Mədə xərçəngi riski – İrsi amillər və helikobakter birləşəndə ən yüksəkdir

Helikobakter pylori (H. pylori) bakteriya infeksiyası ilə DNT bərpasına aid genlərdə müəyyən mutasiyalar birləşdikdə mədə xərçəngi riskinin ən yüksək olduğu tapılıb.

H. pylori mədə xoraları və mədə xərçəngi ilə əlaqəli bakteriyadır, dünya əhalisinin yarısının onunla yoluxduğu təxmin edilir. Lakin H. pylori infeksiyası olanların yalnız kiçik faizi mədə xərçənginə tutulacaq.

Ən əhatəli araşdırma

30 Mart 2023-də NEJM jurnalında dərc edilmiş Yaponiya araşdırması DNT bərpasına aid genlərdə müəyyən mutasiyalarla H. pylori infeksiyasının birləşməsinin mədə xərçəngi riskini xeyli artırdığını göstərir. Bu tapıntılar ətraf mühit amillərinin irsi mədə xərçəngi riskinə töhfəsinin düşünüldüyündən daha vacib olduğunu göstərir.

Tədqiqatçılar 10426 mədə xərçəngi xəstəsindən və Yaponiya biobankından 38153 nəzarət nümunəsindən götürülmüş nümunələri təhlil ediblər. Əvvəlcə xərçəngə meyillilik yaradan 27 genin germline (irsi) patogen mutasiyaları ilə mədə xərçəngi arasındakı əlaqəni araşdırıblar. Sonra mutasiyalarla H. pylori infeksiyasının birgə təsirini, mədə xərçəngi və nəzarət nümunələrindən ümumi riski hesablayıblar.

Nəticələr

Bu araşdırma H. pylori ilə bağlı mədə xərçəngi riskini azaltmaq, xüsusən irsi dəyişiklikli şəxslərdə erkən diaqnoz və müalicəni qiymətləndirmək üçün mühüm addımdır. DNT-ni zədələyən və insan xərçənginə töhfə verən digər ətraf mühit amillərinin diqqətdən kənarda qalmış ola biləcəyini də vurğulayır. Buna görə genetik və ətraf mühit amillərinin birləşməsinin mədə xərçəngi riskini müəyyən edib qarşısını almağa kömək edə biləcəyi düşünülür.

*

Maraqlananlar üçün H. pylori və mədə xərçəngi əlaqəsinin təfərrüatları

H. pylori (Helicobacter pylori) mədə və nazik bağırsağın yuxarı hissəsində yaşayan spiral bakteriyadır. Dünya əhalisinin təxminən yarısının onunla yoluxduğu hesablanır. H. pylori infeksiyası mədə xorası və mədə xərçəngi ilə əlaqəlidir.

H. pylori-nin mədə xərçəngi yaratmasına dair qəti mexanizm olmasa da, onun xərçəngin inkişafına belə təsir etdiyi düşünülür:

1. Mədə selikli qişasının zədələnməsi: H. pylori mədənin selikli qişasında yaşayır, turşunu neytrallaşdırmaq üçün ammonyak istehsal edir. Bu, qoruyucu qatı zədələyir və mədə divarını iltihablandırır. Xroniki iltihab zamanla hüceyrə zədəsi və anormal böyümə yaradaraq xərçəng riskini artıra bilər.

2. Mədə turşusu istehsalının azalması: H. pylori infeksiyası mədə turşusunun istehsalını azalda, bu da selikli qişanı zədələyə bilər. Aşağı turşu səviyyəsi hüceyrələrin anormal böyüməsinə və xərçəngə töhfə verən digər bakteriyaların çoxalmasına da imkan yaradır.

3. Sitokin istehsalı: H. pylori iltihabla bağlı sitokin adlı zülalların istehsalını stimullaşdıran maddələr ifraz edir. Sitokinlər mədə hüceyrələrində zədə və anormal böyümə yaradan iltihabı təşviq edir.

4. Genetik və epigenetik dəyişikliklər: H. pylori infeksiyası mədə hüceyrələrində DNT zədəsi və epigenetik dəyişikliklər yarada bilər. Bunlar hüceyrələrin anormal böyüməsini və xərçəng inkişafını dəstəkləyən genlərin ifadəsinə təsir edə bilər.

H. pylori-yə məruz qalan hər kəsin mədə xərçəngi riski eyni olmasa da, bu infeksiya mühüm risk amilidir. Erkən diaqnoz və müalicə mədə xərçəngi riskinin azaldılmasında mühüm rol oynayır.

H. pylori diaqnozu necə qoyulur və müalicə edilir?

H. pylori infeksiyası adətən aşağıdakı üsullarla diaqnoz edilir:

1. Ureaza nəfəs testi: H. pylori-nin yaratdığı ureaza fermentini aşkarlayan qeyri-invaziv testdir. Xəstə radioaktiv karbonlu karbamid tabletini udur. İnfeksiya varsa, ureaza karbamidi karbon dioksid və ammonyaka çevirir. Karbon dioksid nəfəsdə xaric olur, radioaktiv karbonun nisbəti ölçülərək infeksiya aşkarlanır.

2. Nəcisdə antigen testi: Nəcis nümunəsində H. pylori antigenlərini aşkarlayır. İnfeksiya diaqnozunda olduqca həssas və spesifikdir.

3. Qan testi: Bədənin H. pylori-yə qarşı yaratdığı anticisimləri ölçür. İnfeksiyanı aşkarlamaq üçün istifadə oluna bilər, amma müalicə uğurunu qiymətləndirməyə uyğun deyil, çünki anticisimlər müalicədən sonra da bir müddət qala bilər.

4. Endoskopiya və biopsiya: Mədə endoskopiyası xüsusən yuxarı mədə-bağırsaq əlamətləri olanlarda H. pylori infeksiyasının diaqnozunda istifadə edilə bilər. Endoskop (nazik, elastik boru) ağızdan mədəyə yerləşdirilir və mədə divarından toxuma nümunələri götürülür. Laboratoriyada yoxlanaraq H. pylori aşkarlanır.

5. Sürətli ureaza testi (CLO testi): Endoskopik biopsiyada götürülən toxumada H. pylori ureazasını aşkarlamaq üçün istifadə olunur. Nümunə karbamidli maddə ilə təmas etdirilir, H. pylori varsa rəng dəyişir.

H. pylori necə müalicə olunur?

H. pylori infeksiyasının hazırkı müalicəsi adətən bir neçə dərmanın kombinasiyasından ibarətdir. Antibiotiklər, turşu basqılayıcıları və bəzən həzm sistemini qoruyan dərmanlar daxil ola bilər. Üstün tutulan dərmanlar bunlardır:

1. Proton pompası inhibitorları (PPI): PPI-lar mədə turşusunu basqılayaraq istehsalını azaldır. Məsələn, omeprazol, esomeprazol, lansoprazol, pantoprazol və rabeprazol.

2. Antibiotiklər: H. pylori-ni aradan qaldırmaq üçün antibiotiklər istifadə edilir. Ən çox istifadə edilənlər:

   • Klaritromisin
   • Amoksisilin
   • Metronidazol
   • Tetrasiklin
   • Levofloksasin

3. H2 reseptor antaqonistləri: H2 reseptor antaqonistləri mədə turşusunu basqılayıb istehsalını azaldan başqa dərman sinfidir. Ranitidin və famotidin bu qrupdadır.

4. Həzm sistemini qoruyan dərmanlar: Bu dərmanlar mədənin selikli qişasını qoruyaraq sağalmanı sürətləndirə bilər. Sülfakrat, bismut subsalisilat və misoprostol bu kateqoriyadadır.

Həkimlər H. pylori üçün adətən “üçlü” və ya “dördlü müalicə” adlanan rejim seçir. Üçlü müalicə bir PPI və iki antibiotik, dördlü müalicə isə bir PPI, iki antibiotik və həzm sistemini qoruyan dərman ehtiva edir. Müalicə adətən 10-14 gün davam edir.

Müalicənin uğurunu və infeksiyanın tam aradan qalxıb-qalxmadığını yoxlamaq üçün həkimlər sonradan testlər aparır. İnfeksiya davam edərsə alternativ dərman kombinasiyalarını qiymətləndirib fərqli rejim tövsiyə edə bilərlər.