علل خشکی دهان در سرطان چیست و چگونه درمان می‌شود؟
در این مقاله
خشکی دهان با نام پزشکی زروستومیا چیست؟
زروستومیا احساس ناشی از اختلال ترشح بزاق است. خشکی حاصل از کاهش شدید بزاق، علاوه بر ناراحتی بیمار، بر بلع و سلامت دهان و دندان اثر منفی دارد.
بزاق از کجا، چگونه و چرا ترشح می‌شود؟
در دهان از نظر آناتومی، در ناحیه گونه، زیر فک و زیر زبان، ساختارهای غده‌ای مسئول تشکیل ترشح بزاق قرار دارند. این غدد روزانه حدود 1500 ml بزاق تولید می‌کنند. در ترکیب بزاق آنزیم آمیلاز با نقش هضم غذا، مولکول‌های ایمونوگلوبولین و لیزوزیم از اعضای دستگاه دفاعی، و مانند همه ترشحات بدن، مقدار مناسب الکترولیت‌ها، ترکیبات آلی و البته آب وجود دارد. در طول روز با تحریک عصب‌های مربوط، 1-1,5 لیتر بزاق ترشح می‌شود و مایع تولیدشده در غدد، از طریق مجاری ترشحی به‌طور مداوم به داخل دهان جریان پیدا می‌کند.
خلاصه وظایف بزاق
- غذا را مرطوب و نرم می‌کند، به بلع کمک می‌کند و با آمیلاز تجزیه کربوهیدرات غذایی را آغاز می‌کند.
- لیزوزیم و ایمونوگلوبولین در نابودی میکروب زیان‌آور واردشده از دهان نقش دارند.
- با مرطوب نگه داشتن جوانه چشایی زبان، حس مزه را حفظ می‌کند.
- بزاق روزانه 1-1,5 لیتر با شست‌وشو در حفظ سلامت دندان و لثه مهم است.
وقتی ترشح بزاق کاهش می‌یابد، وضعیت‌های بالا برعکس می‌شوند؛ یعنی مشکلاتی مانند دشواری بلع، محیط دهانی بی‌دفاع در برابر عوامل میکروبی، اختلال حس چشایی و مشکل صحبت کردن ایجاد می‌شود. علاوه بر این، خشکی دهان می‌تواند با شدت‌های متفاوت، از احساس خشکی خفیف تا سوزش شدید و ناراحتی، حس شود. این احساس ناراحتی گاهی می‌تواند مهم‌ترین شکایت بیمار باشد.
چه وضعیت‌هایی در بیمار سرطان ترشح بزاق را مختل می‌کنند؟
بیماری‌ها و وضعیت‌های متعددی می‌توانند علت خشکی دهان باشند. محتمل‌ترین علل مشکل خشکی دهان که در بیماران مبتلا به سرطان با آنها روبه‌رو می‌شویم، به این ترتیب هستند:
- داروها؛ شیمی‌درمانی، مسکن، ضدافسردگی، ادرارآور.
- پرتودرمانی سر و گردن.
- عللی مانند کافی نبودن مایعات در بدن هنگام درمان سرطان، یا عفونت قارچی ایجادشده در دهان.
پرتودرمانی مقابله با علل خشکی دهان به‌جز پرتودرمانی اغلب آسان‌تر است و می‌توان رویکرد حذف علت را در پیش گرفت. اما به‌ویژه در سرطان سر و گردن، چون پرتودرمانی ممکن است تنها گزینه درمان آن سرطان باشد، حل مشکل خشکی دهان ناشی از آن دشوارتر می‌شود. شدت خشکی می‌تواند بر اساس دوز پرتو متفاوت باشد. با دوزهای بالا احتمال مزمن شدن مشکل وجود دارد. شیمی‌درمانی افزوده‌شده به پرتودرمانی نیز می‌تواند خشکی دهان را شدیدتر کند.
گزینه درمان خشکی دهان در سرطان
- داروها: پیلوکارپین با اثر بر اعصاب تحریک‌کننده ترشح غده کار می‌کند. آمیفوستین می‌تواند شدت و دفعات خشکی پرتویی را کاهش دهد. مصرف بدون نسخه یا توصیه پزشک مناسب نیست.
- مصرف فرآورده و ژل بزاق مصنوعی: محصولات مختلف این هدف را پزشک و دندان‌پزشک پیشنهاد می‌کنند.
- برای افزایش ترشح بزاق، آدامس جویدن می‌تواند مؤثر باشد.
- طب سوزنی: مطالعات اثربخشی در خشکی دهان وجود دارد و در مراکز باتجربه اجرا می‌شود.
علاوه بر این درمان‌ها، احتیاط و توصیه غذایی مختلف لازم است:
- اگر ممکن است پیش از پرتودرمانی معاینه دندان انجام و مشکلات تهدیدکننده دندان و لثه برطرف شود.
- روزانه 3 بار منظم مسواک و نخ دندان استفاده شود. با آب‌نمک یا آب سودا روزانه 4-6 بار دهان شسته و فلوراید روی دندان استفاده شود.
- بخور سرد به‌ویژه شب می‌تواند مفید باشد.
- جرعه‌جرعه آب خوردن مکرر، روش اجتناب‌ناپذیر بیماران است.
- الکل، کافئین، آب‌میوه اسیدی، غذای بسیار شیرین، چسبناک یا ادویه‌ای سوزاننده نخورید.
- غذای نرم و مرطوب، ترجیحاً سرد یا هم‌دمای اتاق، انتخاب شود.
- فرآورده تنباکو مصرف نشود.
منابع
Systematic literature review: xerostomia in advanced cancer patients.
Support Care Cancer (2015)
2. Bhide, S. A., Miah, A. B., Harrington, K. J. et al.
Radiation-induced xerostomia: Pathophysiology, prevention and treatment.
Clinical Oncology (2009)
3. R. Simcock L. Fallowfield K. Monson et. al.
ARIX: A randomised trial of acupuncture v oral care sessions in patients with chronic xerostomia following treatment of head and neck cancer.
Ann Oncol (2012) 24 (3): 776-783.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.