سلامت دهان و دندان در سرطان و هشدارهای مهم

درمان سرطان، به‌ویژه پرتودرمانی و شیمی‌درمانی، ممکن است موجب مشکلات سلامت دهان و دندان یا سایر مشکلات جدی دهان (عارضه) شود. این عوارض بر درمان سرطان و زندگی روزمره اثر می‌گذارند. رسیدگی به سلامت دهان پیش، هنگام و پس از درمان سرطان به پیشگیری از مشکلات احتمالی یا پشت سر گذاشتن آسان‌تر آن‌ها کمک می‌کند.

پرتودرمانی و شیمی‌درمانی چگونه بر دهان و دندان عارضه جانبی می‌گذارند؟

در ناحیه سر یا گردن، پرتودرمانی یا برخی داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند فعالیت غدد بزاقی را که نقش مهمی در جویدن و بلع دارند و در نتیجه ترشح بزاق را کم کنند. این عارضه شایع، خشکی دهان (زروستومیا) نام دارد. خشکی دهان علاوه بر ناراحتی جسمی، خطر بیماری لثه، پوسیدگی دندان و تشکیل پلاک را افزایش می‌دهد.

عارضه شایع دیگر شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی، زخم دهان (موکوزیت)است. موکوزیت التهاب لایه مخاطی پوشاننده داخل دهان است و هم درد و هم دشواری خوردن ایجاد می‌کند. تغذیه ناکافی حاصل ممکن است موجب لاغری (کاشکسی) و تأثیر منفی بر سیستم ایمنی شود.

هم به دلیل کاهش ترشح بزاق و تعداد سلول‌های ایمنی و هم به دلیل اختلال ساختار مخاط، ایجاد عفونت توسط ویروس‌ها، باکتری‌ها یا قارچ‌ها در ناحیه سر و گردن آسان‌تر می‌شود.

برخی سرطان‌ها در مراحل پیشرفته تمایل به متاستاز استخوان دارند؛ نمونه آن‌ها سرطان پروستات، مثانه، کلیه، پستان و ریه است. متاستاز استخوان در بیماران مبتلا، با داروهای گروه بیس‌فسفونات درمان می‌شود تا پیشرفت سرطان در استخوان کند شود. این داروها در کنار کند کردن متاستاز استخوان، گاهی موجب تخریب ناخواسته بافت استخوان نیز می‌شوند. این وضعیت نادر که استئونکروز نامیده می‌شود، در ناحیه استخوان فک که دندان‌ها در آن قرار دارند دیده می‌شود. در این ناحیه، از دست رفتن دندان و تحلیل موضعی استخوان فک (نوعی پوسیدگی) که اغلب با عفونت همراه است مشاهده می‌شود. پرتودرمانی ناحیه دهان نیز خطر استئونکروز دارد.

بیشتر بیماران سرطانی می‌توانند با اقدامات پیشگیرانه خطر عوارض دهان و دندان را کاهش دهند.

چگونه می‌توانم در فرایند سرطان از سلامت دهان و دندانم محافظت کنم؟

• به‌جز شرایط اضطراری، درمان دندان هنگام درمان سرطان توصیه نمی‌شود؛ زیرا ممکن است سیستم ایمنی بیماران ضعیف شده باشد.
• برای سلامت دهان بیماران سرطانی توصیه می‌شود درمان دندان پیش از شروع درمان سرطان انجام شود.

هنگام درمان؛

• در طول درمان سرطان، بیماران باید مسواک زدن با خمیردندان حاوی فلوراید را ادامه دهند.
• استفاده از مسواک بسیار نرم به محافظت در برابر حساسیت ناشی از درمان سرطان کمک می‌کند.
• بیماران سرطانی باید روزانه نخ دندان و دهان‌شویه بدون الکل استفاده کنند (اگر پیش‌تر نخ دندان استفاده نمی‌کردند، شروع آن هنگام درمان سرطان توصیه نمی‌شود).
• غذاهای پرادویه یا اسیدی، خلال دندان، توتون و الکل ممکن است موجب تحریک شوند.
• فقط درمان اضطراری دندان هنگام درمان سرطان انجام می‌شود و هر درمان اضطراری دندان باید با انکولوژیست هماهنگ شود.
• برای کاهش خشکی دهان و سایر عوارض جانبی هنگام درمان سرطان، بیماران می‌توانند آب فراوان بنوشند و آدامس بدون قند بجوند.
• پروتز ممکن است موجب زخم‌های دهان شود و استفاده آن در درمان سرطان باید به حداقل برسد. دندان‌های مصنوعی باید خوب تمیز شوند و هنگام خواب استفاده نشوند. ممکن است پروتز قدیمی شما در فرایند سرطان دیگر کاملاً در دهان جا نگیرد؛ در این صورت باید به دندان‌پزشک مراجعه کنید.

پس از درمان

برنامه مراقبت دهان پس از درمان به نوع درمان سرطان و وضعیت ایمنی بیمار بستگی دارد. عوارض دهانی برطرف‌نشده یا سیستم ایمنی ضعیف می‌توانند بر سلامت دندان بیمار اثر منفی بگذارند. معمولاً تمیز کردن دندان باید دست‌کم 2 ماه پس از درمان انجام شود. بیمارانی که پرتودرمانی سر و گردن گرفته‌اند باید مرتب (در فواصلی که دندان‌پزشک تعیین می‌کند) معاینه شوند.