Xərçəngdə ağız quruluğunun səbəbləri nələrdir? Necə müalicə edilir?

Tibbi adı xerostomi olan ağız quruluğu nədir?

Kserostomiya (ağız quruluğu) tüpürcək ifrazının pozulmasına səbəb olan hallarda yaranan hissdir. Tüpürcəyin həddən artıq azalması nəticəsində yaranan ağız quruluğu xəstələrə verdiyi narahatlıq hissi ilə yanaşı, udma funksiyalarına, ağız və diş sağlamlığına mənfi təsir edir.

Tüpürcək haradan, necə və nə üçün ifraz olunur?

Ağızda anatomik olaraq yanaq, çənəaltı və dilaltı nahiyələrdə yerləşən, tüpürcək ifrazının yaranmasında iştirak edən vəz strukturları var. Bu vəzlər gündə təxminən 1500 ml tüpürcək istehsal edir. Tüpürcəyin tərkibində qidaların həzmində iştirak edən amilaza fermenti, müdafiə sisteminin üzvü olan immunoqlobulin molekulları və lizozim, bütün bədən ifrazatlarında olduğu kimi uyğun nisbətdə elektrolitlər, üzvi birləşmələr və əlbəttə, su var. Gün ərzində tüpürcək ifrazı ilə əlaqəli sinirlərin siqnalları ilə 1-1,5 litr tüpürcək ifraz olunur və vəzlərdə istehsal edilən tüpürcək mayesi ifrazat axacaqları vasitəsilə davamlı olaraq ağıza axır.

Tüpürcəyin vəzifələrini ümumiləşdirsək

• Həzmdəki rolu qidaları islatmaq, yumşaltmaq və udmağa kömək etmək, həmçinin tərkibindəki amilaza sayəsində qidalarla qəbul etdiyimiz karbohidratların parçalanma prosesini başlatmaqdır.
• Tərkibindəki lizozim və immunoqlobulinlər ağız yolu ilə qəbul edilən zərərli mikroorqanizmlərin məhv edilməsində iştirak edir.
• Dildəki dad tumurcuqlarını nəm saxlayaraq dad duyğusunun davamını təmin edir.
• Gündə 1-1,5 litr ifraz olunan tüpürcək yuyucu təsiri ilə diş və diş əti sağlamlığının qorunmasında böyük əhəmiyyət daşıyır.

Tüpürcək ifrazı azaldıqda yuxarıda sadaladığımız hallar əksinə çevriləcək, yəni udma çətinliyi, mikrob amillərinə qarşı müdafiəsiz ağız mühiti, dad pozuntuları, danışıqda çətinlik kimi problemlər yaranacaq. Bundan başqa, ağız quruluğu yüngül quruluq hissi və ya güclü yanma və narahatlıq hissi kimi müxtəlif şiddətdə hiss oluna bilər. Xəstə üçün bu narahatlıq hissi bəzən ən mühüm şikayət ola bilər.

Xərçəng xəstələrində tüpürcək ifrazının pozulmasına səbəb olan hallar nələrdir?

Ağız quruluğuna səbəb olan bir çox xəstəlik və vəziyyət var. Xərçəng xəstələrində qarşılaşdığımız ağız quruluğu probleminin ən ehtimal olunan səbəblərini belə sıralaya bilərik;

• Dərmanlar (kimyaterapiya dərmanları, ağrının müalicəsində istifadə edilən dərmanlar, antidepressantlar, sidikqovucular).
• Baş-boyun nahiyəsinə tətbiq edilən radioterapiya (şüa müalicəsi).
• Xərçəng müalicəsi zamanı bədəndə maye çatışmazlığı və ya ağızda yaranan göbələk infeksiyası kimi səbəblər.

Radioterapiyadan başqa ağız quruluğu səbəblərinin öhdəsindən gəlmək çox vaxt daha asan ola bilər, səbəbi aradan qaldırmaq yanaşması mümkün ola bilər. Lakin xüsusilə baş-boyun xərçənglərində verilən şüa müalicələri həmin xərçəngin yeganə müalicə seçimi ola bildiyinə görə bu səbəbdən yaranan ağız quruluğu probleminin həlli çətinləşə bilər. Verilən şüalanma dozasına görə ağız quruluğunun şiddəti dəyişə bilər. Yüksək dozalarda problemin xronikləşməsi mümkündür. Radioterapiyaya əlavə edilən kimyaterapiyalarla ağız quruluğu daha şiddətli ola bilər.

Xərçəng xəstələrində ağız quruluğu üçün müalicə seçimləri

• Dərmanlar: Pilokarbin tüpürcək vəzlərini ifrazat üçün stimullaşdıran sinirlərə təsir edərək fəaliyyət göstərir. Amifostin tərkibli dərman şüalanmaya bağlı yaranan ağız quruluğunun şiddətini və tezliyini azaltmaq üçün istifadə edilə bilər. Reseptsiz və ya həkim tövsiyəsi olmadan istifadəsi uyğun deyil.
• Süni tüpürcək preparatları və gellərin istifadəsi: Bu məqsədə yönəlmiş müxtəlif məhsullar var və həkimlər, diş həkimləri tərəfindən tövsiyə edilir.
• Tüpürcək ifrazını artıran saqqız çeynəmək təsirli ola bilər.
• Akupunktur müalicəsi: Ağız quruluğunun müalicəsində təsirini göstərən tədqiqatlar var və təcrübəli akupunktur mərkəzlərində tətbiq edilir.

Bu müalicə seçimlərindən başqa ağız quruluğu problemi üçün görülməli müxtəlif tədbirlər və pəhriz tövsiyələri var:

• Şüa müalicəsi alacaq xəstələrin mümkünsə müalicədən əvvəl diş həkimi müayinəsindən keçməsi təmin edilməli, ağız sağlamlığını təhlükəyə ata biləcək diş və diş əti problemləri həll edilməyə çalışılmalıdır.
• Gündə 3 dəfə müntəzəm diş fırçalama və diş sapı ilə təmizləmə aparılmalıdır. Duzlu və ya sodalı su hazırlanaraq gündə 4-6 dəfə ağız yaxalanmalıdır. Dişlərə flüor tətbiq edilməlidir. 
• Xüsusilə gecə üçün soyuq buxar tətbiqləri faydalı ola bilər.
• Tez-tez suyu qurtumlamaq xəstələrin qaçılmaz olaraq müraciət etdiyi üsuldur. 
• Alkoqol, kofein, turş meyvə şirələri, çox şəkərli, yapışqan və ya ağızı yandıracaq dərəcədə ədviyyatlı qidalar istehlak edilməməlidir.
• Otaq temperaturunda və ya soyuq olan yumşaq, nəm qidalara üstünlük verilməlidir. 
• Tütün məhsullarından istifadə edilməməlidir.