Xərçəng və diş müalicəsi! Sümük qoruyucu dərman istifadə edənlər nələrə diqqət etməlidirlər?

Xərçəngin özünə və ya müalicəsinə bağlı ağız və diş sağlamlığı problemlərinə bunlar daxildir: ağız yaraları (mukozit); dad dəyişiklikləri; diş əti infeksiyaları; trombosit sayının azalmasına bağlı qanaxma; çənə sümüyü problemləri (osteonekroz); ağız quruluğu (kserostomiya) və tüpürcək vəzisinin az işləməsi; yeməyə, dad almağa, udmağa və danışmağa mane olan hallar; həmçinin dişlərin anormal inkişafı.

Baş-boyun xərçəngi olub radioterapiya alan xəstələrin demək olar ki, hamısı; kök hüceyrə transplantasiyası aparılan xəstələrin %80-i; kimyaterapiya alan xəstələrin %40-ı; sümük metastazlarına görə bisfosfonat (zolendronat) tətbiq olunanların %1-21-i, denosumab (Xgeva) tətbiq olunanların %0.7-1.9-u müalicə zamanı və ya sonrasında bəzi ağız-diş sağlamlığı problemləri yaşaya bilər.

Xərçəngli xəstələrdə sümük metastazına görə bisfosfonat və denosumab sümük ağrısını və sınıq riskini azaltmaq məqsədilə istifadə olunur. Bu dərmanlar sümük metastazına bağlı arzuolunmaz halların yaranma riskini azaldarkən, özləri ilə osteonekroz adlanan mühüm bir risk də gətirirlər.

Sümük metastazları üçün bisfosfonat və denosumab istifadəsinin dişlər baxımından riskləri

Prostat, sidik kisəsi, böyrək, süd vəzi və ağciyər xərçəngləri irəliləmiş mərhələlərdə sümüyə metastaz verməyə meyillidir. Xərçəng xəstələrinin sümük dərmanı adlandırdığı bisfosfonatlar (zolendron turşusu) və denosumab (Xgeva) xərçəngin sümük metastazlarına bağlı zədələnmənin irəliləməsini ləngitmək və qarşısını almaq xüsusiyyətinə malik dərmanlardır. Bununla yanaşı, bəzən sümük toxumasında arzuolunmaz zədələnməyə də səbəb ola bilərlər. Nadir müşahidə olunan və osteonekroz kimi tanınan bu hal dişlərin yerləşdiyi çənə sümüyü nahiyəsində görülür. Bu nahiyədə diş itkisi və çənə sümüyündə tez-tez infeksiya ilə müşayiət olunan yerli sümük əriməsi (bir növ çürümə) müşahidə olunur.

Çənə sümüyünün osteonekrozu

Sümük metastazlarında istifadə olunan bisfosfonatlar sümüyün qidalanmasını pozaraq sümük hüceyrələrinin ölməsinə, xüsusilə çənə sümüyündə dağılmaya səbəb ola bilər. Ən çox istifadə olunan bisfosfonatlardan zolendron turşusu (zolendronat) venadaxili tətbiq olunur. Zolendron turşusu tərkibli bu dərmanı istifadə edən, sümük metastazı olan süd vəzi xərçəngi xəstələrində çənə osteonekrozunun inkişaf tezliyinin %1.2 ilə %12 arasında dəyişdiyi məlumdur. Tədqiqatlarda zolendron turşusundan istifadə müddəti 1 ili aşan xəstələrdə bu göstəricinin artdığı, 2 ilə çatan və onu aşan xəstələrdə isə demək olar ki, %12-15-ə çatdığı müşahidə olunmuşdur. Buna görə xəstələrdə bisfosfonatların xüsusilə bir ildən artıq istifadəsinin zəruriliyi yenidən qiymətləndirilməlidir. Məcburi olmayan hallarda və ya ciddi ağız və diş problemləri olan xəstələrdə bisfosfonatların fayda-zərər nisbəti ölçülərək lazım gəldikdə istifadəsi dayandırılmalıdır.

Denosumaba məruz qalan xərçəng xəstələrində çənə osteonekrozu riski %0.7 ilə 1.9 arasında dəyişir (10.000 xəstədə 70 ilə 90 hal) və bu dərmanı istifadə edən xəstələrin zoledron turşusundakına bənzər çənə osteonekrozu inkişaf riskinə malik olduğu bildirilmişdir. Denosumab əvvəllər zoledron turşusu istifadə etməmiş, sınıq və ya sıxılma riski yüksək olan fəqərə, bud sümüyü, bazu sümüyü kimi yükdaşıyan sümüklərə metastaz vermiş süd vəzi xərçəngi, hormona davamlı prostat xərçəngi və ya kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi xəstələrində sümükdə xərçəngin irəliləməsinə qədər istifadə olunan dərmandır. 

Sümük metastazlarına qarşı qoruyucu təsir göstərərkən bisfosfonatların və denosumabın nə üçün yalnız çənə sümüyündə osteonekroza səbəb olduğu tam məlum deyil. Çənə nahiyəsi sümüklərinin ağızdaxili mikroorqanizmlərdən birbaşa təsirlənə bilməsi mümkün səbəblərdən biri sayılır. Buna görə xüsusilə xərçəng müalicəsi alan insanlarda ağız sağlamlığı və gigiyenası son dərəcə vacibdir.

Bisfosfonat və denosumab istifadəsindən sonra çənə osteonekrozu öz-özünə inkişaf edə bildiyi kimi, ağız daxilində aparılan hər hansı cərrahi əməliyyatdan sonra da yarana bilər. Buna görə xüsusilə sümük dərmanı istifadə edən xərçəng xəstələri təcili hallar istisna olmaqla, xüsusən çənə sümüyünə müdaxilə edilən diş müalicəsi etdirməməlidirlər. Həmçinin pis ağız gigiyenası, siqaret və alkoqol istifadəsi və diabet tarixçəsi çənə osteonekrozu riskini artırır.

Çənə osteonekrozunun qarşısını alan tədbirlər hansılardır?

• Sümük metastazının müalicəsi üçün bisfosfonat və ya denosumab tətbiqinə qərar verilən xəstələrdə müalicədən əvvəl ağız və diş gigiyenasının yaxşılaşdırılması, müntəzəm diş fırçalama vərdişinin yaradılması, siqaretin tərgidilməsi, diabetli şəxslərdə qan şəkərinin tənzimlənməsi, çürük dişlərin bisfosfonat və ya denosumab müalicəsindən əvvəl müalicə olunması mühüm qoruyucu tədbirlərdəndir.
• Bisfosfonat-denosumab istifadəsindən sonra da müntəzəm stomatoloq müayinələri və ağız sağlamlığını qoruma səyləri davam etdirilməlidir.
• Bisfosfonat-denosumab istifadə edən xəstələrdə bütün ağız baxımı prosedurları rahatlıqla aparıla bilər; lakin diş çəkilməsi, kanal müalicəsi və implant kimi invaziv prosedurlar məcburiyyət olmadıqca aparılmamalıdır.
• Xərçəng xəstələri hər hansı səbəbdən stomatoloqa müraciət etdikdə xəstəliyinin vəziyyəti, aldığı müalicə və qan göstəriciləri barədə stomatoloqa məlumatlandırıcı hesabat təqdim etməlidirlər.
• Çənə sümüyünə zərər verən zəruri diş müdaxiləsi lazım olarsa, sümüyə təsir edən bu dərmanlar mümkündürsə müdaxilədən ən azı 2 ay əvvəl dayandırılmalıdır.
• Çənə osteonekrozundan şübhələnilən xəstələr mümkündürsə bu vəziyyətin müalicəsində ixtisaslaşmış stomatoloqa (dental onkologiya mütəxəssisinə) yönləndirilməlidirlər.

Xərçəng xəstəsi diş çəkdirə bilərmi? Xəstələrə ağız və diş sağlamlığı barədə tövsiyələr

• Türkiyədə ağız gigiyenası və diş problemləri azımsanmayacaq dərəcədə çoxdur. Buna görə bütün xərçəng xəstələri xərçəng müalicəsinə başlamazdan əvvəl stomatoloq tərəfindən müayinə olunmalı və lazımi müalicələr planlaşdırılmalıdır.
• Kimyaterapiya zamanı diş ağrısı və diş infeksiyası problemi yaşasanız, yaxın tarixli qan analizlərinizin nəticələri ilə stomatoloqa müraciət etməli və aldığınız xərçəng müalicələri barədə məlumat verməlisiniz. Stomatoloqunuzla tibbi onkoloqunuzun və ya onkologiya tibb bacınızın əlaqə saxlaması faydalı ola bilər.
• Fırçalama üçün yumşaq fırçaya üstünlük verilməli, elektrikli diş fırçaları seçilməməlidir. Müntəzəm diş sapı istifadə etmək vərdişiniz varsa, mumlu və lentşəkilli diş sapından istifadə tövsiyə olunur; istifadə etmirsinizsə, diş sapından istifadəyə başlamaq üçün uyğun zaman deyil.
• Diş məcunu ağzınızda və ya dişlərinizdə göynəmə yaradırsa, yaxud fırçalayarkən ürəyiniz bulanırsa, fırçalamaq əvəzinə ağzınızı sodalı qarqara ilə təmizləyin. 
• Protezlər yeməkdən sonra və gecə yatarkən ağızdan çıxarılaraq təmizlənməlidir.

ƏLAQƏLİ MÖVZU

Diş əti — periodontal xəstəlik bir çox xərçəng üçün risk yaradır