ხმელთაშუა ზღვის დიეტის ჯანმრთელობის სარგებელი და მეტაბოლური ეფექტები — როგორ გახდა ის მსოფლიოს საუკეთესო დიეტა?

ხმელთაშუა ზღვის დიეტახმელთაშუა ზღვის რეგიონში მცხოვრებთა ტრადიციული კვების მოდელების საერთო სახელია.

ისტორიულად ხმელთაშუა ზღვის გარშემო არსებული 22 ქვეყნიდან, თუ არა ყველაში, ბევრ ქვეყანაში ბოსტნეულის დიდი სიუხვე და მრავალფეროვნება, მინიმალურად დამუშავებული მთელმარცვლოვანი მარცვლეული, პარკოსნები, თხილი და სხვა ზეთოვანი თესლები როგორც მამაკაცების, ისე ქალების ძირითადი საკვები იყო. ჩრდილოეთ ამერიკისა და ევროპისგან განსხვავებით, ხორცი, თევზი, რძე, ყველი და კვერცხი ფუფუნებად ითვლებოდა. მაგალითად, 1950-იან წლებში სამხრეთ იტალიაში ჩვეულებრივ კვირაში ერთხელ ან ორჯერ ძალიან ცოტა ხორცს ჭამდნენ, რძეს კი ყავისა და ჩვილთა კვების გარდა არ იყენებდნენ. შაქარსა და თეთრ კარტოფილს ძალიან მცირე რაოდენობით მოიხმარდნენ, კარაქსა და ნაღებს კი არ იყენებდნენ. ცხივად დაწურული ექსტრა-ვირჯინ ზეითუნის ზეთი ცხიმის მთავარი წყარო იყო. ხილს, მცირე რაოდენობის ადგილობრივ ყველსა და ჭამისას ზომიერ წითელ ღვინოს რეგულარულად მოიხმარდნენ. დიეტის ზოგადი მახასიათებლები ქვემოთ ცხრილშია.

როგორია ტრადიციული ხმელთაშუა ზღვის დიეტის კვებითი მახასიათებლები?

1. ძირითად საკვებად მინიმალურად დამუშავებული მთლიანი მარცვლეული და პარკოსნები
2. ყოველდღიურად ახალი ბოსტნეულის მრავალფეროვნება
3. ყოველდღიურ დესერტად ახალი ხილი; თხილზე, ზეითუნის ზეთსა და თაფლზე დაფუძნებული ტკბილეული მხოლოდ დღესასწაულებზე
4. ცივად დაწურული ექსტრა-ვირჯინ ზეითუნის ზეთი, თხილი და თესლები ცხიმის მთავარ წყაროდ გამოიყენებოდა
5. თევზის ზომიერი მოხმარება
6. რძის პროდუქტების მცირე რაოდენობა, განსაკუთრებით ადგილობრივი ყველი და იოგურტი; ყავაში ან ჩვილებისთვის რძის გარდა, კარაქი და ნაღები საერთოდ არ გამოიყენებოდა
7. წითელი და დამუშავებული ხორცი ძალიან იშვიათად, კვირაში ერთხელ ან ორჯერ
8. მხოლოდ ჭამისას ღვინის მცირე ან ზომიერი რაოდენობა

პრობლემა ისაა, რომ 1950-იანი წლებიდან დიეტის შემადგენლობა მნიშვნელოვნად შეიცვალა. დღეს, მაგალითად, იტალიაში, საბერძნეთსა და ესპანეთში საკვების ხარისხსა და რაოდენობას „ტრადიციულ ხმელთაშუა ზღვის დიეტასთან“ ძალიან მცირე კავშირი აქვს.

გულის კორონარული დაავადება და ზოგიერთი კიბო ამ ადრე ძალიან დაბალი სიხშირის ქვეყნებში მნიშვნელოვნად გახშირდა. სხვა ფაქტორებს, როგორიცაა უმოძრაობა, ჭარბი კალორიები, ფსიქოლოგიური სტრესი და დაბინძურება, შეეძლო ამ და სხვა ქრონიკული დაავადებების ზრდაში წვლილი შეეტანა. თუმცა მოსახლეობაზე დაკვირვების, ადამიანთა კლინიკური, ცხოველური და მოლეკულური კვლევების ერთობლივი მონაცემებით, კვება მნიშვნელოვანი ფაქტორია გულ-სისხლძარღვთა დაავადების, სიმსუქნის, ტიპი-2 დიაბეტის და ზოგიერთი ყველაზე გავრცელებული კიბოს პრევენციაში.

სტატიის მიზანია ხმელთაშუა ზღვის კვების მოდელის დაავადების რისკზე გავლენის შესახებ არსებული ცოდნის მოკლე მიმოხილვა და ცნობილი მეტაბოლური და მოლეკულური ადაპტაციების განხილვა.

რა მექანიზმები განაპირობებს ხმელთაშუა ზღვის დიეტის სარგებელს?

ზუსტი მექანიზმი, რომლითაც ტრადიციული ხმელთაშუა ზღვის დიეტა გულ-სისხლძარღვთა დაავადების, ზოგიერთი კიბოსა და სხვა მეტაბოლური მდგომარეობის რისკს ამცირებს, უცნობია. სავარაუდოდ, მოქმედებს მრავალი ურთიერთდაკავშირებული და გადაფარული ფაქტორი.

ჯანმრთელობის ეფექტების განმაპირობებელი ხუთი მთავარი შესაძლო მექანიზმია:

1. ლიპიდების დამაქვეითებელი ეფექტი
2. ოქსიდაციური სტრესის, ანთებისა და თრომბოციტების აგრეგაციისგან დაცვა
3. მოდიფიკაცია
4. კონკრეტული ამინომჟავების შეზღუდვით საკვები ნივთიერებების ამომცნობი გზების ინჰიბირება
5. მეტაბოლურ ჯანმრთელობაზე მოქმედი მეტაბოლიტების ნაწლავური მიკრობიოტით წარმოების შეფერხება

ლიპიდების შემცირების (ცხიმის წვის) ეფექტი

გულ-სისხლძარღვთა დაავადება როგორც მამაკაცების, ისე ქალების სიკვდილის მთავარი მიზეზია. ჰიპერქოლესტერინემია მრავალი დაავადების ძირითადი რისკფაქტორია. მიოკარდიუმის ინფარქტის დაახლოებით 90%-ის, ინსულტების 60%-ის, გულის ქრონიკული უკმარისობის, პერიფერიული არტერიული დაავადებისა და სისხლძარღვოვანი დემენციის შემთხვევების უმეტესობის საფუძველში ათეროსკლეროზის ხელშემწყობი ჰიპერქოლესტერინემია დგას. მაიმუნებსა და ახალშობილებში დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინის (LDL) პლაზმური ქოლესტერინი ჩვეულებრივ 60 mg / dL-ზე ნაკლებია, ხოლო 100 mg / dL-ზე მაღალი LDL-ქოლესტერინი გავრცელებულია მხოლოდ ცხოველური გაჯერებული ცხიმებით მდიდარი დასავლური დიეტის მიმდევრებში. გაჯერებული ცხიმების ენერგიის 5%-ის მრავალუჯერი და მონოუჯერი ცხიმებით ან მთლიანი მარცვლეულის ნახშირწყლებით ჩანაცვლება, შეფასებით, კორონარული რისკის შესაბამისად 25%, 15% და 9%-ით შემცირებას უკავშირდება. საპირისპიროდ, გაჯერებული ცხიმების რაფინირებული მარცვლეულის ნახშირწყლებით ჩანაცვლება კორონარული დაავადების გაზრდილ რისკს უკავშირდება. რამდენიმე რანდომიზებულმა კონტროლირებულმა კლინიკურმა კვლევამ დაადასტურა, რომ გაჯერებული ცხიმების მცენარეული მრავალუჯერი ცხიმებით, მაგალითად მზესუმზირისა და სიმინდის ზეთით ჩანაცვლება გულ-სისხლძარღვთა დაავადების სიხშირეს დაახლოებით 30%-ით ამცირებს — სტატინების მსგავსად. თუმცა თუ პლაზმური ქოლესტერინი მთელი სიცოცხლის განმავლობაში დაბალია, სარგებელი შეიძლება ბევრად მეტი იყოს, რადგან ათეროსკლეროზული ფოლაქების განვითარება თავიდანვე ფერხდება. მართლაც, PCSK9 გენის ერთი ასლის გამაუქმებელი მუტაციების ჰეტეროზიგოტებს პლაზმური LDL-ქოლესტერინი დაახლოებით 30%-ით დაბალი აქვთ, სტატინებით მკურნალობის მსგავსი დონით. მოწევისგან დამოუკიდებელ ინფარქტებში, ჰიპერტენზიასა და დიაბეტში 90%-იანი შემცირება დაფიქსირდა. ანალოგიურად, ნაწლავური ქოლესტერინის გადამტან NPC1L1-ში ფუნქციის დაკარგვის მუტაციით სიცოცხლის განმავლობაში LDL-ქოლესტერინის მხოლოდ 11%-იანი შემცირება მიოკარდიუმის ინფარქტის შთამბეჭდავ 53%-იან კლებას იწვევს. ეს მონაცემები მიუთითებს, რომ მთელი ცხოვრების დაბალი LDL გაცილებით ეფექტიანია, ვიდრე სტატინებით მოგვიანებით გამოწვეული შემცირება. 1950-იან წლებში სამხრეთ იტალიაში, კრეტაზე, იაპონიასა და ოკინავაზე კორონარული დაავადების უკიდურესად დაბალი სიხშირეც ალბათ მთელი სიცოცხლის განმავლობაში დაბალ LDL-ს უკავშირდებოდა. ტრადიციულ დიეტაში ხორცის, რძისა და კარაქის ძალიან მცირე მოხმარების გამო გაჯერებული ცხიმი ცოტაა, მიუხედავად მთლიანი ცხიმის მაღალი მიღებისა. ცხიმის დიდი ნაწილი ზეითუნის ზეთიდან, თხილეულიდან და მარცვლეულის ჩანასახიდან მიიღება. თხილი, ნუში, კაკალი, მიწის თხილი და ფიჭვის თესლი ომეგა-6 და ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავების კარგი წყაროა და LDL-ისა და კორონარული რისკის შემცირებას შეიძლება დაეხმაროს. პერსპექტიული კვლევებით, კვირაში 5 ულუფა თხილი კორონარული მოვლენების 40%-დან 60%-მდე შემცირებას უკავშირდება. დაბალი ქოლესტერინის ახსნას დამატებითი მექანიზმებიც შეიძლება დაეხმაროს. მთლიანი მარცვლეულით, პარკოსნებითა და ჩირით მდიდარი ტრადიციული დიეტა ყოველ 1000 kcal-ზე დღეში სულ მცირე 14 g მცენარეულ ბოჭკოს იძლევა — ბევრ ინდუსტრიულ ქვეყანაში დღიურ მოხმარებაზე ორჯერ მეტს. რანდომიზებული კვლევებით განსაკუთრებით წყალში ხსნადი ბოჭკოები, რომლებიც ლობიოსა და ხილში უხვია, ქოლესტერინს მნიშვნელოვნად ამცირებს. მათი ყოველი გრამი LDL-ქოლესტერინს დაახლოებით 1.12 mg/L-ით აქვეითებს. ბოჭკოებით მდიდარი დაბალი გლიკემიური ინდექსის საკვები ინსულინის გამომუშავებას ამცირებს, ქოლესტერინის სინთეზს თრგუნავს და ბოჭკოს ფერმენტაციით წარმოქმნილ მოკლეჯაჭვიან ცხიმოვან მჟავებს ზრდის. თხილის, თესლების, მთლიანი მარცვლეულის, ბოსტნეულისა და ხილის ფიტოსტეროლებიც ნაწლავში ქოლესტერინის შეწოვასთან კონკურენციით შეიძლება მის პლაზმურ დონეს ამცირებდეს. დაბოლოს, წარსულში ტრადიციული დიეტა ნაწილობრივ ჰიდროგენიზებულ ტრანსცხიმოვან მჟავებს უკიდურესად ცოტას შეიცავდა, რომლებიც კორონარული დაავადების მნიშვნელოვანი პათოგენეზური ფაქტორია. მონო- ან მრავალუჯერი ცხიმების კალორიების ტრანსცხიმოვანი მჟავებით ჩანაცვლება LDL-ს, აპოლიპოპროტეინ B-ს, ტრიგლიცერიდებსა და ლიპოპროტეინ (a)-ს ზრდის, პლაზმის მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინულ ქოლესტერინსა და აპოლიპოპროტეინ A1-ს კი ამცირებს. მონაცემები მიუთითებს, რომ მცოხნელთა რძესა და ხორცში ბუნებრივად არსებული ტრანსცხიმოვანი მჟავებიც სისხლის ლიპიდებზე მსგავს საზიანო ეფექტს ახდენს.

ოქსიდაციური სტრესის, ანთებისა და თრომბოციტების დაგროვებისგან (თრომბოზის, შედედების პრობლემებისგან) დაცვა

ტრადიციული დიეტა, რომელიც უხვ ბოსტნეულს, მთლიან მარცვლეულს, პარკოსნებს, ხილს, თხილს, თესლებს, ზეითუნის ზეთსა და ზომიერ წითელ ღვინოს მოიცავს, ანტიოქსიდანტურ ვიტამინებს (β-კაროტინს, C და E ვიტამინებს), ბუნებრივ ფოლატს, ფიტოქიმიურ ნივთიერებებს (ფლავონოიდებს) და სელენის მსგავს მინერალებს შეიცავს. მაგალითად, ბეტა-კაროტინის (A პროვიტამინის კაროტინოიდებიდან მიღებული), E ვიტამინის (მთლიანი a-ტოკოფეროლი), ბუნებრივი ფოლატის, ფლავონოიდებისა და სელენის საშუალო მიღება დაახლოებით შესაბამისად 6,000 ug/დღე, 17 mg/დღე, 400 ug/დღე, 300 mg/დღე და 120 ug/დღეა. გაზრდილი ოქსიდაციური სტრესი მრავალი ქრონიკული მდგომარეობის, მათ შორის გულ-სისხლძარღვთა დაავადების, კიბოსა და დემენციის პათოგენეზში მონაწილეობს. დიდი შემთხვევა-კონტროლის INTERHEART კვლევა საკვები ანტიოქსიდანტების კორონარული დაავადების საწინააღმდეგო სარგებელს აჩვენებს. მათი არასაკმარისი მიღება ლიპოპროტეინების დაჟანგვის ცვლილებებით ათეროსკლეროზული ფოლაქის რისკს შეიძლება ზრდიდეს. ახალ რანდომიზებულ კლინიკურ კვლევაში ზეითუნის ზეთით გამდიდრებულ ხმელთაშუა ზღვის დიეტაზე გადანაწილებულებში მოცირკულირე დაჟანგული LDL და ანთების მარკერები მნიშვნელოვნად შემცირდა. ოქსიდაციური და ანთებითი დაზიანება ურთიერთდაკავშირებულია და ორივე ათეროსკლეროზის მნიშვნელოვანი ადრეული საფეხურია. დიეტის სხვადასხვა საკვებში და არა მხოლოდ რამდენიმე კონკრეტულ პროდუქტში არსებული მრავალი ნივთიერება ანთების შემცირებაში სინერგიულად და ურთიერთქმედებით მოქმედებს. ნაჩვენებია, რომ ზოგი საკვები ანთებას დამოუკიდებლად ზრდის. მაგალითად, ტრანსცხიმოვანი მჟავები ანთების მომატებულ მარკერებსა და ტიპი 2 დიაბეტის რისკს უკავშირდება. საპირისპიროდ, ომეგა-3-ის მიღება ანთების მოცირკულირე მარკერებსა და ტრიგლიცერიდებს უკუპროპორციულად უკავშირდება. ომეგა-3-ის ანთების საწინააღმდეგო ეფექტს, როგორც ჩანს, G-ცილასთან დაკავშირებულ რეცეპტორთან შეკავშირება და NLRP3 ინფლამასომის დათრგუნვა შუამავლობს. მთლიანი მარცვლეულისა და ზეითუნის ზეთის ფიტოქიმიურ ნივთიერებებს ზოგი ანთების საწინააღმდეგო და ანტიოქსიდანტური ეფექტი შეიძლება უკავშირდებოდეს. ხორბლის ქატოს ალეირონის შრე შეიცავს ფიტოდამცავ ნივთიერებებს, მათ შორის ფერულის მჟავას, ალკილრეზორცინოლებს, აპიგენინს, ლიგნანებსა და ფიტინის მჟავას, რომლებსაც ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო შესაძლებლობა და მღრღნელთა მოდელებში მსხვილი ნაწლავისა და კანის კიბოს საწინააღმდეგო აქტივობა აქვს. მთლიანი მარცვლეული პოლიამინ სპერმიდინსაც შეიცავს. ნაჩვენებია ქრონოლოგიური სიცოცხლის გახანგრძლივება ნემატოდებში, მღრღნელებსა და ადამიანის უჯრედებში. სპერმიდინი ჰისტონაცეტილტრანსფერაზებს თრგუნავს, ოქსიდაციური სტრესისადმი გამძლეობას და აუტოფაგიას ზრდის და დაბერებისას სუბკლინიკურ ანთებასა და უჯრედულ ნეკროზს მნიშვნელოვნად ამცირებს. ასი გრამი ექსტრა-ვირჯინ ზეითუნის ზეთი, დაახლოებით შვიდი სუფრის კოვზი, შეიცავს 25 mg a-ტოკოფეროლს, 1-2 mg კაროტინოიდებს, 20-500 mg ოლეუროპეინსა და 98-185 mg ფიტოსტეროლს; მათ ძლიერი ანტიოქსიდანტური თვისებები აქვთ. ასევე, 50 g ახლად დაწურულ ზეითუნის ზეთში აღმოჩენილია იბუპროფენის მსგავსი COX-ინჰიბირებელი ფიტოქიმიური ოლეოკანტალი, 9 mg-მდე. ეს დოზა დამოუკიდებლად ძლიერი ანთების საწინააღმდეგო ეფექტისთვის საკმარისი არ არის, თუმცა თრომბოციტთა აგრეგაციისა და კორონარული თრომბოზისგან დაცვისთვის შეიძლება საკმარისი იყოს. იბუპროფენისა და ასპირინის მიღება კიბოს, განსაკუთრებით მსხვილი ნაწლავის კიბოსა და შესაძლოა ალცჰაიმერის დაავადების რისკის შემცირებას უკავშირდება, განსაკუთრებით ამილოიდოგენური Abeta42 პეპტიდის სეკრეციის უპირატესი შემცირების გამო. თუმცა არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ერთი სუფრის კოვზი ზეთი დაახლოებით 120 kcal-ს შეიცავს. ჭარბი მოხმარებისა და სათანადო ვარჯიშით დაუბალანსებლობისას წონას მოვიმატებთ. ჭარბი წონისა და მუცლის ცხიმის გავლენა ქრონიკულ ანთებაზე, ოქსიდაციურ სტრესზე, ინსულინის მგრძნობელობასა და მთლიან მეტაბოლურ ჯანმრთელობაზე ზეთში არსებული პოლიფენოლების სარგებელს გადაწონის.

გავლენა კიბოზე

მალნუტრიციის (უკიდურესი სიგამხდრის) გარეშე კალორიების შეზღუდვა მღრღნელებსა და მაიმუნებში კიბოს პრევენციისთვის ძალიან ეფექტიანი აღმოჩნდა. ადამიანებში ის მრავალი გავრცელებული კიბოს პათოგენეზსა და დაბერების ბიოლოგიაში მონაწილე მეტაბოლურ და ჰორმონულ ფაქტორებს მნიშვნელოვნად ამცირებს. მიუხედავად იმისა, რომ დიეტა კალორიების განზრახ დათვლას არ მოითხოვს, რანდომიზებული კვლევებით რაფინირებული და დამუშავებული საკვების ამოღება წონის კლებას იწვევს. რეზისტენტული სახამებელი და ოლიგოსაქარიდები ნაწლავის მიკრობიოტას მოკლეჯაჭვიანი ცხიმოვანი მჟავების (KZYA) წარმოქმნაში ეხმარება. სავარაუდოდ, ისინი ნაწლავურ ჰორმონებს, გლუკაგონის პეპტიდ-1-ს (GLP-1) და პეპტიდ-YY-ს (PYY) წარმოქმნის, კუჭის დაცლის შეფერხებით კი დანაყრებას იწვევს. დიეტაზე რანდომიზებულ პირებში არა მხოლოდ წონა მნიშვნელოვნად შემცირდა, არამედ უზმო გლუკოზა, C-პეპტიდი, ინსულინის მრუდქვეშა ფართობი, საერთო და თავისუფალი ტესტოსტერონიც. ინსულინი, ესტროგენები, ანდროგენები და IGF-1 ძლიერი მიტოგენებია და ძუძუს, მსხვილი ნაწლავის, პროსტატის, პანკრეასისა და ენდომეტრიუმის მსგავსი გავრცელებული სიმსივნეების განვითარებასა და ზრდას ასტიმულირებს. ჯერ გაურკვეველია, ენდოკრინულ ცვლილებებს კვების ხარისხი, წონის კლება თუ ორივე იწვევს. სავარაუდოდ, დაბალენერგეტიკული, ბოჭკოებით მდიდარი დიეტა ცხიმის შემცირებისა და ინსულინის მგრძნობელობის გაუმჯობესების დიდ ნაწილს ხსნის. თუმცა დაბალი გლიკემიური ინდექსის, მონოუჯერი (n-9) და მრავალუჯერი ომეგა-3(n-3) მჟავების მაღალი და განშტოებულჯაჭვიანი ამინომჟავების დაბალი მიღების დამატებითი სარგებელიც შესაძლებელია ინსულინრეზისტენტობისა და კომპენსატორული ჰიპერინსულინემიის შესამცირებლად. ასევე ნაჩვენებია, რომ ბოჭკოები განავლის მასასა და ესტროგენების გამოყოფას ზრდის, რის შედეგადაც პლაზმური ესტრონი და ესტრადიოლი შეიძლება შემცირდეს. ბოჭკოებით მდიდარი კვება შეიძლება უშუალოდ იცავდეს დასავლეთში მეორე ყველაზე ხშირი სიმსივნისგან, მსხვილი ნაწლავის კიბოსგან: ნაწლავურ ტრანზიტს აჩქარებს და შეკავებით კანცეროგენების შეწოვას ზღუდავს. დაბოლოს, დიეტის ტიპური მცენარეული საკვები სხვა შესაძლო ონკოპროფილაქტიკურ ქიმიურ ნაერთებსაც შეიცავს: ლიკოპენს (პომიდორი), კაპსაიცინს (ცხარე წიწაკა), გოგირდორგანულ ნაერთებს (ხახვი, ნიორი), იზოთიოციანატებს, ინდოლ-3-კარბინოლსა და სულფორაფანს (ჯვაროსანი ბოსტნეული), პოლიაცეტილენებს (ყაბაყი, სტაფილო), მონოტერპენებს (ფორთოხალი, ლიმონი), გინკგეტინს (კაპერსი), ფერულის მჟავასა და სპერმიდინს (მთლიანი მარცვლეული).

ამინომჟავების შეზღუდვით საკვები ნივთიერებების ამომცნობი გზების ინჰიბირება

ტრადიციულ ხმელთაშუა ზღვის დიეტაში ცილის საერთო მიღება დასავლურზე საშუალოდ 20%-ით დაბალია (მაგალითად, 90-ის ნაცვლად 70 g / დღე), ცხოველური ცილა კი 50-60%-ით დაბალია (მაგალითად, 30-ის ნაცვლად 70 g / დღე). ცილის უმეტესობა პარკოსნებიდან და მთლიანი მარცვლეულიდანაა; მცენარეული ცილის საშუალო დღიური შემცველობა დაახლოებით 40 გრამია. ეს მნიშვნელოვანია, რადგან მონაცემებით ცილის ზომიერი შეზღუდვა მრავალ მოდელურ ორგანიზმში, მღრღნელების ჩათვლით, კალორიებისგან დამოუკიდებლად სიცოცხლეს ახანგრძლივებს. ასევე ნაჩვენებია, რომ ცილის იზოკალორიული შეზღუდვა ან მცენარეული ცილის ცხოველურით ჩანაცვლება ადამიანის კიბოს ქსენოგრაფტულ ცხოველურ მოდელებში პროსტატისა და ძუძუს კიბოს ზრდას მნიშვნელოვნად აფერხებს, სიმსივნურ და ნორმალურ ქსოვილებში ადამიანის IGF-1-ისა და შრატის რაპამიცინის მექანიკური სამიზნის (mTOR) დონეების დაქვეითებასთან ერთად. ახალ ეპიდემიოლოგიურ კვლევაში ცილის ყველაზე მაღალი მიღების მქონე 50-65 წლის პირებში საერთო სიკვდილიანობა 75%-ით, კიბოთი სიკვდილიანობა კი ოთხჯერ გაიზარდა. მცენარეული ცილების მომხმარებლებში ეს კავშირები გაქრა ან შესუსტდა. სხვადასხვა ეპიდემიოლოგიური კვლევით მაღალი ცილა სიმსუქნის, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებისა და ტიპი 2 დიაბეტის რისკის ზრდას უკავშირდება. მაგალითად, ტიპი 2 დიაბეტის რისკი 64 g / დღეზე მეტი ყოველი 10 g ცილისთვის 20-40%-ით იზრდება. შესაბამისად, ერთ კლინიკურ კვლევაში დაბალკალორიულ გასახდომ დიეტაზე ცილის დამატებამ სიმსუქნის მქონე ქალებში 10%-იანი წონის კლებით გამოწვეული ინსულინით განპირობებული გლუკოზის ათვისების გაუმჯობესება შეაფერხა. მეორე მხრივ, შესაძლოა ცილის ხარისხი მის რაოდენობაზე მნიშვნელოვანი იყოს. ცხოველურისა და მცენარეულის განსხვავებული თანაფარდობის გამო ზოგი შეუცვლელი ამინომჟავის შემცველობა დასავლურ და ხმელთაშუა ზღვის დიეტებში ძალიან განსხვავდება. ტრადიციულ დიეტაში მეთიონინის მიღება საშუალოდ 40%-ით დაბალია. რატომაა ეს მნიშვნელოვანი? მრავალი მოდელური ორგანიზმის შემთხვევაში მეთიონინის შეზღუდვა საშუალო და მაქსიმალურ სიცოცხლეს ახანგრძლივებს და მრავალი ქრონიკული დაავადებისგან, კიბოს ჩათვლით, იცავს. მღრღნელებში ის გლუკოზის მეტაბოლიზმს აუმჯობესებს, სიმსუქნისა და ღვიძლის გაცხიმოვნებისგან იცავს, ოქსიდაციურ სტრესსა და ლეპტინის კონცენტრაციას ამცირებს.

ზოგი საკვების მეთიონინის შემცველობა /ყოველ 100 გრამზე):

• შემწვარი ხორცი: 996
• დონერის ხორცი: 920
• ქათმის ფრთა: 422
• აფიონის პასტირმა: 898
• ჩაღ ქაბაბი: 884
• რძის ფხვნილი: 872
• მერსინის ხაჭო: 732
• იოგურტი: 137
• რძე: 86
• მუხუდო: 80

ტრადიციულ დიეტაში არა მხოლოდ მეთიონინის, არამედ სხვა შეუცვლელი ამინომჟავების — ლეიცინის, იზოლეიცინის, ვალინისა და ტრიპტოფანის — მიღებაც 20-დან 30%-მდე დაბალია ხორცით, კვერცხითა და რძით მდიდარ დასავლურ დიეტასთან შედარებით. განშტოებულჯაჭვიანი ამინომჟავების მოცირკულირე კონცენტრაცია ინსულინრეზისტენტულ ადამიანებსა და მღრღნელებში მომატებულია. ლეიცინის, ვალინისა და იზოლეიცინის მაღალი მიღება სამ დიდ პერსპექტიულ კოჰორტულ კვლევაში 11-13%-ით გაზრდილ ტიპი 2 დიაბეტის რისკს უკავშირდებოდა. მღრღნელთა ახალ კვლევაში მათი საკვებით მიღების არჩევითმა შემცირებამ გლუკოზის ტოლერანტობა, β უჯრედების მეტაბოლური სტრესი და სხეულის შემადგენლობა მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა. დაბერებისა და კიბოს საწინააღმდეგო mTOR გზების გააქტიურებას არა ენერგიის მიღება, არამედ სხვადასხვა შეუცვლელი ამინომჟავის ნაზავიც არეგულირებს, რომელშიც ლეიცინი და იზოლეიცინი მთავარ როლს ასრულებს. MTOR-ის კვებითი, გენეტიკური და ფარმაკოლოგიური (რაპამიცინი) დათრგუნვა მრავალი მოდელური ორგანიზმის სიცოცხლეს ახანგრძლივებს.

ხმელთაშუა ზღვის დიეტის გავლენა ნაწლავის მიკრობიოტაზე (სასარგებლო ბაქტერიებზე)

კვება ნაწლავის მიკრობიომის ბიოლოგიაზე ძლიერ გავლენას ახდენს. მონაცემები აჩვენებს, რომ კონკრეტულ საკვებ ნივთიერებებს, განსაკუთრებით ცილასა და უხსნად ბოჭკოებს, მიკრობიოტის სტრუქტურის ფუნქციასა და სეკრეციაზე ღრმა გავლენა აქვს. მაგალითად, ტრადიციული დიეტის ქოლინისა და L- კარნიტინის შემცველობა წითელი ხორცით, კვერცხითა და ყველით მდიდარ დასავლურ დიეტაზე 50%-ზე მეტად დაბალია. ახალ ადამიანურ და ცხოველურ კვლევებში საკვების ქოლინთან და L-კარნიტინთან დაკავშირებულმა ნაწლავურმა ტრიმეთილამინ N-ოქსიდმა (TMAO) გულ-სისხლძარღვთა დაავადების რისკი გაზარდა. მაღალი TMAO მღრღნელებსა და ადამიანებში სხვადასხვა აგონისტის მიმართ თრომბოციტების მგრძნობელობას მკვეთრად აძლიერებს, სისხლძარღვოვან ანთებასა და უშუალო პროთრომბოზულ ეფექტს იწვევს. ასე შეიძლება სიმსუქნისა და ტიპი 2 დიაბეტის პათოგენეზში მონაწილეობდეს. დიეტის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი თვისება ბოჭკოს მაღალი შემცველობაა: ჩვეულებრივ დასავლურ კვებაზე, 30-ის ნაცვლად 14 g / დღის შედარებით, 2-ჯერ მეტ უხსნად ბოჭკოს შეიცავს.

საკვები ბოჭკოს მაღალი მიღება თაგვებსა და ადამიანებში ზრდის მოკლეჯაჭვიანი ცხიმოვანი მჟავების — აცეტატის, ბუტირატისა და პროპიონატის — გამომმუშავებელ Bacteroidetes ბაქტერიებს (განსაკუთრებით Bakteroides Acidifecies), Firmicutes-ს კი ამცირებს.

მონაცემებით, ბოჭკოს მიღებაზე დამოკიდებული მიკრობიოტის მიერ წარმოქმნილი მოკლეჯაჭვიანი ცხიმოვანი მჟავები სხვადასხვა ანთებითი, ავტოიმუნური და ალერგიული დაავადებების განვითარებას შეიძლება თრგუნავდეს. მათი ზოგი სარგებელი, სავარაუდოდ, ენტეროენდოკრინულ და იმუნურ უჯრედებზე გამოხატული სპეციფიკური G-ცილასთან დაკავშირებული რეცეპტორებით შუამავლდება. ახალ რანდომიზებულ კლინიკურ კვლევაში 2 წლის განმავლობაში ხმელთაშუა ზღვის დიეტით მკვებავ სიმსუქნის მქონე პირებს მიკრობიოტა გადაეწყოთ: გაიზარდა Bacteroides, Prevotella, Faecalibacterium, Ruminococcus და Parabacteroides გვარები. ისინი ნახშირწყლების მოკლეჯაჭვიან ცხიმოვან მჟავებად გარდაქმნის უნარითაა ცნობილი. ბოლო კვლევებით, Bacteroides fragilis და F. Prausnitzii ეფექტიანად ასტიმულირებს ანთების საწინააღმდეგო ინტერლეიკინ-10-ის გამომყოფ CD4 + T უჯრედებს. სხვა კვლევაში ბოჭკოს მაღალი მიღება ბოსტნეულიდან, ხილიდან და პარკოსნებიდან განავალში მოკლეჯაჭვიანი ცხიმოვანი მჟავების მატებას უკავშირდებოდა. დიეტის სუსტი დაცვა კი L- Ruminoccus და Stretococcus ბაქტერიების ზრდასა და შარდში უფრო მაღალ TMAO-სთან იყო დაკავშირებული. კონკრეტული კვების მოდელის, მაგალითად მინიმალურად დამუშავებული მცენარეული საკვებით მდიდარი ხმელთაშუა ზღვის დიეტის, ხანგრძლივ დაცვას ნაწლავური მიკრობიოტის ტაქსონების შემადგენლობასა და მრავალფეროვნებაზე მოკლევადიანზე ღრმა გავლენა შეიძლება ჰქონდეს.

მართლაც, შეზღუდული კალორიების მქონე მცენარეული კვების ხანგრძლივი მოხმარება უფრო მდიდარ და ფილოგენეტიკურად მრავალფეროვან ფეკალურ მიკრობიოტას უკავშირდება. ამის საპირისპიროდ, „მიკრობიოტისთვის ხელმისაწვდომი ნახშირწყლებით“ ღარიბი დასავლური კვების მრავალთაობიანმა ზემოქმედებამ შეიძლება იმუნური სისტემის მომწიფება და ფუნქცია გააუარესოს და კონკრეტული ბაქტერიული ხაზები გააქროს, რაც მეტაბოლური, ანთებითი, ალერგიული და ავტოიმუნური დაავადებების რისკს ზრდის. ეს მნიშვნელოვანია, რადგან მტკიცებულებები მიუთითებს: ჯანსაღი, მცენარეული საკვებით მდიდარი კვების ხანგრძლივი დაცვით მიკრობიოტის გადაპროგრამება ჯანმრთელობის გაუმჯობესებაში ეფექტიანი იქნება.

დასკვნა

ყველა ეს მონაცემი მყარად აჩვენებს, რომ კვება ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისა და ასაკთან დაკავშირებული ყველაზე გავრცელებული ქრონიკული დაავადებების პრევენციის მთავარი ფაქტორია. საკვების რაოდენობა და ხარისხი მეტაბოლური და მოლეკულური ჯანმრთელობისთვის აუცილებელია. კალორიების შეზღუდვა ჯანმრთელ სიცოცხლესა და ხანგრძლივობას მხოლოდ ყველა საჭირო მაკრო- და მიკრონუტრიენტის საკმარისი მიღებით ზრდის. ტრადიციული დიეტა, ჩრდილოევროპულსა და ამერიკულთან განსხვავებით, ვიტამინებით, მინერალებითა და ფიტოქიმიური ნივთიერებებითაა მდიდარი და მინიმალურად დამუშავებულ ბოჭკოვან მცენარეულ საკვებს მოიცავს. მცირე ხორცი, თევზი, კვერცხი და ყველი ვეგეტარიანულ კვებაში არმყოფ B12 ვიტამინს გვაძლევს. წარსულში მაღალი ფიზიკური აქტივობის, კვირაში დაახლოებით 70-80 საათის მუშაობისთვის საჭირო დამატებითი ენერგია ზეითუნის ზეთის, ღვინისა და ჩირის მსგავსი ენერგოდამტევი საკვებით მიიღებოდა.

ცხოველურ და ადამიანურ კვლევათა ახალი შედეგები ნათელს ჰფენს ტრადიციული ხმელთაშუა ზღვისა და ოკინავური დიეტის მსგავსი ჯანსაღი კვების სარგებლის ბიოლოგიურ მექანიზმებს. ბოჭკოებით მდიდარი დაბალენერგეტიკული მცენარეული საკვების მაღალი მოხმარება, გოგირდშემცველი და განშტოებულჯაჭვიანი ამინომჟავების (ვალინი, ლეიცინი, იზოლეიცინი) და გაჯერებული ცხიმოვანი მჟავების სპეციფიკური შეზღუდვა ჯანმრთელობასა და სიცოცხლის გახანგრძლივებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.