Aralıq dənizi pəhrizinin sağlamlığa faydaları və metabolik təsirləri – Dünyanın ən yaxşı pəhrizi necə oldu?

Aralıq dənizi pəhriziAralıq dənizi bölgəsində yaşayan insanların ənənəvi qidalanma modellərinin ümumi adıdır.

Tarixən Aralıq dənizini əhatə edən 22 ölkənin hamısında olmasa da, bir çoxunda bol və müxtəlif tərəvəzlər, minimal işlənmiş tam taxıllı dənli bitkilər, paxlalılar, fındıq və digər yağlı toxumlar həm kişilər, həm də qadınlar üçün əsas qidalar idi. Şimali Amerika və Avropadan fərqli olaraq ət, balıq, süd, pendir və yumurta dəbdəbəli qidalar idi. Məsələn, 1950-ci illərdə Cənubi İtaliyada adətən həftədə bir və ya iki dəfə çox az ət yeyilirdi və (qəhvə və ya körpələr üçün istifadə istisna olmaqla) süd işlədilmirdi. Şəkər və ağ kartof yalnız çox az miqdarda qəbul edilirdi və kərə yağı və ya qaymaq da istifadə olunmurdu. Soyuq sıxılmış sızma zeytun yağı əsas yağ mənbəyi idi. Meyvələr, çox az miqdarda yerli pendir və yemək zamanı orta miqdarda qırmızı şərab müntəzəm qəbul edilirdi. Aralıq dənizi pəhrizinin ümumi xüsusiyyətlərini aşağıdakı cədvəldə araşdıra bilərsiniz.

Ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizinin qidalanma xüsusiyyətləri nələrdir?

1. Əsas qida kimi çox az işlənmiş kəpəkli taxıllar və paxlalılar
2. Gündəlik qəbul edilən müxtəlif təzə tərəvəzlər
3. Gündəlik desert kimi təzə meyvələr; yalnız bayram günlərində qəbul edilən fındıq, zeytun yağı və bal əsaslı şirniyyatlar
4. Soyuq sıxılmış sızma zeytun yağı, fındıq və toxumlar əsas yağ mənbəyi kimi istifadə edilirdi
5. Orta miqdarda balıq qəbulu
6. Az miqdarda qəbul edilən süd məhsulları (xüsusilə yerli pendir və qatıq); südlü qəhvə və ya körpələr üçün süd istisna olmaqla, kərə yağı və qaymaq heç istifadə edilmirdi
7. Çox az tezliklə (həftədə bir və ya iki dəfə) qəbul edilən qırmızı və işlənmiş ət
8. Yalnız yemək zamanı az və ya orta miqdarda qəbul edilən şərab

Problem budur ki, 1950-ci illərdən bəri Aralıq dənizi pəhrizinin tərkibi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib və hazırda məsələn İtaliya, Yunanıstan və İspaniyada insanların yediklərinin keyfiyyəti və miqdarının “ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizi” ilə əlaqəsi çox azdır.

Koronar ürək xəstəliyi və bəzi xərçənglər əvvəllər rastgəlmə tezliyi çox aşağı olan bu ölkələrdə əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Hərəkətsiz həyat tərzi, həddindən artıq kalori qəbulu, psixoloji stress və çirklənmə kimi digər həyat tərzi amilləri Aralıq dənizi ölkələrində bu və başqa xroniki xəstəliklərin artmasına töhfə vermiş ola bilər. Bununla belə, əhali müşahidəsinə əsaslanan tədqiqatlar, insan klinik tədqiqatları, heyvan və molekulyar tədqiqatların birləşməsindən toplanmış məlumatlar pəhrizin ürək-damar xəstəliyi, piylənmə, tip-2 diabet və ən çox rast gəlinən bəzi xərçəng növlərinin qarşısının alınmasında mühüm amil olduğunu göstərir.

Bu yazının məqsədi Aralıq dənizi qidalanma modelinin xəstəlik riskinə təsirləri barədə mövcud bilikləri qısaca nəzərdən keçirmək və metabolik və molekulyar uyğunlaşmaları barədə məlum olanları müzakirə etməkdir.

Aralıq dənizi pəhrizinin faydalı təsirlərinin mexanizmləri nələrdir?

Ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizinin ürək-damar xəstəlikləri, müəyyən xərçənglər və başqa metabolik halların yaranma riskini azaltmasının dəqiq mexanizmi bilinmir. Bir-biri ilə əlaqəli və üst-üstə düşən çoxsaylı amillərin rol oynadığı ehtimal edilir.

Ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizinin sağlamlıq təsirlərinə vasitəçilik edə biləcək ən mühüm beş mexanizm bunlardır.

1. Lipidləri azaldıcı təsir
2. Oksidativ stress, iltihab və trombosit aqreqasiyasından qorunma
3. Modifikasiya
4. Müəyyən amin turşularının məhdudlaşdırılması ilə qidanı hiss edən yolların inhibisiyası
5. Metabolik sağlamlığa təsir edən metabolitlərin bağırsaq mikrobiotası vasitəsilə istehsalının əngəllənməsi

Lipidləri azaltma (yağ yandırma) təsiri

Ürək-damar xəstəliyi həm kişilərdə, həm də qadınlarda aparıcı ölüm səbəbidir. Hiperxolesterolemiya bir çox xəstəlikdə əsas risk amillərindən biridir. Miokard infarktı hallarının təxminən % 90-ına, insultların % 60-ına cavabdeh olan, əksər xroniki ürək çatışmazlığı, periferik arteriya xəstəliyi və damar demensiyası hallarının əsas səbəbi aterosklerozu təşviq edən hiperxolesterolemiyadır. Meymunlarda və yenidoğulmuşlarda plazma aşağı sıxlıqlı lipoprotein (LDL) xolesterin konsentrasiyası adətən 60 mg / dL-dən aşağıdır və 100 mg / dL-dən yüksək LDL-xolesterin səviyyələri yalnız heyvan mənşəli doymuş yağlarla zəngin Qərb pəhrizi qəbul edənlərdə geniş yayılıb. Doymuş yağlardan gələn % 5 enerjinin çoxlu doymamış və təkli doymamış yağlarla və ya tam taxıllardan gələn karbohidratlarla əvəzlənməsinin müvafiq olaraq % 25,% 15 və% 9 daha aşağı koronar ürək riski ilə əlaqəli olduğu təxmin edilir. Bunun əksinə, doymuş yağların rafinə taxıllardan gələn karbohidratlarla əvəzlənməsi artmış koronar ürək xəstəliyi riski ilə əlaqəlidir. Bir neçə randomizə edilmiş nəzarətli klinik tədqiqat qidada doymuş yağ qəbulunun bitki mənşəli çoxlu doymamış yağlarla (günəbaxan yağı, qarğıdalı yağı) əvəzlənməsinin ürək-damar xəstəliyi tezliyini təxminən % 30 azaltdığını və bunun statin müalicəsinin yaratdığı azalmaya bənzədiyini təsdiqləyib. Lakin plazma xolesterini ömür boyu daha aşağı saxlanılarsa, ürək-damar faydaları daha böyük ola bilər və aterosklerotik lövhələrin əvvəldən yaranmasının qarşısı alınar. Həqiqətən, PCSK9 geninin bir nüsxəsini fəaliyyətsizləşdirən mutasiyalar üçün heteroziqot şəxslərin plazma LDL-xolesterin səviyyələri təxminən % 30 aşağıdır (statin müalicəsi ilə yaranana bənzər). Siqaretdən asılı olmayan ürək tutmalarında, hipertoniya və diabetdə % 90 azalma görülüb. Eynilə, bağırsaq xolesterin daşıyıcısı NPC1L1-də funksiya itkisi mutasiyalarına görə plazma LDL-xolesterin səviyyələrinin ömür boyu cəmi % 11 azalması miokard infarktında nəzərəçarpacaq (% 53) azalmaya səbəb olur. Bu məlumatlar ömür boyu aşağı plazma LDL xolesterinin koronar ürək xəstəliyinin qarşısını almaqda statinlərin yaratdığı gec LDL azalmasından daha effektiv olduğunu göstərir. Həmçinin 1950-ci illərdə Cənubi İtaliya, Krit, Yaponiya və Okinavada müşahidə edilən çox aşağı koronar ürək xəstəliyi tezliyi ehtimal ki, bu əhalidə plazma LDL xolesterin səviyyələrinin ömür boyu aşağı olmasından qaynaqlanırdı. Ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizində ət, süd və kərə yağı çox az qəbul edildiyindən ümumi yağ qəbulu yüksək olsa da doymuş yağ qəbulu aşağıdır. Yağın böyük hissəsi sızma zeytun yağından, müxtəlif çərəzlərdən və tam taxılların rüşeym hüceyrələrindən gəlir. Fındıq, badam, qoz, yerfındığı və şam fındığı LDL-xolesterin və koronar ürək xəstəliyi riskini azaltmağa töhfə verə biləcək çox yaxşı omega-6 və omega-3 yağ turşusu mənbəyidir. Prospektiv tədqiqatlar həftədə 5 porsiya fındıq yeməyin koronar ürək xəstəliyi hadisələrinin % 40 ilə % 60 azalması ilə əlaqəli olduğunu göstərib. Əlavə mexanizmlər Aralıq dənizi pəhrizinə uyğun qidalananlarda daha aşağı plazma xolesterinini izah edə bilər. Kəpəkli taxıllar, paxlalılar və quru meyvələrlə zəngin tipik ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizi gündə 1000 kcal üçün ən azı 14 g bitki lifi təmin edir; bu, bir çox sənayeləşmiş ölkədə gündəlik qəbul edilənin iki qatından çoxdur. Xüsusilə randomizə nəzarətli tədqiqatların məlumatları suda həll olan liflərin (lobya və meyvələrdə yüksək konsentrasiyada olur) mühüm xolesterin azaldıcı təsirini göstərir. Qidadakı həll olan liflərin hər qramı plazma LDL xolesterin konsentrasiyasını təxminən 1.12 mg/L azaldır. Qida lifi ilə zəngin aşağı qlisemik indeksli qidaların insulin istehsalını azaltdığı, xolesterin sintezini inhibə etdiyi və lif fermentasiyası ilə yaranan qısa zəncirli yağ turşularını artırdığı göstərilib. Fındıq, toxumlar, tam taxıllar, tərəvəz və meyvələrdən yüksək fitosterol qəbulu da bağırsaqda xolesterin sorulması ilə rəqabət apararaq plazma xolesterinini azaltmaqda mühüm rol oynaya bilər. Nəhayət, keçmişdə ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizində koronar ürək xəstəliyinin patogenezində mühüm amil olan qismən hidrogenləşdirilmiş trans yağ turşuları olduqca az idi. Kalorilərin mono- və ya çoxlu doymamış yağ əvəzinə trans yağ turşularından alınması LDL xolesterin, apolipoprotein B, triqliseridlər və lipoprotein (a) səviyyələrini artırır. Plazma yüksək sıxlıqlı lipoprotein xolesterin və apolipoprotein A1 səviyyələrini azaldır. Toplanmış məlumatlar gövşəyən heyvanların südü və ətində təbii olan trans yağ turşularının qan lipidlərinə oxşar mənfi təsirlərini göstərir.

Oksidativ stress, iltihab və trombosit toplanmasından (tromboz, laxta problemləri) qorunma

Bol tərəvəz, kəpəkli taxıllar, paxlalılar, meyvələr, fındıq, toxumlar, sızma zeytun yağı və orta qırmızı şərab qəbulunu əhatə edən ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizində antioksidant vitaminlər (β-karotin, C vitamini, E vitamini), təbii folat, fitokimyəvi maddələr (flavonoidlər) və selen kimi minerallar var. Məsələn, ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizinin ümumi orta beta-karotin (provitamin A karotinoidlərindən alınır), E vitamini (ümumi a-tokoferol), təbii folat, flavonoid və selen qəbulu təxminən müvafiq olaraq 6,000 ug/gün, 17 mg/gün, 400 ug/gün, 300 mg/gün və 120 ug/gün-dür. Artmış oksidativ stress ürək-damar xəstəliyi, xərçəng və demensiya daxil olmaqla bir çox xroniki halın patogenezində rol oynayıb. Böyük hal-nəzarət tədqiqatından (INTERHEART tədqiqatı) alınan məlumatlar qida antioksidantlarının koronar ürək xəstəliyinə faydalı təsirini göstərir. Qida antioksidantlarının qeyri-kafi qəbulu lipoprotein oksidləşməsindəki dəyişikliklər üzündən aterosklerotik lövhə inkişaf riskini artıra bilər. Yaxın vaxtda aparılan randomizə klinik tədqiqatda sızma zeytun yağı ilə zənginləşdirilmiş Aralıq dənizi pəhrizinə təsadüfi ayrılan şəxslərdə dövr edən oksidləşmiş LDL və iltihab markerlərində əhəmiyyətli azalma olub. Oksidativ və iltihabi zədə mütləq bir-biri ilə əlaqəlidir və hər ikisi ateroskleroz patogenezində mühüm erkən addımdır. İltihab əleyhinə təsirə cavabdeh Aralıq dənizi pəhrizi müxtəlif qidalardan (yalnız bir neçə spesifik qidadan deyil) gələn çoxsaylı qida maddələrinin iltihabı azaltmaqda sinergetik və qarşılıqlı rol oynadığını göstərir. Bəzi qidaların və qida maddələrinin iltihabı müstəqil artırdığı göstərilib. Məsələn, trans yağ turşusu qəbulu artmış iltihab markerləri və tip 2 diabet inkişaf riski ilə əlaqələndirilib. Əksinə, omega-3 yağ turşusu qəbulu dövr edən iltihab markerləri və triqliserid səviyyələri ilə tərs mütənasibdir. Omega-3 yağ turşularının iltihab əleyhinə təsirlərinə G-zülalına bağlı reseptora bağlanma və NLRP3 inflamasom aktivliyinin inhibisiyası ilə vasitəçilik edildiyi görünür. Tam taxıllar və sızma zeytun yağındakı fitokimyəvi maddələr bəzi iltihab əleyhinə və antioksidant təsirlərə cavabdeh ola bilər. Buğda kəpəyinin aleyron təbəqəsində antioksidativ və iltihab əleyhinə potensialı olan bir sıra fitoprotektorlar (ferul turşusu, alkilrezorsinollar, apigenin, liqnanlar və fitin turşusu), yoğun bağırsaq və dəri xərçənginə qarşı (gəmirici modellərində) antikanserogen aktivliklər var. Həmçinin tam taxıllarda spermidin adlı poliamin olur. Bunun nematodlarda, gəmiricilərdə və insan hüceyrələrində xronoloji ömrü uzatdığı göstərilib. Spermidinin histo asetiltransferazaları inhibə etdiyi, autofagiyanı artırdığı, nəticədə oksidativ stressə daha yüksək müqavimət yaratdığı və həmçinin subklinik iltihabı və qocalma zamanı hüceyrə nekrozu nisbətlərini əhəmiyyətli azaltdığı məlumdur. Yüz qram sızma zeytun yağı (təxminən yeddi xörək qaşığı) 25 mg a-tokoferol, hər ikisi güclü antioksidant olan 1-2 mg karotinoid və 20-500 mg oleuropein, həmçinin 98-185 mg fitosterol ehtiva edir. Həmçinin 50 g yeni sıxılmış sızma zeytun yağında ibuprofenəbənzər COX inhibitor aktivliyi olan fitokimyəvi maddə olechantalın (9 mg-a qədər) olduğu göstərilib. Bu doza təkbaşına güclü iltihab əleyhinə təsir üçün kifayət deyil, lakin trombosit aqreqasiyasından və koronar trombozdan qorumaq üçün kifayət qədər yüksək ola bilər. İbuprofen və aspirin qəbulu xüsusilə amiloidogen Abeta42 peptidinin seçici şəkildə azalmış ifrazına görə xərçəng, xüsusilə kolon xərçəngi və ehtimal ki, Alzheimer xəstəliyi inkişaf riskinin azalması ilə əlaqələndirilib. Bununla belə, bir xörək qaşığı zeytun yağında təxminən 120 kcal olduğunu unutmamalıyıq. Zeytun yağını həddindən artıq qəbul edib uyğun miqdarda fiziki məşqlə tarazlamasaq, kökələrik. Artıq çəki və qarında artıq yağ toplanmasının xroniki iltihab, oksidativ stress, insulin həssaslığı və ümumi metabolik sağlamlığa təsirləri zeytun yağındakı polifenolların faydalı təsirlərini üstələyəcək.

Xərçəngə təsiri

Malnutrisiya (həddindən artıq arıqlıq) olmadan kalori məhdudlaşdırılmasının gəmiricilərdə və meymunlarda xərçəngin qarşısının alınmasında son dərəcə effektiv olduğu göstərilib. Kalori məhdudlaşdırılması insanlarda çoxsaylı geniş yayılmış xərçəngin patogenezində və qocalma biologiyasında iştirak edən müxtəlif metabolik və hormonal amillərin əhəmiyyətli azalması ilə nəticələnir. Aralıq dənizi pəhrizində kalori qəbulunun hesablanması qəsdən tələb edilməsə də, randomizə klinik tədqiqatlar rafinə və işlənmiş qidaların rasiondan çıxarılmasının çəki itkisi ilə nəticələndiyini göstərir. Aralıq dənizi pəhrizindəki davamlı nişasta və oliqosaxaridlər bağırsaq mikrobiotasının qısa zəncirli yağ turşuları (KZYA) istehsalını təmin edir. Bu yağ turşularının qlükaqon peptid-1 (GLP-1) və peptid-YY (PYY) kimi bağırsaq hormonlarının istehsalına səbəb olduğu və mədə boşalmasını əngəlləyərək toxluq yarada biləcəyi ehtimal edilir. Aralıq dənizi pəhrizinə randomizə edilənlər yalnız əhəmiyyətli bədən çəkisi itirməyib, həmçinin aclıq qlükozası və C-peptidində azalma yaşayıblar. Eyni zamanda insulin əyrisi altındakı sahə və ümumi və sərbəst testosteronda əhəmiyyətli azalma olub. İnsulin, estrogenlər, androgenlər və IGF-1 hüceyrələr üçün güclü mitogenlərdir və süd vəzi, kolon, prostat, mədəaltı vəzi və endometrium xərçəngi daxil olmaqla bir neçə geniş yayılmış şişin inkişafını və böyüməsini stimullaşdırır. Bu endokrin dəyişikliklərin pəhriz keyfiyyətindəki dəyişiklikdən, çəki itkisindən, yoxsa hər ikisindən qaynaqlandığı hələ aydın deyil. Çox güman, aşağı enerji sıxlıqlı və yüksək lifli bu Aralıq dənizi pəhrizi bədən yağındakı azalmanın və insulin həssaslığındakı yaxşılaşmanın çox hissəsini izah edir. Lakin aşağı qlisemik indeksin, təkli doymamış (n-9) və çoxlu doymamış yağlardan omega-3 (n-3) yağ turşularının yüksək qəbulunun və şaxələnmiş zəncirli amin turşularının az qəbulunun insulin müqavimətini və kompensator hiperinsulinemiyanı azaltmaqda əlavə faydalı təsirlər göstərməsi mümkündür. Həmçinin ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizinin yüksək lif tərkibinin nəcis kütləsini və estrogenlərin xaric edilməsini artıraraq estron və estradiolun plazma konsentrasiyalarını azalda biləcəyi göstərilib. Əlavə olaraq yüksək lifli pəhriz yoğun bağırsaq keçidini sürətləndirərək və sekvestrasiya edərək, beləliklə kanserogenlərin sorulmasını məhdudlaşdıraraq Qərb ölkələrində ikinci ən çox rast gəlinən şiş olan kolon xərçəngindən birbaşa qoruya bilər. Nəhayət, Aralıq dənizi pəhrizində tipik qəbul edilən bəzi bitki qidalarında xərçəngə qarşı başqa potensial faydaları olan zəngin kimyəvi birləşmələr var. Bunlar likopen (pomidor), kapsaisin (acı bibər); üzvi kükürd birləşmələri (soğan, sarımsaq); izotiosianatlar, indol-3-karbinol, sülforoptan (xaççiçəklilər fəsiləsindən tərəvəzlər); poliasetilenlər (balqabaq, yerkökü); monoterpenlər (portağal, limon); ginkgetin (kapari); ferul turşusu və spermidindir (tam taxıllar).

Amin turşusu məhdudlaşdırılmasına bağlı qidanı hiss edən yolların inhibisiyası

Ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizində ümumi zülal qəbulu tipik Qərb pəhrizindən orta hesabla % 20 aşağıdır (məsələn, 90-a qarşı 70 g / gün), heyvan mənşəli zülal qəbulu isə % 50-60 aşağıdır (məsələn, 30-a qarşı 70 g / gün). Zülalın çoxu paxlalılardan və tam taxıllardan gəlir; ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizinin gündəlik orta bitki zülalı təxminən 40 qramdır. Bu mühümdür, çünki toplanan məlumatlar orta zülal məhdudlaşdırılmasının gəmiricilər də daxil olmaqla bir çox model orqanizmdə kalori qəbulundan asılı olmadan ömrü uzatdığını göstərir. Həmçinin zülalın izokalorik məhdudlaşdırılmasının və ya bitki zülalının heyvan zülalları ilə əvəzlənməsinin insan IGF-1 səviyyələrinin və mexaniki serum rapamisin hədəfinin (mTOR) şiş və normal toxumalarda azalması ilə insan xərçənginin ksenoqraft heyvan modellərində prostat və süd vəzi xərçəngi böyüməsini əhəmiyyətli əngəllədiyi göstərilib. Yaxın vaxtda aparılan epidemioloji tədqiqatda ən yüksək zülal qəbulu olan 50-65 yaşlı şəxslərin ümumi ölümündə % 75 artım, xərçəng ölümündə isə dördqat artım vardı. İnsanlar bitki əsaslı zülal qəbul etdikdə bu əlaqələr yox olur və ya azalırdı. Həmçinin müxtəlif epidemioloji tədqiqatların məlumatları yüksək zülal qəbulunun artmış piylənmə, ürək-damar xəstəliyi və tip 2 diabet riski ilə əlaqəli olduğunu göstərir. Məsələn, tip 2 diabetin inkişaf riski 64 g / gün-dən artıq qəbul edilən hər 10 g zülal üçün % 20-40 artır. Buna uyğun olaraq bir klinik tədqiqatda kalorisi azaldılmış arıqlama pəhrizinə zülal əlavəsi piylənməsi olan qadınlarda % 10 çəki itkisi təmin etdiyi halda yaranan insulin vasitəli qlükoza sərfindəki yaxşılaşmanın qarşısını alır. Digər tərəfdən, Aralıq dənizi pəhrizinin faydalı təsirlərində zülal keyfiyyətinin miqdarından daha mühüm olması ehtimal edilir. Heyvan zülalının bitki zülalına nisbəti fərqli olduğundan bəzi əvəzolunmaz amin turşularının tərkibi Qərb və Aralıq dənizi pəhrizində çox fərqlidir. Ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizində metionin qəbulu orta hesabla %40 aşağıdır. Bu niyə mühümdür? Çünki bir çox model orqanizmdə qida metionininin məhdudlaşdırılmasının orta və maksimum ömrü uzatdığı müşahidə edilib. Həmçinin xərçəng də daxil olmaqla bir çox xroniki xəstəlikdən qoruduğu göstərilib. Gəmiricilərdə metionin məhdudlaşdırılması qlükoza metabolizmini yaxşılaşdırır, piylənmə və qaraciyər piylənməsindən qoruyur, oksidativ stressi azaldır. Həmçinin metionin məhdudlaşdırılması leptin konsentrasiyalarını azaldır.

Bəzi qidaların metionin miqdarı /100 qram üçün):

• Qovurma ət: 996
• Dönər ət: 920
• Toyuq qanadı: 422
• Afyon basdırması: 898
• Cağ kababı: 884
• Süd tozu: 872
• Mersin kəsmiyi: 732
• Qatıq: 137
• Süd: 86
• Noxud: 80

Yalnız metionin deyil, həmçinin leysin, izoleysin, valin və triptofan kimi başqa əvəzolunmaz amin turşularının qəbulu ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizində ət, yumurta və südlə zəngin Qərb pəhrizindən % 20 ilə 30 aşağıdır. Şaxələnmiş zəncirli amin turşularının dövr edən konsentrasiyaları insulin müqaviməti olan insanlarda və gəmiricilərdə yüksəlir. Yüksək leysin, valin, izoleysin qəbulu üç böyük prospektiv kohort tədqiqatında % 11-13 artmış tip 2 diabet riski ilə əlaqəlidir. Yaxın vaxtda gəmiricilər üzərində tədqiqatın məlumatları şaxələnmiş zəncirli amin turşularının qida qəbulunun seçici azaldılmasının qlükoza tolerantlığını, β hüceyrələrinin metabolik stressini və bədən tərkibini əhəmiyyətli yaxşılaşdırdığını göstərir. Qocalma və xərçəngin qarşısını alan mTOR yollarının aktivləşməsi enerji qəbulu ilə deyil, həmçinin müxtəlif əvəzolunmaz amin turşularının qarışığı ilə tənzimlənir və leysinlə izoleysin əsas rol oynayır. MTOR-un qida, genetik və farmakoloji (rapamisin) inhibisiyası bir çox model orqanizmdə ömrü uzadır.

Aralıq dənizi pəhrizinin gut mikrobiotasına (bağırsaqdakı faydalı bakteriyalara) təsiri

Pəhriz bağırsaq mikrobiomu biologiyasına böyük təsir göstərir. Toplanan məlumatlar spesifik qida maddələrinin (xüsusilə zülal və həll olmayan liflərin) bağırsaq mikrobiotasının quruluşuna, funksiyasına və ifrazatlarına dərin təsirlərini göstərir. Məsələn, ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizinin xolin və L- karnitin tərkibi qırmızı ət, yumurta və pendirlə zəngin tipik Qərb pəhrizindən % 50-dən çox aşağıdır. Son tədqiqatlarda bağırsaqda qidadan gələn xolin və L-karnitinə bağlı trimetilamin N-oksid (TMAO) insan və heyvan tədqiqatlarında ürək-damar xəstəliyi riskini artırıb. Yüksək TMAO səviyyəsi həm gəmiricilərdə, həm insanlarda müxtəlif aqonistlərə trombosit həssaslığını həddindən artıq artıraraq damar iltihabı və birbaşa protrombotik təsir yaradır. Beləcə piylənmə və tip 2 diabet patogenezində rol oynaya bilər. Aralıq dənizi pəhrizinin digər mühüm xüsusiyyəti çox yüksək lif tərkibidir. Xüsusilə adi Qərb pəhrizindən (30-a qarşı 14 g / gün) 2 dəfə çox həll olmayan lif ehtiva edir.

Yüksək qida lifi qəbulu həm siçanlarda, həm insanlarda aparılan tədqiqatda qısa zəncirli yağ turşusu, asetat, butirat və propionat istehsalını artıran Bacteroidetes bakteriyalarını artırır (xüsusilə Bakteroides Acidifecies), Firmicutes bakteriyalarını isə azaldır.

Qida lifi qəbuluna bağlı bağırsaq mikrobiotasında yaranan qısa zəncirli yağ turşularının müxtəlif iltihabi, autoimmun və allergik xəstəliklərin inkişafını basqılaya bildiyini göstərir. Bu mikrobiom metabolitlərinin bəzi faydalı təsirlərinə enteroendokrin və immun hüceyrələrində ifadə olunan spesifik G-zülalına bağlı reseptorların vasitəçilik etdiyi düşünülür. Yaxın vaxtda aparılmış randomizə klinik tədqiqatda 2 il Aralıq dənizi pəhrizi ilə qidalanan piylənmiş şəxslərdə bəzi bakteriya cinslərinin (Bacteroides, Prevotella və Faecalibacterium, Ruminococcus və Parabacteroides) artması ilə bağırsaq mikrobiotası yenidən formalaşıb. Bu bakteriyalar karbohidratları qısa zəncirli yağ turşularına metabolizə etmək qabiliyyəti ilə tanınır. Yaxın vaxtda Bacteroides fragilis və F. Prausnitzii-nin iltihab əleyhinə interleykin-10 ifraz edən CD4 + T hüceyrələrini stimullaşdırmaqda effektiv olduğu göstərilib. Başqa tədqiqatda Aralıq dənizi pəhrizində yüksək lif (tərəvəz, meyvə, quru paxlalılar) qəbulu nəcisdə qısa zəncirli yağ turşularının artması ilə əlaqələndirilib. Əksinə, Aralıq dənizi pəhrizinə zəif riayət artmış L- Ruminoccus və Stretococcus bakteriyaları və daha yüksək sidik TMAO konsentrasiyası ilə əlaqəli tapılıb. Müəyyən pəhriz modelinə (məsələn, minimal işlənmiş bitki qidaları ilə zəngin Aralıq dənizi pəhrizinə) uzunmüddətli riayət bağırsaq mikrobiotasındakı taksonların tərkibinə və müxtəlifliyinə qısamüddətli pəhrizdən daha dərin təsir göstərə bilər.

Həqiqətən də məhdud kalori qəbuluyla bitkilərlə zəngin pəhrizin uzunmüddətli istifadəsi daha zəngin və filogenetik baxımdan daha müxtəlif nəcis mikrobiotası ilə əlaqələndirilib. Əksinə, “mikrobiotanın istifadə edə bildiyi karbohidratlar” baxımından kasad Qərb pəhrizinə çoxnəsilli məruzqalma immun sisteminin yetişməsinə və funksiyasına mənfi təsir göstərə bilər. Bir sıra metabolik xəstəliklərin (iltihabi, allergik və autoimmun xəstəliklər) inkişaf riskini artıra biləcək spesifik bakteriya nəsillərinin yox olmasına səbəb ola bilər. Bu mühümdür, çünki toplanan sübutlar bağırsaq mikrobiotasının bitkilərlə zəngin sağlam pəhrizə uzun müddət riayət etməklə yenidən proqramlaşdırılmasının sağlamlığı yaxşılaşdırmaqda effektiv olacağını düşündürür.

Nəticə

Bütün bu məlumatlar qidalanmanın sağlamlığın yaxşılaşdırılması və yaşla bağlı ən geniş yayılmış xroniki xəstəliklərin qarşısının alınması üçün əsas amil olduğunu güclü göstərir. Yediklərimizin miqdarı və keyfiyyəti metabolik və molekulyar sağlamlığı yaxşılaşdırmaq üçün zəruridir. Kalori məhdudlaşdırılması yalnız bütün lazımi makro və mikro qida maddələri kifayət qədər qəbul edildikdə sağlam yaşama müddətini və ömrü uzadır. Ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizi tipik Şimali Avropa və Amerika pəhrizindən fərqli olaraq vitamin, mineral və fitokimyəvi maddələrlə zəngindir, çox az işlənmiş və liflə zəngin bitki qidalarını ehtiva edir. Az miqdarda ət, balıq, yumurta və pendir qəbulu vegetarian pəhrizlərdə olmayan B12 vitamini kimi qida maddələri təmin edir. Keçmişdə yüksək fiziki fəallıq (həftədə təxminən 70-80 saat iş) üçün lazım olan enerjinin əlavə hissəsi sızma zeytun yağı, şərab və quru meyvələr kimi enerji sıxlığı yüksək qidalarla təmin edilirdi.

Heyvan və insan tədqiqatlarının son tapıntıları ənənəvi Aralıq dənizi pəhrizinin və ənənəvi Okinava pəhrizi kimi digər sağlam qidalanma modellərinin faydalı təsirlərinə vasitəçilik edən bioloji mexanizmlərə işıq salmağa başlayır. Liflə zəngin, enerjisi aşağı bitki qidalarının yüksək qəbulu, kükürdlü və şaxələnmiş zəncirli amin turşularının (valin, leysin, izoleysin kimi) və doymuş yağ turşularının spesifik məhdudlaşdırılması sağlamlıqda və ömrün uzadılmasında mühüm rol oynayır kimi görünür.