Xərçəng xəstəsində ağız yarası - oral mukozit

Mukozit və selikli qişanın iltihabı xərçəng müalicələrinə bağlı ağız yaralarını ifadə etmək üçün istifadə olunan terminlərdir.

Selikli qişanın iltihabı ağız boşluğunda yaranan açıq yara və ya xoradır. Bir çox xəstəlik səbəbindən ağızda yara və iltihab ola bilər. Lakin biz xərçəng və xərçəng müalicəsi nəticəsində yaranan ağız yaralarını və iltihablarını araşdıracağıq.

Yazımız aşağıdakı əsas və alt başlıqlardan ibarətdir:

1. Oral mukozit və qidalanmaya giriş
2. Qidalanma vəziyyətinə təsir edən amillər
• Xərçəng
• Xərçəng müalicəsi
• Mukozit
3. Qidalanmanın qiymətləndirilməsi
• Qidalanma nə vaxt qiymətləndirilir?
• Qidalanma üçün skrininq testi
4. Mukozit üçün qidalanma müalicəsi
• Ağızdan qidalanma
• Parenteral və enteral qidalanma
  - Kimlər enteral (ağız, mədə, nazik bağırsaq) qidalanma almalıdır
  - Kim enteral qidalanma ala bilməz
  - Enteral qidalanma strategiyası
  - Kimlər parenteral (venadaxili) qidalanma almalıdır
  - Parenteral qidalanma ala bilməyənlər
  - Parenteral qidalanma strategiyası
  - Evdə parenteral və enteral qidalanma
  - Parenteral qidalanmanın dayandırılması
• Xüsusi məqamlar
  - Dini inanclar
5. Ağız yaraları ilə bağlı tövsiyələr

1- Oral mukozit və qidalanmaya giriş

Oral mukozit insanın ağız selikli qişasında ağrılı zədələrin yarandığı vəziyyətdir. Xərçəng müalicələrinin tez-tez görülən əlavə təsiridir və adətən kimyaterapiya və ya şüa müalicəsinin dozası artdıqca şiddəti artır. Mukozit insanın qidalanma vəziyyətinə dağıdıcı təsir göstərə bilər, çünki xəstəliklə bağlı oral (ağız) ağrı çox vaxt insanların bərk qidalar yeməsinə, hətta bəzən udmasına mane olur.

Çox ağır mukozit hallarında insanın xərçəng müalicəsi ağız selikli qişasının sağalması və yenidən qidalanması üçün dayandırılmalıdır. Digər hallarda parenteral və ya enteral qidalanma əlavələri lazım ola bilər. Parenteral qidalanma venadaxili boru vasitəsilə qidalanmanı, enteral qidalanma isə mədə borusu (məsələn, mədəyə yerləşdirilən boru) vasitəsilə qidalandırmanı ifadə edir.

Qidalanma dəstəyi xərçəng müalicəsinin əsas hissəsidir və insanların bədən çəkisini qorumasına kömək edir. Fərdiləşdirilmiş qidalanma planları müalicə müddətində xəstənin dəyişən qidalanma ehtiyaclarını qiymətləndirir. Gündəlik lazım olan kalori miqdarını (oral, enteral və ya parenteral yolla) qəbul etmələrini təmin edərək xəstələrin sağlam bədən çəkisini qorumasına kömək etməyi hədəfləyir.

Nəticə olaraq, xərçəngli şişləri olan bir çox insanda xərçəng diaqnozu qoyulanda, müalicə başlamazdan və ya mukozit yaranmazdan əvvəl adətən artıq qeyri-kafi qidalanma vəziyyəti inkişaf etmiş olur.

2- Qidalanma vəziyyətinə təsir edən amillər

Xərçəng

Sürətli çəki itkisi ilə özünü göstərən pis qidalanma vəziyyəti adətən xərçəngin ilk simptomlarından biridir və anoreksiya-kaxeksiya sindromu kimi tanınan vəziyyətdən qaynaqlanır.

Anoreksiya insanın iştahını və yemək arzusunu itirdiyi vəziyyətdir. Normal kalori ehtiyacını qəbul etməyə davam edənlər belə xərçəngli şişlərdən təsirlənir və çəki itirməyə başlaya bilər.

Kaxeksiya zülal-enerji çatışmazlığına bağlı qeyri-kafi qidalanma, qeyri-iradi çəki və əzələ itkisi ilə xarakterizə olunan şiş mənşəli vəziyyətdir. Yuxarı mədə-bağırsaq sistemi xərçəngləri olan insanlarda (müalicəsi mukozit yaratma ehtimalı ən yüksək olanlar) xüsusilə kaxeksiya yaranma ehtimalı yüksəkdir.

Anoreksiya-kaxeksiyanın qeyri-kafi qidalanmaya və əzələ itkisinə səbəb olma yolları metabolik dəyişikliklərlə əlaqəlidir. Xərçəngli şişlər qlükoza, amin turşuları və lipidləri sərf edərək adətən xərçəngli insanı qida ilə təmin edir. Beləliklə, xərçəngi olan insan istirahət edərkən (bazal enerji sərfi kimi tanınır) xərçəngi olmayan insandan daha çox enerji sərf edir. Nəticədə çəkisini qorumaq üçün daha çox yeməli olacaqdır.

Anoreksiya-kaxeksiya sindromunu xərçəngin irəliləmiş mərhələlərində demək olar ki, hamı yaşayır. Sindrom daha çox qeyri-kafi qidalanmaya gətirib çıxarır və insanın xərçəng müalicəsinə cavabına, müalicə nəticəsinə və sağqalım ehtimalına mənfi təsir edir. Metabolik dəyişikliklərdən başqa xərçəng insanın dad hissinə də təsir edə və ürəkbulanma-qusmaya səbəb ola bilər. Bu simptomlar anoreksiyanı ağırlaşdıra bilər.

Bir çox insan xərçəng diaqnozundan əvvəl artıq zəif qidalanma vəziyyətində olur. Müalicəyə başlamazdan əvvəl kaxeksiya və / və ya anoreksiya inkişaf etmiş ola bilər. Təxminlər müalicədən sağ çıxan baş-boyun xərçəngli insanların üçdə birinin müalicə başladığı zaman qeyri-kafi qidalandığını göstərir.

Xərçəng müalicəsi

İnsanın qidalanma vəziyyəti xərçəng müalicəsinə başlamazdan əvvəl yaxşılaşdırılmalıdır, çünki qidalanma vəziyyəti müalicəyə dözmə qabiliyyətinə və nəticələrinə təsir edir. Məsələn, xəstə yüksək dozalı xərçəng müalicəsinə dözə bilmirsə və doza azaldılmalıdırsa, müalicə xərçəngli şişin məhvində daha az uğurlu olacaqdır. Bədən çəkisinin % 20-dən çoxunu itirən xəstələr müalicədən daha çox toksiklik (əlavə təsir) yaşayır. Buna görə xərçəng müalicəsinin dozası və ya toksikliyi ilə mütənasib yaranan vəziyyətlər baxımından daha böyük risk altındadırlar. Mukozit belə vəziyyətlərdəndir.

Mukozit

Mukozit kimyaterapiya və şüa müalicəsinin ən çox görülən əlavə təsirlərindən biridir. Ağızda ciddi ağrılarla gedir. Qeyri-kafi qidalanmaya səbəb ola və ya onu daha da ağırlaşdıra bilər. Mukozitlə insanın qidalanma vəziyyəti arasındakı əlaqələr çoxşaxəlidir. Mukoziti xarakterizə edən ağrılı oral zədələr insanın yeməsini və içməsini çətinləşdirir. Buna görə ümumi enerji qəbulunu və yeməyə marağını azaldır. Mukozit qeyri-kafi qidalanmaya səbəb olduğu halda, digər tərəfdən yaxşı qidalanmanın mukozit simptomlarını yaxşılaşdırdığı və müalicə toksikliyini azaltdığı görülmüşdür. Mukozit əlamətləri yaxşılaşdıqda insanlar qida qəbulunu artırır. Yaxın vaxtadək simptomları yaxşılaşdırmaq çətin idi, çünki xəstəliyin effektiv müalicəsi yox idi.

Mukozitin qidalanmaya mənfi təsiri ilə yanaşı sağlamlığa və həyat keyfiyyətinə daha geniş mənfi təsirləri son illərdə getdikcə daha çox qəbul edilmiş və yeni mukozit müalicələri yaranmışdır. Məsələn, antioksidant müalicələr, qlutamin müalicəsi və yaxın vaxtlarda təsdiqlənmiş selikli qişaya yapışan gel (Gelclair) ağız selikli qişasının ətrafında qoruyucu baryer yaradır. Bunlar ağız ağrısını azalda və mukoziti olan insanın yeməsinə kömək edə biləcək yeni müalicə seçimləridir.

Mukozitin müalicəsində son illərdə 3 tətbiq xəstələrə ciddi töhfə vermişdir:

• Süd vəzi xərçənginin müalicəsində istifadə olunan everolimusla bağlı ağız yaralarında deksametazonlu qarqara istifadəsi
• Radioterapiyaya bağlı ağız yarasının görünməmiş dərəcədə qarşısını alan dərman
• Melatoin geli ilə baş-boyun xərçəngi müalicələrinə bağlı ağız yaralarından qorunmaq

3- Qidalanmanın qiymətləndirilməsi

Qidalanma nə vaxt qiymətləndirilir?

Səhiyyə mütəxəssisləri adətən xərçəngli insanın qidalanma vəziyyətini müntəzəm qiymətləndirir. Bu, anoreksiya, kaxeksiya və / və ya qeyri-kafi qidalanma riski olan insanları müəyyən etməyə imkan verir. Qidalanma riski altındakı insanı erkən tanımaq və qidalanma vəziyyəti pisləşməyə başlamazdan əvvəl müəyyən etmək çox vacibdir, çünki qeyri-kafi qidalanma və ya kaxeksiya başladıqdan sonra çox az insan itirdiyi çəkini və ya əzələni geri qazana bilir.

İnsanların qidalanma vəziyyətlərinin müalicəyə başlamazdan əvvəl qiymətləndirilməsi vacibdir. Bu qiymətləndirmələrdə bəzən kifayət qədər qidalandığını düşünən insanların əslində qeyri-kafi qidalandığı görülür. Bu, xüsusilə yüksək mukozit riski daşıyan baş-boyun xərçəngli insanlara aiddir.

Qidalanma üçün skrininq testi

Səhiyyə işçilərinin xərçəngli insanın qidalanma vəziyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə etdiyi skrininq anketləri vardır. Adətən insandan qidalanmanın qiymətləndirilməsi üçün anket doldurması istənir və ya onu köməkçi tibb heyəti doldurur. İnsanın qidalanması haqqında əsas məlumatlar, bədən çəkisinin və boyunun ölçülməsi qidalanma vəziyyəti skrininqinin qiymətləndirilməsində yol göstərir.

4- Mukozit üçün qidalanma müalicəsi

Qidalanma müalicəsi xərçəng müalicəsinin mühüm hissəsidir. Mukozit xərçəng müalicəsinin çox yayılmış əlavə təsiri olduğundan xərçəng müalicəsi alan bir çox insanda müalicə zamanı mukozit yaranacaq və mukoziti olan insanlar bu vəziyyət yarananda demək olar ki, həmişə aktiv xərçəng müalicəsi alırlar. Buna görə səhiyyə mütəxəssisləri müalicə zamanı hər insanda mukozit yaranma ehtimalını qiymətləndirir və qidalanma müalicəsi strategiyası hazırlayarkən bunu nəzərə alırlar.

Qidalanma müalicəsi müalicənin əvvəlində yaxşı qidalanan insanların çəkisini və sağlamlığını qorumağı, zəif qidalanan insanlarda isə çəki itkisini və qida çatışmazlığını geri çevirməyi hədəfləyir. Bunu edərkən qidalanma müalicəsi insanın müalicə zamanı həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmalıdır. Ciddi qidalanma müalicəsinin xərçəng səbəbindən müalicə alan insanların % 50-88-ində çəki itkisini tarazlaşdırdığı və ya geri çevirdiyi sübut edilmişdir.

Qidalanma müalicəsi adətən müalicədən əvvəl başlayır. İlk mərhələlərdə bu, sadəcə səhiyyə mütəxəssislərinin müalicənin qidalanma ilə bağlı mümkün əlavə təsirləri və kifayət qədər qida qəbulunun əhəmiyyəti barədə məlumat verməsini əhatə edir. Qidalanma təlimləri müalicə boyu davam edir və müalicə dozası artdıqca intensivləşdirilə bilər (məsələn, xüsusi pəhriz tövsiyə edilə və ya qidalandırma borusu istifadə oluna bilər). Qidalanma müalicəsi əsas müalicə bitdikdən sonra ən azı bir il (üç ilə qədər) davam edə bilər.

Qidalanma müalicəsi xərçəngli insanların qidalanması üzrə ixtisaslaşmış dietoloqun dəstəyi ilə hazırlanmalıdır. İnsanların jurnallarda və ya internetdə oxuya biləcəyi sübutsuz və ya alternativ müalicələr yalnız təsdiqlənmiş dietoloq və mütəxəssislərin məlumatı daxilində tövsiyə olunursa istifadə edilməlidir.

Mukoziti olan insanların xüsusilə ağızdan qida qəbulunda çətinlik çəkməsi ehtimal olunur; buna görə enteral və ya parenteral qidalanma dəstəyinə ehtiyacları ola bilər.

Oral / ağızdan qidalanma

Oral qidalanma qida əlavələri və yüksək kalorili və ya yüksək zülallı qida formulaları daxil olmaqla ağızdan daha çox qida qəbulunu təşviq edən bütün üsulları əhatə edir. Ağızdan qidalanma üstün tutulan üsuldur (parenteral qidalanmadan fərqli olaraq). Səhiyyə mütəxəssisləri mümkün olduqda ağızdan qidalanmanı tövsiyə edəcəklər. Ümumilikdə balanslı qidalanmanı saxlamaq (məsələn, müxtəlif qida mənbələrindən və qruplarından müxtəlif qidalar yemək) vacibdir. Bununla yanaşı, xəstənin çəkisini qoruması üçün pəhriz dəyişiklikləri (məsələn, zülal və ya müəyyən mikroqida maddələrinin qəbulunun artırılması) lazım olacaqdır.

Bir çox insan kifayət qədər qidanı ağızdan almaqda çətinlik çəkə və yeməklərini düzgün planlaşdırmaq üçün səhiyyə mütəxəssisinin köməyinə ehtiyac duya bilər. Dietoloqlar kifayət qədər yemək yediklərindən əmin olmaq və yeməklərini planlaşdırmaq üçün xərçəng müalicəsi alan insanlara kömək edə bilər. Mukoziti olan insan adətən arıqlamamaq üçün tez-tez (gündə 6 dəfəyə qədər), zülal, enerji və mikroqida maddələri ilə zəngin yemək yeməyə təşviq olunur. Həmçinin iştahaçıcı preparatlar ala bilərlər ki, daha tez-tez ac hiss edərək daha çox yeməyə həvəslənsinlər.

Mukoziti olan insanlar çeynənməsi və udulması asan, ağız selikli qişasını qıcıqlandırmayan yumşaq qidalar olan diqqətlə seçilmiş pəhrizdən faydalanmalıdırlar.

Aşağıdakı məsləhətlər uyğun qidaları seçməyə kömək edə bilər:

Yumşaq qidalar yeyin: Yumşaq qidalar yeyin. Tərəvəzləri və digər qidaları yumşalana qədər bişirin. Banan, çiyələk və qarpız kimi yumşaq meyvələr çiy yeyilə bilər. Çəyirdəkli meyvələr, almalar və digər meyvələr qaynadıla bilər. Mukoziti olan insanların asan yeyə biləcəyi digər qidalar arasında südlü desert, pudinq, tərəvəz püreləri, yulaf, bişmiş qarğıdalı lopaları və çalınmış yumurta vardır. Kobud qidalar, məsələn ət, xırdalana bilər.

Maye qəbulu: Ağızdakı qıcıqlanmanı azaltdığı üçün mayelər yeməklə birlikdə qəbul edilə bilər. Süd və ya maye qida əlavələri, yüksək enerjili qidalı içkilər yeməklər arasında və ya yemək kifayət etmədikdə əsas yeməklərlə qəbul edilə bilər. İnsanlar həmçinin yeməklərinə ət suyu və ya toyuq suyu əlavə edərək mayenin keyfiyyətini artıra bilər.

Qıcıqlandırıcı qidalardan çəkinin: bir çox qida, xüsusilə ədviyyatlı, turş və ya duzlu qidalar ağız selikli qişasını qıcıqlandıra bilər. Çiy tərəvəzlər və krekerlər kimi quru və kobud qidalardan da çəkinmək lazımdır.

İsti qidalardan çəkinin: isti qidalar da ağzı qıcıqlandıra bilər və mukoziti olan insanlar soyuq və ya otaq temperaturunda qidalar yeməlidir.

Buz istifadə edin: buz və ya buz parçaları ağzı keyləşdirməyə kömək edə bilər.

Qidaları kiçik hissələrə ayıraraq yeyin.

- Əlaqəli mövzu: Kimyaterapiya və qidalanma – işinizə yarayacaq 14 tövsiyə və bir qəlyanaltı resepti

Parenteral və enteral qidalanma

Mümkün olduqda oral qidalanma üstün tutulsa da, xüsusilə mədə-bağırsaq sistemi və baş-boyun xərçəngli insanlarda boru ilə qidalandırma çox vaxt lazım ola bilər. Baş-boyun xərçəngli insanların çoxunda müalicə başlamazdan əvvəl parenteral və ya enteral qidalandırma borusu yerləşdirilə bilər. Bu qidalanma müalicəsi müalicə zamanı əlavə çəki itkisini və müalicənin toksikliyini azaltmağı, insanın müalicəyə cavabını artırmağı hədəfləyir.

Kimlər enteral qidalanma almalıdır

Enteral qidalanma həzm funksiyaları uyğun olan, lakin ağızdan kifayət qədər qida qəbul edə bilməyən insanlara kömək üçün istifadə olunur. Bu, xüsusilə mukozitin (və ya digər müalicə əlavə təsirlərinin) insanın müalicəsini təhlükəyə atacaq qədər ağırlaşdığı hallarda ola bilər. Mədə-bağırsaq orqanları enteral qidalanma zamanı qidanı həzm etmək üçün işləməyə davam etdiyinə görə enteral boru üstün tutulur. Bundan əlavə, enteral qidalanma qidaların parenteral qidalanmaya nisbətən daha səmərəli sorulmasını təmin edir və daha münasib xərclidir. Enteral borunun infeksiya riski də daha azdır və tətbiqi parenteral qidalanmadan asandır.

Kim enteral qidalanma ala bilməz

Enteral qidalanma aşağıdakı vəziyyətləri olanlar daxil olmaqla bəzi xəstələrdə əks-göstərişdir:

Funksiyası pozulmuş mədə-bağırsaq sistemi (həzm sistemi);

• Sorulmanın zəif olduğu vəziyyətlər
• Qidaların udulmasına və ya həzm edilməsinə mane olan mədə-bağırsaq kanalı tıxanıqlıqları
• Şiddətli qanaxma
• Şiddətli ishal 
• Şiddətli qusma
• Enteral qidalandırma borusunun yerləşdirilməsinə mane olan vəziyyətlər
• İltihabi bağırsaq xəstəlikləri

Enteral qidalanma strategiyası

Enteral qidalandırma borusu mədə-bağırsaq kanalının bir çox nöqtəsinə yerləşdirilə bilər. Boru üçün ən yaxşı yeri səhiyyə mütəxəssisi müəyyən edəcək və bu, əsasən enteral qidalanmanın lazım olacağı müddətin uzunluğundan asılı olacaqdır (yəni iki həftədən az və ya çox).

Enteral qidalandırma məhlullarını tətbiq etmək üçün çoxsaylı üsullar vardır; məsələn, qidalandırma məhlulunu gün ərzində müntəzəm aralıqlarla boruya ötürmək üçün nasos istifadə edilə bilər və ya qidalar boruya fasiləsiz verilə bilər. Qidalandırma məhlulunun enerji dəyəri (kalori ilə ölçülür) insanın qidalanma ehtiyaclarına və istifadə olunan qidalanma üsuluna (məsələn, fasiləsiz, müntəzəm aralıqlarla) görə dəyişir.

Enteral boru ilə verilə bilən müxtəlif qidalanma formulaları vardır və onlar bütün qida maddələrini ehtiva edir. Xüsusi pəhriz qida maddələri (məsələn, zülal, yağ, lif, qlutamin) olan formulalar da mövcuddur və müəyyən qida maddələri çatışmayan insanlar üçün standart qidalandırma formulasına əlavə edilə bilər.

Parenteral qidalanma yalnız mədə-bağırsaq funksiyası olmayan (yəni qidaları həzm edə bilməyən) insanlar üçün uyğundur. Bu insanlara aşağıdakı vəziyyətləri olanlar daxildir: 

• Ağır mukozit
• Şiddətli ürəkbulanma və ya qusma
• Mədə-bağırsaq sisteminin tıxanması
• Qısa bağırsaq sindromu və
• İleus (bağırsaq tıxanıqlığı). Parenteral qidalanma aşağıdakı insanlarda istifadə edilməməlidir:
• İşlək bağırsağı olanlar 
• Venadaxili girişin əldə edilə bilmədiyi insanlar
• <5 gün qidalanma dəstəyinə ehtiyac duyanlar

Parenteral qidalanma strategiyası

Parenteral qidalanma venadaxili yolla tətbiq olunur və buna görə mövcud deyilsə, qidalandırma formulasının verilə biləcəyi kateter yerləşdirilməlidir. Parenteral qidalandırma məhlulları insanın ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmalıdır. Adətən amin turşuları, dekstroza, lipidlər, vitaminlər, minerallar və elementlər, mayelər və elektrolitlər ehtiva edir. Bəzilərində həmçinin insulin, heparin və antasidlər ola bilər.

Evdə parenteral və enteral qidalanma

Həm enteral, həm də parenteral qidalanma formulaları evdə tətbiq edilə bilər. Beləliklə, insanların parenteral və ya enteral qidalanma səbəbindən xəstəxanadan çıxmasının qarşısı alınmır. Səhiyyə mütəxəssisləri bu cür qidalanma dəstəyi alan insanlara və onlara qulluq edənlərə qidalanma formulalarının necə tətbiq ediləcəyini, qidalandırma borusunun necə təmizlənəcəyini izah etməlidirlər. Beləliklə, infeksiyaya yoluxmamaq yollarını öyrənirlər. Evdə enteral və ya parenteral qidalanma müalicəsi alan insanların təhlükəsiz və təmiz ev mühiti olmalı, tibbi yoxlamalar üçün xəstəxanaya və ya klinikaya getməyə davam etməlidirlər.

Parenteral qidalanmanın dayandırılması

Parenteral qidalanma qəfil dayandırıla bilməz. Ağızdan və ya enteral qidalanma yenidən başlanarkən parenteral qidalanma tədricən azaldılmalıdır. İnsan qidalanma ehtiyaclarının %50-sini enteral qəbul etməyə və ya tam maye pəhrizi qəbul etməyə (yəni bütün qidalanma ehtiyaclarını ağızdan, lakin bərk formalar əvəzinə maye şəklində) dözə bilirsə, parenteral müalicə yarıya endirilə bilər. İnsan enteral müalicədə qidalanma ehtiyaclarının %75-ini qəbul edə bildikdə və ya maye qidalanmaya əlavə olaraq bərk qidalar yeyə bildikdə parenteral qidalanması tam dayandırıla bilər.

Xüsusi məqamlar

Dini inanclar

Bəzi insanlar dini ənənələrinin bir hissəsi kimi vaxtaşırı oruc tuta bilər. Xərçəng müalicəsi zamanı qida qəbulunu məhdudlaşdıran dini ənənələrdən imtina etmək müalicənin mümkün qədər effektiv olmasını təmin etmək üçün vacibdir. Adətən dini məqsədlə oruc tutan insanlar həkimlərini məlumatlandırmalı və müalicə müddətində pəhriz məhdudiyyətlərindən imtina etmək barədə müvafiq dini rəhbərlərlə məsləhətləşməlidirlər.

5- Ağız yaraları ilə bağlı tövsiyələr

• Gündə ən azı bir dəfə ağzınızı yoxlayaraq dəyişiklikləri həkiminizə bildirin.
• Cib fənərindən istifadə edərək güzgü qarşısında ağzınızın içini yoxlayın.
• Xora, ağızdaxili qabarcıq, yara, qırmızı cızıq və ya ləkə olub-olmadığını yoxlayın.
• Ağzınızda ağrı yarandıqda həkiminizə bildirin.
• Ağzınızı təmiz və nəm saxlayın.
• Yatmazdan əvvəl və yeməklərdən sonra 30 dəqiqə ərzində dişlərinizi fırçalayın.
• Ağzınızda yara olsa belə dişlərinizi fırçalayın. Ağzınız ağrıyarsa, yumşaq diş fırçası, pambıqlı çubuq və ya ucunda yumşaq süngər olan təmizləmə çubuğu istifadə edin.
• Trombosit səviyyəniz aşağıdırsa, ağrıya və qanaxmaya səbəb ola biləcək diş sapından istifadə etməyin.
• Ağzınızın içi və dodaqlarınız üçün su əsaslı ağız nəmləndiricisi istifadə edə bilərsiniz.
• Ağzınızın içi çox qurudursa, gün ərzində su və digər maye içkilər içə bilərsiniz. Süni tüpürcək və saqqız istifadə edərək ağzınızı nəm saxlaya bilərsiniz.
• Varsa diş protezinizə qulluq edin.
• Diş protezinizi gün ərzində çıxarıb tez-tez fırçalayın.
• Diş protezini antiseptik qulluq məhlulunda bir neçə dəqiqə saxlayın və yaxalayın.
• Ağzınızda yara varsa, diş protezinizi yalnız yemək yeyərkən taxın.
• Yatarkən diş protezinizi taxmayın.
• Tam oturmayan diş protezlərindən çəkinin.

Ağzı nə narahat edir?

• %6-dan çox spirt olan qarqaralar
• Turş, ədviyyatlı və isti qidalar və içkilər
• Siqaret çəkmək və tütün çeynəmək 
• Həddindən artıq spirt

Bu hallarda həkiminizə müraciət edin: 

• Ağızda qızartı və ya həddindən artıq quruluq
• Ağızda yara və ya ağrı
• Ağızda ağ ləkələr, cızıqlar, yara, qabarcıqlar
• Ağızda qanaxma
• Udma çətinliyi
• 38°C və ya daha yüksək qızdırma

Bu əlamət və şikayətlər olduqda vaxt itirmədən həkiminizə müraciət edin. Həkiminizdən xəbərsiz heç vaxt özbaşına eşitdiyiniz tövsiyələri tətbiq etməyin. Həkiminiz lazımi müayinələri apararaq zəruri müalicəni edəcəkdir. 

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

Xərçəngdə ağız və diş sağlamlığı və mühüm xəbərdarlıqlar

Radioterapiyaya bağlı ağız yarasının görünməmiş dərəcədə qarşısını alan dərman