmaq, böyüməsini azaltmaq, dayandırmaq və ya yavaşlatmaq üçün müalicə edilə bilər.

Sümük metastazı hansı problemlərə səbəb olur?

Sümük bədənin dayaq orqanıdır. Sümüklər matriks adlanan lifli toxuma və matriksdəki kalsium kimi minerallarla sümüyə möhkəmlik və sərtlik verən şəbəkələrdən ibarətdir. Osteoblastlar və osteoklastlar olmaqla 2 əsas sümük hüceyrəsi var.

Bu 2 növ hüceyrə barədə bir qədər məlumatlı olmaq sümük metastazlarının böyüməsini və bəzi dərmanların sümük metastazlarının müalicəsində necə işlədiyini anlamağa kömək edə bilər. Osteoblast yeni sümük yaradan hüceyrə, osteoklast isə köhnə sümüyü əridən/həll edən hüceyrədir. Bu hüceyrələrin hər ikisi düzgün işlədikdə köhnə sümük həll olarkən yeni sümük yaranır. Bu, sümüklərin güclü qalmasına kömək edir.

Xərçəng hüceyrələri həm osteoblastlara, həm də osteoklastlara müdaxilə edərək sümüklərə təsir edə bilər

Litik və sklerotik nə deməkdir?

Adətən xərçəng hüceyrələri osteoklastları həddən artıq aktivləşdirən maddələr ifraz edir. Bu, yeni sümük yaranmadan sümüyün parçalanmasına səbəb olur. Bu, sümükləri zəiflədir. Sümük hissələri əridikdə yaranan dəliklərə osteolitik və ya litik lezyonlar deyilir. Litik lezyonlar o qədər zəifdir ki, sümüyün asanlıqla sınmasına səbəb ola bilər.

Bəzən xərçəng hüceyrələri osteoblastları həddən artıq aktivləşdirən maddələr ifraz edir. Bu, yeni sümük yaranmasına səbəb olur. Bu vəziyyət skleroz adlandırılır. Bunun baş verdiyi sümük sahələrinə osteoblastik və ya blastik lezyonlar deyilir. Bu nahamar bölgələr daha sərt olsa da, sümüyün quruluşu normal deyil və bu sahələr normal sümükdən daha asan sınır.

Sümük metastazı başqa problemlərə də səbəb ola bilər

Xərçəng onurğa sümüklərinə yayılarsa, onurğa beyninə təzyiq edə bilər. Bu, müalicə edilməzsə iflicə qədər gedən sinir zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Xərçəng hüceyrələri sümükləri dağıtdıqda sümükdəki kalsium qana buraxılır. Bu, hiperkalsemiya (qanda yüksək kalsium səviyyəsi) adlanan vəziyyətə səbəb ola bilər.

Xərçənglər niyə sümüklərə metastaz verir?

Xərçəng hüceyrələrinin bədənin digər nahiyələrinə yayılması üçün bir çox dəyişiklik etmələri lazımdır:

1. Əsas şişdən ayrılıb onları bədənin başqa hissəsinə daşıya bilən qan dövranına və ya limfa sisteminə daxil olmalıdırlar.
2. Müəyyən nöqtələrdə qan və ya limfa damarının divarına yapışmalı və onun üzərindən yeni orqana yönəlməlidirlər.
3. Sonra yeni yerlərində böyüməli və inkişaf etməlidirlər.
4. Bütün bunlar ərzində xərçəng hüceyrələri bədənin immun sistemindən gələn hücumların qarşısını almalıdırlar.

Bütün bu addımlardan sonra yeni şiş yaradan hüceyrələr artıq başladıqları şişdəki hüceyrələrlə tam eyni olmaya bilər, lakin yenə də eyni adı alacaqlar. Məsələn, sümüyə yayılan süd vəzi xərçəngi “metastatik süd vəzi xərçəngi”dir, sümük xərçəngi deyil.

- Əlaqəli mövzu: Süd vəzi xərçənginin metastaz əlamətləri – nələrə baxmalı?

Sümüyün öz (birincili) xərçəngi ilə sümük metastazı arasında fərq nədir?

Bəzi xərçənglər başqa yerdən sümüklərə yayılmaq əvəzinə sümükdə başlayır. Sümükdən başlayan xərçənglərə birincili sümük xərçəngləri (osteosarkoma) deyilir. Bu xərçənglər sümük metastazlarından çox fərqlidir. Sümük metastazı xüsusilə böyüklərdə birincili sümük xərçənglərindən daha geniş yayılıb.

Sümük metastazları necə müalicə edilir?

Sümük metastazı üçün 2 əsas müalicə növü var: sistemik (bədənin hər yerindən keçir) və yerli (regional) müalicələr. Sümüyə metastaz vermiş şişin ölçüsünə və yerinə görə bu müalicə üsullarından biri və ya hər ikisi istifadə edilə bilər.

Sümük metastazları üçün ən çox istifadə edilən sistemik müalicə: bisfosfonatlar

Bisfosfonatlar sümüklərə yayılmış xərçəngi müalicə etmək üçün ən çox seçilən dərman qrupudur. Bu dərmanlar osteoklastların sümüyü əridici təsirini yavaşladaraq işləyir.

Bisfosfonatlar sümüklərə metastaz vermiş xərçənglərdə bu təsirlərə malikdir:

• Sümük ağrısını azaltmaq
• Xərçəngin yaratdığı sümük zədəsini yavaşlatmaq
• Qanda yüksək kalsium səviyyəsini azaltmaq (hiperkalsemiya)
• Sümük sınığı riskini azaltmaq
• Bisfosfonatlar osteoklastların həddən artıq fəal olduğu litik sümük metastazlarında daha yaxşı işləməyə meyillidir. Sümüklərin sıxlaşdığı, osteoblastik aktivliyin çox olduğu blastik metastazların müalicəsində isə yaxşı işləmir. Litik və ya blastik metastaz fərqi tomoqrafiya və ya maqnit rezonans kimi görüntüləmə üsulları ilə müəyyən edilir.

Bu dərmanlar kalsium səviyyəsini azalda bilər, buna görə kalsium səviyyəsi aşağı olan birinə verilə bilməz. Bisfosfonatlar böyrək zədəsi olan şəxslərdə də ehtiyatla istifadə edilməlidir.

- Əlaqəli mövzu: Xərçəng və diş müalicəsi! Sümük qoruyucu dərman istifadə edənlər nələrə diqqət etməlidir?

Bisfosfonatların istifadə tezliyi və dozası nə olmalıdır?

Yanvar 2017-də nüfuzlu elmi nəşr JAMA-dabildirilən araşdırma bisfosfonat zoledron turşusunun daha az tezliklə verilməsinin xərçəngli xəstələrdə skelet hadisəsi (məsələn, sınıq, onurğa beyninə təzyiqdən iflic) riskini artırmaya biləcəyini göstərib.

Venadaxili (intravenoz) verilən zoledron turşusu ağrını və skeletlə bağlı hadisələri əhəmiyyətli dərəcədə azaltsa da, böyrək toksikliyi və qanda kalsium səviyyəsini azaltmaq kimi yan təsirlərə də malikdir. Buna görə belə mühüm dərman üçün ən uyğun dozalama intervalını müəyyən etməyə yönəlmiş araşdırmalar uzun müddətdir davam edir.

Tədqiqat

Tədqiqata sümüyə metastaz vermiş süd vəzi və prostat xərçəngli, həmçinin çoxsaylı mielomalı 1822 xəstə daxil edilib. Xəstələrin yarısına 4 həftədən bir venadaxili zoledron turşusu, digərlərinə isə 12 həftədən bir tətbiq edilib.

Tədqiqatda xəstələr sümük sınığı, onurğa beyninə təzyiq, sümüyə şüalanma və ya sümüyə yönəlmiş cərrahiyyə ehtiyacı kimi skeletlə bağlı hadisələr baxımından izlənib. Ümumilikdə 795 xəstə tədqiqatı tamamlayıb.

2 il ərzində 4 həftəlik doza qrupunda 260 xəstədə (% 29.5), 12 həftəlik doza qrupunda isə 253 xəstədə (% 28.6) skeletlə bağlı ən azı 1 hadisə baş verib. Nəticədə qruplar arasında skeletlə bağlı hadisələrin faizi baxımından əhəmiyyətli fərq tapılmayıb.

Həmçinin ağrı balları, performans vəziyyəti balları, çənə sümüyü osteonekrozunun tezliyi və ya böyrək funksiyasının pozulmasında 4 həftəlik və 12 həftəlik doza qrupları arasında mühüm fərq tapılmayıb.

RANK liqand basdırıcısı: Denosumab

Denosumab xərçəngin sümükdə yayılmasının qarşısını ala biləcək başqa dərmandır. Bisfosfonatlar kimi bu dərman da osteoklastların aktivliyini əngəlləyir, lakin RANK liqand adlı maddə ilə bunu fərqli şəkildə edir.

RANK liqand kimi tanınan zülalın sümük dağılmasında mühüm rol oynadığı göstərilib. Denosumab monoklonal anticisim quruluşlu dərmandır və RANK liqand zülalını hədəfləyərək sümük dağılmasının qarşısını alır.

Bisfosfonatlarla oxşar yan təsirlərə malik olsa da, bu dərmanı böyrək problemi olan xəstələrə vermək təhlükəsizdir.

Sümük metastazları üçün regional müalicələr

Şüa müalicəsi, əməliyyat və sementləmə kimi digər üsullar daxil olmaqla yerli müalicələr bütün bədən əvəzinə tək bir sahəyə yönəldilir.

Xərçəng yalnız bir və ya bir neçə sümüyə yayılıbsa, sınıq, fəqərə sümüklərində sınığa bağlı onurğa beyninə təzyiq və iflic, ağrıkəsicilərin yetərsiz qala biləcəyi güclü ağrı kimi səbəblərdən dərhal müalicə lazımdırsa, regional müalicələr faydalı ola bilər.

Radioterapiya (şüa müalicəsi)

Xərçəng sümüklərdə müəyyən nisbətdə yayıldıqda şüalanma ağrı kimi şikayətlərin yüngülləşdirilməsinə kömək üçün istifadə edilə bilər. Sümük çox zəifləməzdən əvvəl şüalandırılarsa, sonrakı sınığın qarşısını almağa kömək edə bilər.

Xüsusi şüa müalicəsi növləri bəzi yan təsirləri azaltmaq üçün şüalanmanı daha dəqiq fokuslaya bilər. Bunlara 3-ölçülü konformal radioterapiya (3D-CRT) və İntensivliyi Modulyasiya Edilmiş Radioterapiya (IMRT) daxildir. Daha çox məlumat üçün radioterapiya səhifəmizə baxa bilərsiniz.

Sümük metastazı üçün radioterapiya müalicəsi 1 və ya 2 böyük doza şəklində, yaxud 5 ilə 10 müalicə ilə müqayisədə daha kiçik miqdarlarda verilə bilər və bu, bir qədər çox ümumi dozaya gətirir. Hər iki proqram oxşar nisbətdə ağrıkəsici xüsusiyyətə malikdir. 1 və ya 2 dozalı müalicənin ən böyük üstünlüyü müalicə üçün xəstəxanaya daha az səfər vəd etməsidir. Daha uzunmüddətli müalicənin üstünlüyü ağrının təkrarlanma ehtimalının daha az olmasıdır.

Stereotaktik bədən şüa müalicəsi (SBRT): Bu, yüksək dozalarda şüa müalicəsi verən çox xüsusi radioterapiya üsuludur. Bir neçə həftə ərzində hər gün az miqdarda şüalanma vermək əvəzinə SBRT bir və ya bir neçə gündə çox fokuslanmış yüksək dozalı şüa dəstələri verir. Şüa dəstələri müxtəlif bucaqlardan şişə yönəldilir.

Sümük sementləmə

Sümüyün gücləndirilməsi və / və ya sabitlənməsinin başqa seçimi PMMA (polimetil metakrilat) adlanan tez bərkiyən sümük sementi və ya yapışqan inyeksiyalarından istifadə etməkdir.

PMMA onurğa sümüyünə inyeksiya edildikdə vertebroplastika adlandırılır. Bu, sümüyü sabitləşdirməyə kömək edir və əksər insanlarda ağrını yüngülləşdirir. Vertebroplastika çox vaxt ağrını dərhal azaldır və ambulator müalicə kimi edilə bilər. Ən çox çoxsaylı mielomanın onurğa sümüyü tutulmalarında seçilir.

Əməliyyat

Sümük metastazını müalicə etmək üçün istifadə edilən cərrahiyyə sınıqların qarşısını almaq, şikayətləri yüngülləşdirmək və / və ya sümüyü sabitləmək üçün edilir.

Sümük metastazları sümükləri zəiflədə bilər, bu da sınıqlara və ya mövcud sınıqların daha çətin sağalmasına səbəb ola bilər. Sümükləri daha sabit etmək və sınıqların qarşısını almağa kömək üçün vint, çubuq, mil, lövhə, qəfəs və ya digər qurğular yerləşdirmək məqsədilə cərrahi əməliyyat edilə bilər. Sümük artıq sınıbsa, əməliyyat çox vaxt ağrını sürətlə aradan qaldıra və xəstənin normal fəaliyyətlərinə qayıtmasına kömək edə bilər.