سرطان و درمان دندان! مصرف‌کنندگان داروهای محافظ استخوان باید به چه نکاتی توجه کنند؟

مشکلات سلامت دهان و دندان ناشی از خود سرطان یا درمان آن شامل این موارد هستند: زخم‌های دهان (موکوزیت)؛ تغییر حس چشایی؛ عفونت‌های لثه؛ خون‌ریزی ناشی از کاهش تعداد پلاکت؛ مشکلات استخوان فک (استئونکروز)؛ خشکی دهان (زروستومیا) و کم‌کاری غدد بزاقی؛ وضعیت‌هایی که مانع غذاخوردن، چشیدن، بلعیدن و صحبت‌کردن می‌شوند؛ و رشد غیرطبیعی دندان.

سر و گردن تقریباً همه بیماران مبتلا به سرطان این ناحیه که پرتودرمانی می‌گیرند؛ %80 بیمارانی که پیوند سلول بنیادی دریافت می‌کنند؛ %40 بیمارانی که شیمی‌درمانی می‌گیرند؛ متاستازهای استخوانی و %1-21 از افرادی که به این علت بیس‌فسفونات (زولندرونات) دریافت می‌کنند و %0.7-1.9 از دریافت‌کنندگان دنوزوماب (Xgeva)، ممکن است حین درمان یا پس از آن با برخی مشکلات سلامت دهان و دندان روبه‌رو شوند.

در بیماران سرطانی، بیس‌فسفونات و دنوزوماب به‌دلیل متاستاز استخوانی و برای کاهش درد استخوان و خطر شکستگی استفاده می‌شوند. مصرف این داروها ضمن کاهش خطر وضعیت‌های نامطلوب ناشی از متاستاز استخوانی، خطر مهمی به نام استئونکروز را نیز همراه دارد.

خطرات دندانی استفاده از بیس‌فسفونات و دنوزوماب برای متاستازهای استخوانی

سرطان‌های پروستات، مثانه، کلیه، پستان و ریه در مراحل پیشرفته تمایل به متاستاز به استخوان دارند. بیس‌فسفونات‌ها (اسید زولندرونیک) و دنوزوماب (Xgeva) که بیماران سرطانی آن‌ها را داروی استخوان می‌نامند، داروهایی هستند که می‌توانند پیشرفت تخریب ناشی از متاستازهای استخوانی سرطان را کند یا از آن پیشگیری کنند. بااین‌حال، گاهی ممکن است تخریب ناخواسته بافت استخوانی نیز ایجاد کنند. این وضعیت نادر که استئونکروز نام دارد، در ناحیه استخوان فک که دندان‌ها در آن جای گرفته‌اند دیده می‌شود. در این ناحیه، ازدست‌رفتن دندان و تحلیل موضعی استخوان فک (نوعی پوسیدگی) که اغلب با عفونت همراه است مشاهده می‌شود.

استئونکروز استخوان فک

بیس‌فسفونات‌های مورد استفاده در متاستازهای استخوانی ممکن است با مختل‌کردن تغذیه استخوان، باعث مرگ سلول‌های استخوانی و به‌ویژه تخریب استخوان فک شوند. یکی از پرمصرف‌ترین بیس‌فسفونات‌ها، اسید زولندرونیک (زولندرونات) است که به‌صورت وریدی تجویز می‌شود. مشخص شده است که فراوانی بروز استئونکروز فک در بیماران مبتلا به سرطان پستان با متاستاز استخوانی که این داروی حاوی اسید زولندرونیک را مصرف می‌کنند، بین %1.2 و %12 متغیر است. در مطالعات مشاهده شده است که در بیمارانی که مدت مصرف اسید زولندرونیک از 1 سال بیشتر می‌شود، این میزان افزایش می‌یابد و در بیمارانی که مصرف به 2 سال می‌رسد یا از آن فراتر می‌رود، تقریباً به %12-15 می‌رسد. بنابراین ضرورت مصرف بیس‌فسفونات‌ها، به‌ویژه برای بیش از یک سال، باید در بیماران بازبینی شود. در موارد غیرضروری یا در بیماران دارای مشکلات شدید دهان و دندان، باید نسبت سود و زیان بیس‌فسفونات‌ها سنجیده شود و در صورت لزوم مصرف پایان یابد.

دنوزوماب در بیماران سرطانی دریافت‌کننده آن، با خطر استئونکروز فک بین %0.7 تا 1.9 همراه است (70 تا 90 مورد در 10.000 بیمار) و گزارش شده است که خطر بروز استئونکروز فک در مصرف‌کنندگان این دارو مشابه اسید زولدرونیک است. دنوزوماب دارویی است که در بیماران مبتلا به سرطان پستان، سرطان پروستات مقاوم به هورمون یا سرطان ریه غیرسلول‌کوچک، در صورت مصرف‌نکردن قبلی اسید زولدرونیک و متاستاز به استخوان‌های تحمل‌کننده وزن مانند مهره‌ها، فمور و هومروس با خطر بالای شکستگی یا فشار، تا پیشرفت سرطان در استخوان استفاده می‌شود. 

به‌طور کامل مشخص نیست که چرا بیس‌فسفونات‌ها و دنوزوماب، ضمن داشتن اثر محافظتی در متاستازهای استخوانی، فقط در استخوان فک استئونکروز ایجاد می‌کنند. تأثیرپذیری مستقیم استخوان‌های ناحیه فک از میکروارگانیسم‌های داخل دهان، یکی از دلایل احتمالی دانسته می‌شود. بنابراین سلامت و بهداشت دهان، به‌ویژه در افراد تحت درمان سرطان، بسیار مهم است.

استئونکروز فک پس از مصرف بیس‌فسفونات و دنوزوماب ممکن است خودبه‌خود یا پس از هرگونه عمل جراحی داخل دهان ایجاد شود. بنابراین بیماران سرطانی، به‌ویژه مصرف‌کنندگان داروی استخوان، جز در موارد اضطراری نباید درمان دندانی به‌ویژه با مداخله در استخوان فک انجام دهند. همچنین بهداشت نامناسب دهان، مصرف سیگار و الکل و سابقه دیابت خطر استئونکروز فک را افزایش می‌دهند.

اقدامات پیشگیرانه استئونکروز فک کدام‌اند؟

• در بیمارانی که تصمیم به تجویز بیس‌فسفونات یا دنوزوماب برای درمان متاستاز استخوانی گرفته می‌شود، بهبود بهداشت دهان و دندان پیش از درمان، ایجاد عادت مسواک‌زدن منظم، ترک سیگار، تنظیم قندخون در مبتلایان به دیابت و درمان دندان‌های پوسیده پیش از آغاز بیس‌فسفونات یا دنوزوماب از اقدامات مهم قابل‌انجام هستند.
• پس از مصرف بیس‌فسفونات-دنوزوماب نیز باید معاینه منظم دندان‌پزشکی و تلاش برای حفظ سلامت دهان ادامه یابد.
• در مصرف‌کنندگان بیس‌فسفونات-دنوزوماب، همه اقدامات مراقبت دهان را می‌توان به‌راحتی انجام داد؛ اما اقدامات تهاجمی مانند کشیدن دندان، درمان ریشه و ایمپلنت نباید بدون ضرورت انجام شوند.
• اگر بیمار سرطانی به هر دلیلی به دندان‌پزشک مراجعه می‌کند، باید گزارشی اطلاع‌رسان درباره وضعیت بیماری، درمان دریافتی و مقادیر آزمایش خون خود به دندان‌پزشک بدهد.
• اگر مداخله دندانی آسیب‌رسان به استخوان فک ضرورت داشته باشد، در صورت امکان باید این داروهای مؤثر بر استخوان دست‌کم 2 ماه پیش از مداخله قطع شوند.
• بیمارانی که به استئونکروز فک در آنان شک وجود دارد، در صورت امکان باید به دندان‌پزشک متخصص درمان این وضعیت (متخصص سرطان‌شناسی دندان‌پزشکی) ارجاع شوند.

آیا بیمار سرطانی می‌تواند دندان بکشد؟ توصیه‌هایی درباره سلامت دهان و دندان به بیماران

• مشکلات بهداشت دهان و دندان در کشور ما به میزان قابل‌توجهی زیاد است. بنابراین همه بیماران سرطانی باید پیش از شروع درمان سرطان توسط دندان‌پزشک معاینه شوند و درمان‌های لازم برایشان برنامه‌ریزی شود.
• اگر هنگام شیمی‌درمانی دچار دندان‌درد یا عفونت دندان شدید، باید با نتایج جدید آزمایش خون خود به دندان‌پزشک مراجعه کنید و درباره درمان‌های سرطان دریافتی اطلاع دهید. ارتباط دندان‌پزشک با متخصص سرطان‌شناسی بالینی یا پرستار سرطان‌شناسی شما ممکن است مفید باشد.
• برای مسواک‌زدن باید مسواک نرم انتخاب شود و مسواک برقی ترجیح داده نشود. اگر عادت منظم استفاده از نخ دندان دارید، استفاده از نخ دندان مومی و نواری توصیه می‌شود؛ اگر استفاده نمی‌کنید، اکنون زمان مناسبی برای شروع نخ دندان نیست.
• اگر خمیردندان باعث سوزش دهان یا دندان‌هایتان می‌شود یا هنگام مسواک‌زدن حالت تهوع دارید، به‌جای مسواک، دهان را با دهان‌شویه جوش‌شیرین تمیز کنید. 
• دندان‌های مصنوعی باید پس از غذا و شب هنگام خواب از دهان خارج و تمیز شوند.

موضوع مرتبط

بیماری لثه - پریودنتال برای بسیاری از سرطان‌ها خطر ایجاد می‌کند