Xərçəngdə ağız və diş sağlamlığı və mühüm xəbərdarlıqlar

Xərçəng müalicəsi, xüsusilə radioterapiya və kimyaterapiya zamanı ağız və diş sağlamlığı problemlərinə və ya digər ciddi ağız problemlərinə (ağırlaşmaya) səbəb ola bilər. Bunlar xərçəng müalicəsinə və gündəlik həyata təsir edir. Müalicədən əvvəl, müalicə zamanı və sonra ağız sağlamlığına diqqət mümkün problemlərin qarşısını almağa və ya daha asan keçirməyə kömək edəcək.

Radioterapiya və kimyaterapiya ağız və dişlərdə necə yan təsir yaradır?

Baş və ya boyuna tətbiq edilən şüa müalicəsi və ya bəzi kimyaterapiya dərmanları çeynəmə və udmada mühüm rolu olan tüpürcək vəzilərinin işini və nəticədə tüpürcək ifrazını azalda bilər. Bu yayğın yan təsir ağız quruluğu (kserostomiya) adlanır. Quru ağız fiziki narahatlıqla yanaşı diş əti xəstəliyi, diş çürüməsi və ərp yaranması riskini artırır.

Kimyaterapiya və ya şüa müalicəsinin başqa yayğın ağırlaşması ağız yarasıdır (mukozit). Mukozit ağızın daxili səthini örtən selikli qişanın iltihabıdır və həm ağrı, həm yemək çətinliyi yaradır. Yaranan qeyri-kafi qidalanma arıqlamaya (kaxeksiyaya) və immun sisteminin mənfi təsirlənməsinə səbəb ola bilər.

Həm tüpürcək ifrazının və immun hüceyrəsi sayının azalması, həm də selikli qişa quruluşunun pozulması səbəbindən virus, bakteriya və göbələklərin baş-boyun nahiyəsində infeksiya yaratması asanlaşır.

İrəliləmiş mərhələdə sümüyə metastaz verməyə meylli xərçənglər var; prostat, sidik kisəsi, böyrək, süd vəzi və ağciyər xərçəngləri buna nümunədir. Sümük metastazı olan xəstələrə xərçəngin sümükdə irəliləməsini yavaşlatmaq üçün bisfosfonat qrupu dərmanlar tətbiq edilir. Onlar sümük metastazını yavaşlatsa da, bəzən sümük toxumasında arzuolunmaz zədələnmə yarada bilər. Nadir rast gəlinən və osteonekroz kimi tanınan bu vəziyyət dişlərin yerləşdiyi çənə sümüyündə görülür. Burada diş itkisi və çənə sümüyündə çox vaxt infeksiya ilə müşayiət olunan yerli sümük əriməsi (bir növ çürümə) müşahidə edilir. Ağız nahiyəsinə radioterapiya da osteonekroz riski daşıyır.

Xərçəng xəstələrinin çoxu profilaktik tədbirlərlə ağız və diş ağırlaşmaları riskini azalda bilər.

Xərçəng zamanı ağız və diş sağlamlığımı necə qoruya bilərəm?

• Təcili hallar xaricində xərçəng müalicəsi zamanı diş müalicəsi tövsiyə edilmir, çünki xəstələrin immun sistemi zəifləmiş ola bilər.
• Xərçəng xəstələrinə ağız sağlamlığı üçün xərçəng müalicəsi başlamazdan əvvəl diş müalicəsi tövsiyə edilir.

Müalicə zamanı;

• Xərçəng müalicəsi boyu xəstələr flüoridli diş məcunu ilə dişlərini fırçalamağa davam etməlidirlər.
• Çox yumşaq diş fırçası istifadə etmək xərçəng müalicəsinə bağlı həssaslıqdan qorunmağa kömək edir.
• Xərçəng xəstələri gündəlik diş sapı və spirtsiz ağız yaxalayıcıları istifadə etməlidir (əvvəllər diş sapı istifadə olunmurdusa, müalicə zamanı başlamaq tövsiyə edilmir).
• Ədviyyatlı və ya turş qida, diş çöpü, tütün və alkoqol qıcıqlandıra bilər.
• Xərçəng müalicəsi zamanı yalnız təcili diş müalicəsi aparılır və hər belə müdaxilə onkoloqla əlaqələndirilməlidir.
• Müalicə zamanı ağız quruluğunu və digər yan təsirləri azaltmaq üçün xəstələr bol su içə və şəkərsiz saqqız çeynəyə bilərlər.
• Protez ağız xoraları yarada bilər və xərçəng müalicəsində istifadəsi minimuma endirilməlidir. Protez dişlər yaxşı təmizlənməli, yuxuda istifadə edilməməlidir. Köhnə protezləriniz xərçəng prosesində ağzınıza tam oturmamağa başlaya bilər; belə halda diş həkiminə getməlisiniz.

Müalicədən sonra

Müalicədən sonrakı ağız qulluğu rejimi xərçəng müalicəsinin növündən və xəstənin immun vəziyyətindən asılıdır. Həll edilməmiş ağız ağırlaşmaları və ya zəif immun sistemi diş sağlamlığına mənfi təsir edə bilər. Adətən diş təmizliyi müalicədən ən azı 2 ay sonra aparılmalıdır. Baş-boyun şüa müalicəsi almış xəstələr müntəzəm (diş həkiminin müəyyən etdiyi aralıqlarla) müayinə edilməlidir.