რა არის ძვლის მეტასტაზი? რატომ მეტასტაზირებს კიბო ძვალში და როგორ მკურნალობენ?

მთავარ სიმსივნეს მოწყვეტილი და სისხლის მიმოქცევაში ან ლიმფურ ძარღვებში შესული კიბოს უჯრედები ორგანიზმის თითქმის ყველა ქსოვილს აღწევს. ძვლები იმ ორგანოთა შორისაა, რომელთაც ეს უჯრედები დასახლებისა და ზრდისთვის ხშირად ირჩევენ.

ძვლის მეტასტაზი არის სხვა ადგილიდან გავრცელებული კიბოს შემცველი ძვლის უბანი

კიბო სხეულის ნებისმიერ ძვალში შეიძლება გავრცელდეს, თუმცა მეტასტაზები უმეტესად სხეულის ცენტრთან ახლოს მდებარე ძვლებში გვხვდება. ყველაზე ხშირად ხერხემალი ზიანდება. სხვებია მენჯის ძვალი, ბარძაყის ძვალი, მხრის ძვალი, ნეკნები და თავის ქალა.

ძვლებში ან სხეულის სხვა ნაწილებში გავრცელების შემდეგ კიბო იშვიათად იკურნება. მიუხედავად ამისა, მისი მკურნალობა შესაძლებელია ტკივილის შესამსუბუქებლად, ზრდის შესამცირებლად, შესაჩერებლად ან შესანელებლად.

რა პრობლემებს იწვევს ძვლის მეტასტაზი?

ძვალი ორგანიზმის საყრდენი ორგანოა. ძვლები შედგება მატრიქსად წოდებული ბოჭკოვანი ქსოვილისა და მატრიქსში არსებული, მაგალითად კალციუმის მსგავსი მინერალების ბადეებისგან, რომლებიც ძვალს სიმტკიცესა და სიმყარეს ანიჭებს. ოსტეობლასტები და ოსტეოკლასტები ძვლის უჯრედების 2 ძირითადი სახეობაა.

ამ 2 ტიპის უჯრედზე მცირე ცოდნა ძვლის მეტასტაზების ზრდისა და ზოგიერთი წამლის მათ მკურნალობაში მოქმედების გაგებაში დაგეხმარებათ. ოსტეობლასტი ახალი ძვლის წარმომქმნელი უჯრედია, ოსტეოკლასტი კი ძველი ძვლის დამშლელი/გამხსნელი უჯრედი. როდესაც ორივე სწორად მუშაობს, ძველი ძვლის დაშლასთან ერთად ახალი ძვალი წარმოიქმნება. ეს ძვლების სიმტკიცის შენარჩუნებას უწყობს ხელს.

კიბოს უჯრედებს ძვლებზე ზემოქმედება როგორც ოსტეობლასტების, ისე ოსტეოკლასტების მუშაობაში ჩარევით შეუძლიათ

რას ნიშნავს ლიზური და სკლეროზული?

ჩვეულებრივ, კიბოს უჯრედები ოსტეოკლასტების ზედმეტად გამააქტიურებელ ნივთიერებებს გამოყოფს. ეს ახალი ძვლის წარმოქმნამდე ძვლის დაშლას იწვევს და ძვლებს ასუსტებს. ძვლის ნაწილების დაშლისას გაჩენილ ხვრელებს ოსტეოლიზური ან ლიზური დაზიანებები ეწოდება. ლიზური დაზიანებები იმდენად სუსტია, რომ ძვლის ადვილად მოტეხა შეიძლება გამოიწვიოს.

ზოგჯერ კიბოს უჯრედები ოსტეობლასტების ზედმეტად გამააქტიურებელ ნივთიერებებს გამოყოფს. ეს ახალი ძვლის წარმოქმნას იწვევს. ამ მდგომარეობას სკლეროზი ეწოდება. ძვლის უბნებს, სადაც ეს ხდება, ოსტეობლასტური ან ბლასტური დაზიანებები ჰქვია. მართალია ეს უსწორმასწორო უბნები უფრო მყარია, მაგრამ ძვლის სტრუქტურა ნორმალური არ არის და ეს ადგილები ნორმალურ ძვალზე ადვილად ტყდება.

ძვლის მეტასტაზს სხვა პრობლემების გამოწვევაც შეუძლია

თუ კიბო ხერხემლის ძვლებში გავრცელდა, ზურგის ტვინზე ზეწოლა შეიძლება მოახდინოს. მკურნალობის გარეშე ამას ნერვის დაზიანება, პარალიზებამდეც კი შეუძლია გამოიწვიოს.

როდესაც კიბოს უჯრედები ძვლებს ანადგურებს, ძვალში არსებული კალციუმი სისხლში გამოიყოფა. ამან შეიძლება ჰიპერკალციემია (სისხლში კალციუმის მაღალი დონე) გამოიწვიოს.

რატომ მეტასტაზირებს კიბო ძვლებში?

სხეულის სხვა ნაწილებში გასავრცელებლად კიბოს უჯრედებმა მრავალი ცვლილება უნდა განიცადოს:

1. უნდა მოსწყდნენ მთავარ სიმსივნეს და შევიდნენ სისხლის მიმოქცევაში ან ლიმფურ სისტემაში, რომელსაც ისინი სხეულის სხვა ნაწილში გადააქვს.
2. გარკვეულ ადგილას უნდა მიეკრან სისხლის ან ლიმფური ძარღვის კედელს და მისი გავლით ახალი ორგანოსკენ წავიდნენ.
3. შემდეგ ახალ ადგილას უნდა გაიზარდონ და განვითარდნენ.
4. მთელი ამ პროცესის განმავლობაში კიბოს უჯრედებმა ორგანიზმის იმუნური სისტემის თავდასხმები უნდა აიცილონ.

ყველა ამ ნაბიჯის შემდეგ ახალი სიმსივნის წარმომქმნელი უჯრედები შესაძლოა ზუსტად ისეთივე აღარ იყოს, როგორიც საწყის სიმსივნეში იყო, თუმცა იმავე სახელს ატარებს. მაგალითად, ძვალში გავრცელებული ძუძუს კიბო „მეტასტაზური ძუძუს კიბოა“ და არა ძვლის კიბო.

- დაკავშირებული თემა: ძუძუს კიბოს მეტასტაზის სიმპტომები — რას მივაქციოთ ყურადღება?

რა განსხვავებაა თვით ძვლის (პირველად) კიბოსა და ძვლის მეტასტაზს შორის?

ზოგიერთი კიბო სხვა ადგილიდან ძვალში გავრცელების ნაცვლად ძვალში იწყება. ძვალში დაწყებულ კიბოებს ძვლის პირველადი კიბოები (ოსტეოსარკომა) ეწოდება. ეს კიბოები ძვლის მეტასტაზებისგან ძალიან განსხვავდება. ძვლის მეტასტაზი, განსაკუთრებით მოზრდილებში, ძვლის პირველად კიბოზე უფრო ხშირია.

როგორ მკურნალობენ ძვლის მეტასტაზებს?

ძვლის მეტასტაზის მკურნალობის 2 ძირითადი სახეობა არსებობს: სისტემური (მთელ ორგანიზმში ვრცელდება) და ადგილობრივი (რეგიონული) მკურნალობა. ძვალში მეტასტაზირებული სიმსივნის ზომისა და მდებარეობის მიხედვით შეიძლება ერთი ან ორივე სახის მკურნალობა გამოიყენონ.

ძვლის მეტასტაზებისთვის ყველაზე ხშირად გამოყენებული სისტემური მკურნალობა: ბისფოსფონატები

ბისფოსფონატები ძვლებში გავრცელებული კიბოს სამკურნალოდ ყველაზე ხშირად არჩეული მედიკამენტების ჯგუფია. ეს წამლები ოსტეოკლასტების ძვლის დამშლელ მოქმედებას ანელებს.

ძვლებში მეტასტაზირებული კიბოებისას ბისფოსფონატებს შემდეგი ეფექტები აქვს:

• ძვლის ტკივილის შემცირება
• კიბოთი გამოწვეული ძვლის დაზიანების შენელება
• სისხლში კალციუმის მაღალი დონის შემცირება (ჰიპერკალციემია)
• ძვლის მოტეხილობის რისკის შემცირება
• ბისფოსფონატები უკეთ მოქმედებს ლიზურ ძვლის მეტასტაზებში, სადაც ოსტეოკლასტები ზედმეტად აქტიურია. ძვლის გამკვრივებისა და მაღალი ოსტეობლასტური აქტივობის მქონე ბლასტური მეტასტაზების მკურნალობაში კი კარგად არ მოქმედებს. ლიზური და ბლასტური მეტასტაზები ტომოგრაფიის ან მაგნიტური რეზონანსის მსგავსი გამოსახულებითი მეთოდებით განირჩევა.

ამ წამლებს კალციუმის დონის შემცირება შეუძლია, ამიტომ დაბალი კალციუმის მქონე ადამიანს ვერ მიეცემა. ბისფოსფონატები თირკმლის დაზიანების მქონე პირებშიც ფრთხილად უნდა გამოიყენონ.

- დაკავშირებული თემა: კიბო და კბილების მკურნალობა! რას უნდა მიაქციონ ყურადღება ძვლის დამცავი პრეპარატების მომხმარებლებმა?

როგორი უნდა იყოს ბისფოსფონატების გამოყენების სიხშირე და დოზა?

2017 წლის იანვარში ავტორიტეტულ სამეცნიერო გამოცემა JAMA-ში აღწერილმა კვლევამ აჩვენა, რომ ბისფოსფონატ ზოლედრონის მჟავას უფრო იშვიათად მიცემამ კიბოს პაციენტებში შესაძლოა არ გაზარდოს ჩონჩხთან დაკავშირებული მოვლენის რისკი (მაგალითად მოტეხილობა ან ზურგის ტვინზე ზეწოლით გამოწვეული დამბლა).

ვენაში (ინტრავენურად) შეყვანილი ზოლედრონის მჟავა ტკივილსა და ჩონჩხთან დაკავშირებულ მოვლენებს მნიშვნელოვნად ამცირებს, თუმცა აქვს გვერდითი ეფექტებიც, მაგალითად თირკმლის ტოქსიკურობა და სისხლში კალციუმის დონის შემცირება. ამიტომ ასეთი მნიშვნელოვანი წამლის ოპტიმალური დოზირების ინტერვალის დასადგენად კვლევები დიდი ხანია მიმდინარეობს.

კვლევა

კვლევაში ჩართეს ძვალში მეტასტაზირებული ძუძუსა და პროსტატის კიბოსა და მრავლობითი მიელომის მქონე 1822 პაციენტი. ნახევარს ზოლედრონის მჟავა ინტრავენურად 4 კვირაში ერთხელ მიეცა, სხვებს კი — 12 კვირაში ერთხელ.

კვლევაში პაციენტებს აკვირდებოდნენ ჩონჩხთან დაკავშირებული მოვლენების მხრივ: ძვლის მოტეხილობა, ზურგის ტვინის კომპრესია, ძვლის დასხივების ან ქირურგიული ჩარევის საჭიროება. კვლევა სულ 795 პაციენტმა დაასრულა.

2 წლის განმავლობაში 4-კვირიანი დოზირების ჯგუფში 260 პაციენტს (% 29.5), ხოლო 12-კვირიანი დოზირების ჯგუფში 253 პაციენტს (% 28.6) ჩონჩხთან დაკავშირებული სულ მცირე 1 მოვლენა განუვითარდა. შედეგად, ჯგუფებს შორის ამ მოვლენების პროცენტული წილის მნიშვნელოვანი განსხვავება არ აღმოჩნდა.

ასევე 4-კვირიანი და 12-კვირიანი დოზირების ჯგუფებს შორის ტკივილის ქულებში, ფუნქციური მდგომარეობის ქულებში, ყბის ძვლის ოსტეონეკროზის სიხშირესა და თირკმლის ფუნქციის დარღვევაში მნიშვნელოვანი განსხვავება არ გამოვლინდა.

RANK ლიგანდის დამთრგუნველი: დენოსუმაბი

დენოსუმაბი კიდევ ერთი პრეპარატია, რომელსაც ძვალში კიბოს გავრცელების შეჩერება შეუძლია. ბისფოსფონატების მსგავსად იგი ოსტეოკლასტების აქტივობას აფერხებს, თუმცა ამას სხვაგვარად, RANK ლიგანდის სახელწოდების ნივთიერების მეშვეობით აკეთებს.

ნაჩვენებია, რომ RANK ლიგანდად ცნობილი ცილა ძვლის დაშლაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. დენოსუმაბი მონოკლონური ანტისხეულის სტრუქტურის მქონე წამალია და RANK ლიგანდის ცილაზე დამიზნებით ძვლის დაშლას აფერხებს.

ბისფოსფონატების მსგავსი გვერდითი ეფექტების მიუხედავად, ეს წამალი თირკმლის პრობლემის მქონე პაციენტებისთვის მისაცემად უსაფრთხოა.

ადგილობრივი მკურნალობა ძვლის მეტასტაზებისთვის

ადგილობრივი მკურნალობა, მათ შორის სხივური თერაპია, ოპერაცია და სხვა ტექნიკები, მაგალითად ცემენტირება, მთელი ორგანიზმის ნაცვლად ერთ უბანზეა მიმართული.

თუ კიბო მხოლოდ ერთ ან რამდენიმე ძვალში გავრცელდა და დაუყოვნებელი მკურნალობაა საჭირო მოტეხილობის, ხერხემლის მოტეხილობით გამოწვეული ზურგის ტვინის კომპრესიისა და დამბლის ან ძლიერი ტკივილის გამო, რომლისთვისაც ტკივილგამაყუჩებლები არასაკმარისია, ადგილობრივი მკურნალობა შეიძლება სასარგებლო იყოს.

რადიოთერაპია (სხივური მკურნალობა)

როდესაც კიბო ძვლებში გარკვეული მოცულობით ვრცელდება, დასხივება ტკივილის მსგავსი ჩივილების შესამსუბუქებლად შეიძლება გამოიყენონ. თუ ძვალს ძალიან დასუსტებამდე დაასხივებენ, შესაძლოა შემდგომი მოტეხილობის თავიდან აცილებას დაეხმაროს.

სხივური თერაპიის სპეციალურ სახეობებს ზოგიერთი გვერდითი ეფექტის შესამცირებლად დასხივების უფრო ზუსტად ფოკუსირება შეუძლია. მათ მიეკუთვნება 3-განზომილებიანი კონფორმული რადიოთერაპია (3D-CRT) და ინტენსივობამოდულირებული რადიოთერაპია (IMRT). მეტი ინფორმაციისთვის ჩვენს რადიოთერაპიის გვერდს შეგიძლიათ ეწვიოთ.

ძვლის მეტასტაზის რადიოთერაპიული მკურნალობა შეიძლება 1 ან 2 დიდი დოზით, ან 5-დან 10 მკურნალობამდე შედარებით მცირე ოდენობებით ჩატარდეს, რასაც ოდნავ მეტი საერთო დოზა მოჰყვება. ორივე სქემა ტკივილს მსგავსი ხარისხით ამსუბუქებს. 1 ან 2 დოზით მკურნალობის მთავარი უპირატესობა სამკურნალოდ საავადმყოფოში ნაკლები ვიზიტია. უფრო ხანგრძლივი მკურნალობის უპირატესობა კი ტკივილის განმეორების ნაკლები ალბათობაა.

სხეულის სტერეოტაქსიური სხივური თერაპია (SBRT): ეს რადიოთერაპიის ძალიან სპეციალური მეთოდია, რომელიც დასხივების მაღალ დოზებს იძლევა. რამდენიმე კვირის განმავლობაში ყოველდღე მცირე დასხივების ნაცვლად, SBRT ერთ ან რამდენიმე დღეში ძლიერ ფოკუსირებულ მაღალდოზიან სხივთა კონებს აწვდის. სხივები სიმსივნეს სხვადასხვა კუთხიდან მიემართება.

ძვლის ცემენტირება

ძვლის გასამაგრებლად ან/და დასაფიქსირებლად კიდევ ერთი არჩევანია სწრაფად შემკვრელი ძვლის ცემენტის ან წებოს ინექციები, რომელსაც PMMA (პოლიმეთილმეთაკრილატი) ეწოდება.

როდესაც PMMA ხერხემლის ძვალში შეჰყავთ, მას ვერტებროპლასტიკა ეწოდება. იგი ძვლის სტაბილიზაციას ეხმარება და ადამიანთა უმეტესობაში ტკივილს ამსუბუქებს. ვერტებროპლასტიკა ხშირად ტკივილს დაუყოვნებლივ ამცირებს და ამბულატორიულად შეიძლება ჩატარდეს. ყველაზე ხშირად მრავლობითი მიელომით ხერხემლის ძვლის დაზიანებისას ირჩევენ.

ოპერაცია

ძვლის მეტასტაზის სამკურნალო ოპერაცია მოტეხილობების თავიდან აცილების, ჩივილების შემსუბუქების ან/და ძვლის ფიქსაციისთვის ტარდება.

ძვლის მეტასტაზებმა შეიძლება ძვლები დაასუსტოს და მოტეხილობა ან არსებული მოტეხილობის უფრო რთული შეხორცება გამოიწვიოს. ძვლების სტაბილიზაციისა და მოტეხილობის პრევენციისთვის შეიძლება ქირურგიული პროცედურა ჩატარდეს ხრახნების, ღეროების, ღერძების, ფირფიტების, გალიების ან სხვა მოწყობილობების დასაყენებლად. თუ ძვალი უკვე მოტეხილია, ოპერაციას ხშირად ტკივილის სწრაფი მოხსნა და პაციენტის ჩვეულ აქტივობებთან დაბრუნებაში დახმარება შეუძლია.