რა არის დიაბეტი, პრედიაბეტი და ინსულინრეზისტენტობა? ნიშნები და მკურნალობა

რა არის დიაბეტი?

შაქრიანი დიაბეტის სახელით ცნობილი დიაბეტი (Diabetes Mellitus, DM) ქრონიკული (ხანგრძლივი) მეტაბოლური დაავადებაა, რომელიც მიღებული საკვების ენერგიად გარდაქმნაზე მოქმედებს და სისხლში შაქრის მაღალი დონით (ჰიპერგლიკემიით) ხასიათდება.

ჩვენი უჯრედებისა და ორგანოების საჭირო ენერგია უმეტესად სისხლში არსებული შაქრიდან მიიღება. სისხლის შაქრის წყარო საკვებია. გარდა ამისა, შაქრის მცირე რაოდენობას ღვიძლი და კუნთები წარმოქმნის. როდესაც საკვებიდან მიღებული შაქარი სისხლის მიმოქცევაში მაღალ დონეს აღწევს, პანკრეასის ბეტა უჯრედები სისხლში ინსულინს გამოყოფს. ინსულინიჰორმონია, რომელიც სისხლში შაქრის დონის ნორმალურ დიაპაზონში შესანარჩუნებლად სხეულის უჯრედებს გლუკოზის მიღებისა და შენახვისკენ მიმართავს.

დიაბეტისას ჩვენი სხეული ინსულინს საკმარისად ვერ წარმოქმნის ან წარმოქმნილ ინსულინს სათანადოდ ვერ იყენებს.

შედეგად სისხლის მიმოქცევაში შაქრის დონე მაღალი რჩება. დროთა განმავლობაში ამან შეიძლება გამოიწვიოს კანის წყლულები და შეუხორცებელი ჭრილობები, ნერვების დაზიანება, რომელსაც დიაბეტური ნეიროპათია ეწოდება, თვალის პრობლემები და მხედველობის დაკარგვა, თირკმლის დაავადება, ინსულტი და გულის დაავადების მსგავსი სერიოზული ჯანმრთელობის პრობლემები.

დიაბეტი რიცხვებში

• ბოლო 20 წელიწადში აშშ-ში დიაბეტიანთა რაოდენობა 3-ჯერ მეტად გაიზარდა.
• აშშ-ში ყოველი 4 ზრდასრულიდან 1 დიაბეტიანია; ყოველი 3 ზრდასრულიდან 1 კი პრედიაბეტიანია (შეიძლება ეწოდოს დიაბეტისადმი მიდრეკილება ან ფარული შაქარი) და უმრავლესობამ ამის შესახებ არ იცის.
• დიაბეტი აშშ-ში სიკვდილის გამომწვევი 7-ე ძირითადი მიზეზია.
• სიგარეტის მწეველებს არამწეველებთან შედარებით ტიპი 2 დიაბეტის განვითარების %30-40-ით მეტი ალბათობა აქვთ.
• დიაბეტიან ადამიანებს ადრეულ ასაკში, არადიაბეტიანებთან შედარებით, გულ-სისხლძარღვთა დაავადების ან ინსულტის განვითარების ორჯერ მეტი ალბათობა აქვთ.
• მწეველ დიაბეტიან პაციენტებში სერიოზული ჯანმრთელობის პრობლემების, მათ შორის გულისა და თირკმლის დაავადებების განვითარების რისკი უფრო მაღალია.
• განვითარებულ ქვეყნებში დიაბეტი თირკმლის ქრონიკული დაავადების, ქვედა კიდურების ამპუტაციის (ფეხის ოპერაციული მოცილების) და ზრდასრულებში სიბრმავის წამყვანი მიზეზია.

როგორ ისმება დიაბეტის დიაგნოზი?

დიაბეტიან ადამიანებს, როდესაც დაავადება გამოვლენილია და კარგად იმართება, ხანგრძლივი და ჯანმრთელი ცხოვრება შეუძლიათ. დიაბეტით კარგი ცხოვრებისთვის ადრეული დიაგნოსტიკა, მკურნალობის დაცვა და ცხოვრების წესის ცვლილებები ძალიან მნიშვნელოვანია. რაც უფრო დიდხანს გრძელდება დაუდგენელი და უმკურნალო დიაბეტი, ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული შედეგებიც, სავარაუდოდ, მით უფრო უარესია.

რამდენი უნდა იყოს ნორმაში უზმოზე სისხლის შაქარი?

ამერიკის დიაბეტის ასოციაციამ (ADA) ნორმალური ადამიანისთვის უზმოზე სისხლში შაქრის დონე < 100 mg/dl ასე განსაზღვრა.

დიაბეტის მომატებული რისკის კრიტერიუმებია:

• უზმოზე სისხლში შაქარი 100-დან 125-მდე;
• 75 gr OGTT-ის (შაქრით დატვირთვის ტესტის) დროს 2 საათის უზმო სისხლის შაქარი 140-დან 199-მდე;
• HbA1c-ის მნიშვნელობა 5.7-დან 6.5-მდე განისაზღვრა.

მიუხედავად იმისა, რომ ეს კრიტერიუმები დიაბეტის დიაგნოზისთვის საკმარისი არ არის, ისინი დიაბეტის მომატებულ რისკზე მიუთითებს.

რა არის დიაბეტის დიაგნოსტიკური კრიტერიუმები?

• ამერიკის დიაბეტის ასოციაციის მიერ განსაზღვრული ქვემოთ მოცემული კრიტერიუმებიდან დიაგნოზისთვის მხოლოდ ერთია საკმარისი:
• უზმოზე პლაზმის გლუკოზა (APG) ≥ 126 mg/dl. უზმოზე პლაზმის გლუკოზისთვის (სისხლის შაქრისთვის) საჭიროა სულ მცირე 8 საათი უჭმელობა.
• გლუკოზის პერორალური ტოლერანტობის ტესტის (OGTT) 2-ე საათზე პლაზმის გლუკოზა ≥ 200 mg/dl. OGTT ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აღწერის თანახმად უნდა ჩატარდეს წყალში გახსნილი 75 გრამი უწყლო გლუკოზის ეკვივალენტის შემცველი გლუკოზის დატვირთვით.
• HbA1c ≥ %6.5. HbA1c დიაგნოსტიკურ ტესტად მხოლოდ საერთაშორისო სტანდარტიზებული მეთოდებით გაზომვისას გამოიყენება. ჩვენს ქვეყანაში HbA1c-ის საზომი ტესტები ჯერ ვერ სტანდარტიზდა და ამიტომ მისი დამოუკიდებელ დიაგნოსტიკურ ტესტად გამოყენება რეკომენდებული არ არის. HbA1c ტესტი დიაგნოსტიკისთვის არ უნდა გამოიყენებოდეს ანემიის (სისხლნაკლებობის), ჰემოგლობინოპათიების (სისხლის დაავადებების), 2-3 თვეში სისხლის გადასხმის, თირკმლის ქრონიკული უკმარისობისა და ორსულობისას, ასევე C და E ვიტამინების მსგავსი ანტიოქსიდანტების გამოყენებისას.
• კლასიკური ჰიპერგლიკემიის (სისხლის მაღალი შაქრის) ან ჰიპერგლიკემიური კრიზისის ნიშნების (წყურვილი, ხშირი და უხვი შარდვა, წონის კლება, ბუნდოვანი მხედველობა) მქონე პაციენტში შემთხვევითი პლაზმის გლუკოზა ≥ 200 mg/dl. შემთხვევითი პლაზმის გლუკოზა საკვების მიღებისგან დამოუკიდებლად (უზმოზე ან ნაჭამზე) დღის ნებისმიერ დროს შეიძლება გაიზომოს.

რა არის HbA1c (გლიკოზილირებული ჰემოგლობინი)?

HbA1c დიაბეტის მკურნალობის მონიტორინგში უზმოზე სისხლის შაქართან ერთად ყველაზე ხშირად გამოყენებული ტესტია. HbA1c გასული 2-3 თვის გლუკოზის საშუალო მნიშვნელობას ასახავს. HbA1c ასევე დიაბეტის გვერდითი ეფექტების განვითარების რისკის მაჩვენებელია.

რა ნიშნები აქვს დიაბეტს?

• პირის სიმშრალე,
• ჭარბი ჭამა ან უმადობა,
• ბევრი წყლის სმა,
• ხშირი და დიდი რაოდენობით შარდვა,
• ღამით შარდვისთვის ადგომა,
• წონის კლება,
• ბუნდოვანი მხედველობა,
• ტერფების დაბუჟება,
• ჩხვლეტა და წვა,
• საშარდე გზებისა და სასქესო მიდამოს ხშირი ინფექციები,
• სოკოვანი ინფექციები,
• კანის სიმშრალე, ქავილი,
• დაღლილობის მსგავსი ნიშნები დიაბეტისას ხშირად გვხვდება.

რა არის პრედიაბეტი?

პრედიაბეტი არის მდგომარეობა, როდესაც სისხლში შაქარი ნორმაზე მაღალია (უზმოზე სისხლის შაქარი 100-დან 125 mg/dl-მდე), მაგრამ ჯერ არა იმდენად, რომ ტიპი 2 დიაბეტის დიაგნოზი დაისვას. პრედიაბეტს დიაბეტამდე პერიოდს ან ფარული შაქრის მდგომარეობასაც უწოდებენ. პრედიაბეტიანებში ტიპი 2 დიაბეტის, გულის დაავადებისა და დამბლის განვითარების რისკი ნორმალურ ადამიანებზე მაღალია. თუმცა დადასტურებულია, რომ ცხოვრების წესის შეცვლით რისკების შემცირებასთან ერთად პრედიაბეტიდან დიაბეტზე გადასვლის % 40-დან % 70-მდე პრევენცია შესაძლებელია.

ინსულინრეზისტენტობა პრედიაბეტის უმნიშვნელოვანესი მიზეზია. მისი განვითარებისას ჩვენი სხეულის უჯრედები ინსულინს არ პასუხობს და ინსულინი სისხლის შაქარს უჯრედში ვერ შეიტანს. უჯრედების საპასუხო რეაქციის მისაღწევად პანკრეასი იძულებულია მეტი ინსულინი გამოყოს. საბოლოოდ დიდი რაოდენობის ინსულინის მიუხედავად სისხლში შაქარი არ მცირდება და პრედიაბეტისთვის გარემო იქმნება.

პრედიაბეტის დიაგნოსტიკური კრიტერიუმები

• უზმოზე სისხლის გლუკოზა 100-125-ს შორის (უზმოზე გლუკოზის დარღვევა)
• HbA1c % 5.7 - 6.4-ს შორის
• OGTT-ის 2-ე საათზე სისხლის შაქარი 140-199 mg/dl-ს შორის (გლუკოზის ტოლერანტობის დარღვევა)

რა ნიშნები აქვს პრედიაბეტს?

პრედიაბეტი ჩვეულებრივ რაიმე ნიშანს არ იწვევს. მისი გაგების ერთადერთი გზა სისხლში შაქრის გაზომვაა. ამიტომ, თუ ქვემოთ ჩამოთვლილ დიაბეტის რისკფაქტორთაგან რომელიმე გაქვთ, პრედიაბეტის ადრეული დიაგნოსტიკისთვის სისხლში შაქრის ტესტის ჩატარებაზე ექიმს შეგიძლიათ გაესაუბროთ.

რა არის დიაბეტის სკრინინგის კრიტერიუმები ჩივილებისა და ნიშნების არმქონე (ასიმპტომურ) ადამიანებში?

ჭარბწონიან ან სიმსუქნის მქონე ადამიანებს (სხეულის მასის ინდექსი ≥ 25 kg/m2), რომლებსაც ქვემოთ მოცემული რისკჯგუფებიდან ერთ-ერთი მიეკუთვნება, დიაბეტის სკრინინგი 45 წლამდე ასაკში ურჩევენ.

რა არის დიაბეტის მიზეზები / რისკფაქტორები?

მსუბუქ ჭარბწონიანობას ან სიმსუქნეს დამატებით

• 45 წლის ან მეტის ასაკი
• მოძრაობის ნაკლებობა (ფიზიკური უმოქმედობა)
• დედის, მამის, ძმის ან დის ტიპი 2 დიაბეტი
• ჰიპერტენზია (≥140/90 mmHg ან ჰიპერტენზიის მკურნალობაზე ყოფნა)
• HDL-ქოლესტერინი <35 mg/dl და/ან ტრიგლიცერიდი >250 mg/dl
• ინსულინრეზისტენტობის კლინიკური ნიშნები
• წინა შეფასებებში უზმოზე გლუკოზის ან გლუკოზის ტოლერანტობის დარღვევა
• გულ-სისხლძარღვთა დაავადების არსებობა
• ≥ 4 kg ბავშვის მშობიარეები და ადრე გესტაციური (ორსულობისას) დიაბეტის დიაგნოზის მქონენი
• პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომი
• დაბალი წონით დაბადებული ადამიანები
• ტვინის ქრონიკული დეგენერაციული დაავადების მქონენი ან ანტიფსიქოზური წამლების მომხმარებლები
• ორგანოგადანერგილი ადამიანები უფრო მეტად არიან დიაბეტისადმი მიდრეკილი.

თუმცა საჭიროა ვიცოდეთ, რომ დიაბეტის ყველა ტიპი ჭარბი წონით ან უმოძრაო ცხოვრებით არ არის გამოწვეული. ზოგიერთი მათგანი ბავშვობიდანვე შეიძლება არსებობდეს.

რამდენი ტიპის დიაბეტი არსებობს?

1. ტიპი 1 დიაბეტი

ჩვეულებრივ არსებობს პანკრეასის დაზიანება, რომელიც ინსულინის სრულ ნაკლებობას იწვევს. ჩვეულებრივ ბავშვობასა და მოზარდობაში იწყება, თუმცა ნებისმიერ ასაკშიც შეიძლება გამოვლინდეს. ტიპი 1 დიაბეტის განვითარებაში გენეტიკურ ფაქტორებს მნიშვნელოვანი როლი აქვს, მაგრამ ვირუსებისა და ინფექციების მსგავსი სხვა ფაქტორებიც შეიძლება მოქმედებდეს.

1. იმუნურად განპირობებული ტიპი 1 DM (შემთხვევების %95), პანკრეასის ავტოანტისხეულები (+)
2. გაურკვეველი მიზეზის ტიპი 1 DM (შემთხვევების %5), ავტოანტისხეულები (-)

2. ტიპი 2 დიაბეტი

ტიპი 2 დიაბეტის განვითარებაში ინსულინრეზისტენტობის ფონზე ინსულინის გამოყოფის პროგრესირებადი დარღვევა და/ან ინსულინის უკმარისობა არსებობს. ასევე ზემოთ ნახსენები რისკფაქტორების არსებობა ტიპი 2 დიაბეტის განვითარების რისკს ზრდის.

3. გესტაციური (ორსულობისას) დიაბეტი

ორსულობის დიაბეტი ყველა ქალში არ გვხვდება. ის გვხვდება ორსულებში, რომელთა სხეულიც ორსულობისას ინსულინისადმი ნაკლებად მგრძნობიარე ხდება. გესტაციური დიაბეტი, რომელიც ჩვეულებრივ მშობიარობის შემდეგ სწორდება, ამავდროულად ტიპი-2 დიაბეტის ერთ-ერთი რისკფაქტორია.

4. სხვა სპეციალური ტიპები

ბეტა უჯრედების ფუნქციის გენეტიკური დარღვევები

• MODY (მონოგენური დიაბეტი — ახალგაზრდებში გამოვლენილი ტიპი 2 დიაბეტი), მიტოქონდრიული DNA და სხვები

ინსულინის მოქმედების გენეტიკური დარღვევები

• ტიპი A ინსულინრეზისტენტობა, ლიპოატროფიული დიაბეტი, Leprechauism, R-Mendenhall სინდრომი

პანკრეასის ფერმენტების გამოყოფის დარღვევები

• პანკრეატიტი (პანკრეასის ანთება), პანკრეასის ტრავმა და ოპერაციები, პანკრეასის კიბო, კისტოზური ფიბროზი, ჰემოქრომატოზი და სხვები

ენდოკრინული დაავადებები

• აკრომეგალია, Cushing სინდრომი, გლუკაგონომა, ფეოქრომოციტომა, ჰიპერთირეოზი, სომატოსტატინომა, ალდოსტერონომა და სხვები

წამლებითა და ქიმიური ნივთიერებებით გამოწვეული დიაბეტი

• გლუკოკორტიკოიდები, ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონები, b-ადრენერგული აგონისტები, თიაზიდური დიურეტიკები, ანტიფსიქოზური წამლები, სტატინები, d-ინტერფერონი და სხვები

ინფექციები

• თანდაყოლილი (დაბადებისას არსებული) წითურა, ციტომეგალოვირუსი, კოქსაკი b, ყბაყურა, ადენოვირუსები და სხვები

როგორ მკურნალობენ ტიპი 2 დიაბეტს?

ყველა დიაბეტიანის დაახლოებით %90-ის შემადგენელ ტიპი 2 დიაბეტს ხანგრძლივი მოსამზადებელი პერიოდი (პრედიაბეტი) აქვს. თუმცა ამ 5-15-წლიან პერიოდში ადამიანს შეიძლება დიაბეტის არავითარი ნიშანი არ ჰქონდეს.

დიაბეტის მკურნალობის უპირველესი მიზანია მაღალი რისკის ადამიანებში ტიპი 2 დიაბეტის განვითარების პრევენცია. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია მკურნალობის სრულად ადამიანის მდგომარეობის, ცხოვრების წესისა და პირადი რისკების მიხედვით განსაზღვრა, ანუ ინდივიდუალიზაცია.

1. ცხოვრების წესის მოწესრიგება

არ არსებობს წამალი, რომელიც ცხოვრების წესის ცვლილებას ჩაანაცვლებს.

ტიპი 2 დიაბეტის დიაგნოზის მქონე ადამიანები აუცილებლად უნდა დაუბრუნდნენ იდეალურ წონას და ზოგადი ჯანმრთელობის მხარდასაჭერად ცხოვრების წესი შეცვალონ. რადგან ცხოვრების წესის ცვლილება დადებითად მოქმედებს არა მხოლოდ სისხლის გლუკოზაზე, არამედ ყველა რისკფაქტორზეც. ცხოვრების წესის ცვლილებით 6 თვეში წონის %5-10 კლება უნდა მიიღწეს. ეს პრედიაბეტიანებში დიაბეტის პრევენციას, უკვე დიაბეტიანებში კი დაავადების უკუგანვითარებას ან მართვას დაეხმარება.

ცხოვრების წესის ცვლილების ორი მნიშვნელოვანი ნაწილის — კვების ჩვევებისა და ფიზიკური აქტივობის დონის — რეკომენდაციები დიაბეტიანი პაციენტის ინდივიდუალური თავისებურებების მიხედვით უნდა განისაზღვროს.

ჯანსაღი ცხოვრების რჩევები დიაბეტიანი პაციენტებისთვის;

• უპირატესობა მიანიჭეთ ახალ და ნოყიერ პროდუქტებს, მათ შორის სრულმარცვლოვან მარცვლეულს, ხილს, ბოსტნეულს, უცხიმო ცილებს, დაბალცხიმიან რძესა და ჯანსაღი ცხიმების წყაროებს, მაგალითად თხილსა და ნუშს
• თავი აარიდეთ კვებითი ღირებულების არმქონე ზედმეტ კალორიებს, როგორიცაა ცარიელი კალორიების მქონე შაქრიანი საკვები ან ტკბილი გაზიანი სასმელები, შემწვარი, დამუშავებული საკვები და ტკბილეული.
• არ გამოიყენოთ სიგარეტი, თამბაქო და ელექტრონული სიგარეტი.
• თავი აარიდეთ ალკოჰოლის ჭარბ რაოდენობას (ქალებს დღეში ერთ, მამაკაცებს კი დღეში 2 ჭიქა ალკოჰოლზე მეტის მიღებას არ ურჩევენ)
• ეცადეთ, შეძლებისდაგვარად მოძრავი იყოთ.
• დღეში სულ მცირე 30 წუთი და კვირაში 5 დღე იარეთ სწრაფად ან გააკეთეთ აერობიკა, იარეთ ველოსიპედით, იცურავეთ ან შეასრულეთ სხვა ინტენსიური ვარჯიშები.
• იცნობდეთ ვარჯიშისას სისხლში შაქრის შესაძლო დაქვეითების (ჰიპოგლიკემიის) ნიშნებს, როგორიცაა თავბრუსხვევა, ცნობიერების დაბინდვა, სისუსტე და უხვი ოფლიანობა.

ვარჯიშისა და სწორი კვებითი არჩევანის წყალობით ტიპი 2 დიაბეტის მქონე ზოგ პაციენტს ცხოვრება მედიკამენტური მკურნალობის გარეშე შეუძლია. გასათვალისწინებელია, რომ წონის კლების მიზნების ნელი, მაგრამ სტაბილური მიღწევა გრძელვადიან პერიოდში აუცილებლად დიდ სარგებელს მოიტანს.

- დაკავშირებული თემა: შეუძლიათ დიაბეტიანებს ხილის ჭამა?

2. მეტფორმინი

მეტფორმინი მნიშვნელოვანი წამალია, რომლის გამოყენებას ტიპი 2 დიაბეტის მკურნალობისა და პრევენციისთვის (პრედიაბეტიანებში) აუცილებლად ურჩევენ.

მეტფორმინი:

• ამცირებს სისხლში შაქარს
• ამცირებს ღვიძლში გლუკოზის (შაქრის) წარმოქმნას
• კუნთოვან ქსოვილში გლუკოზის შეწოვის გასაზრდელად ინსულინის უფრო მგრძნობიარე და ეფექტიან მოქმედებას უწყობს ხელს.

მეტფორმინი წონის კლებასაც შეიძლება დაეხმაროს. ის ასევე გულ-სისხლძარღვთა სისტემაზე დადებითად მოქმედებს. შეიძლება გამოიწვიოს ნაწლავური დისკომფორტი (ჩვეულებრივ დროებითი არასასურველი ეფექტები, როგორიცაა აირები, შებერილობა, სპაზმი, დიარეა), პირში მეტალის გემო, ვიტამინ B12-ის დეფიციტის მსგავსი გვერდითი ეფექტები. იშვიათად, განსაკუთრებით ქსოვილების სისხლმომარაგებისა და ჟანგბადის დონის შემცირებისას, შეიძლება ლაქტაციდოზი გამოიწვიოს. მისი გამოყენება რეკომენდებული არ არის თირკმლის მძიმე დაავადების, ალკოჰოლის ხანგრძლივი მოხმარების, ღვიძლისა და ფილტვის (KOAH) დაავადების, ინფარქტის პირველი დღეებისა და კონტრასტული რადიოლოგიური გამოკვლევის დღეებში. სხვა წამლებთან ერთად გამოყენებისას ურთიერთქმედებებისა და არასასურველი ეფექტების შესახებ ექიმს ინფორმაცია სთხოვეთ.

- შეიძლება დაგაინტერესოთ: შეიძლება მეტფორმინს კიბოსგან დამცავი ეფექტი ჰქონდეს?

3. GLP-1 რეცეპტორის აგონისტები და SGLT ინჰიბიტორები

ნატრიუმ-გლუკოზის კოტრანსპორტერ 2-ის (SGLT2) ინჰიბიტორების ან გლუკაგონის მსგავსი პეპტიდ-1-ის (GLP-1) რეცეპტორის აგონისტების დამატება ათეროსკლეროზული და თირკმლის ქრონიკული დაავადების მქონე დიაბეტიანთა მკურნალობაში ამერიკის გულის ასოციაციამ (AHA) 2018 წლის გზამკვლევში ურჩია. ათეროსკლეროზული გულ-სისხლძარღვთა დაავადების მქონეებთან ერთად, გულის უკმარისობის მაღალი რისკის მქონეთათვისაც ახალი გზამკვლევები SGLT2 ინჰიბიტორის რეკომენდაციას ურჩევს.

• GLP-1 რეცეპტორის აგონისტები (albiglutid, dulaglutide, exenatide, liraglutide, lixisenatide და semaglutid) ინკრეტინის ჰორმონების გამოყოფას ზრდის. ამ ჰორმონებს გლუკაგონის მსგავსი პეპტიდი-1 (GLP-l) და გლუკოზაზე დამოკიდებული ინსულინოტროპული პეპტიდი (GIP) ეწოდება.
  ინკრეტინები ნაწლავებშია და საკვების მიღების შემდეგ ნაწლავის ენტეროენდოკრინული უჯრედების მეშვეობით პანკრეასიდან ინსულინის გამოყოფას ზრდის. უპირატესობებია გულ-სისხლძარღვთა დაავადებისას ახალი მოვლენებისა და სიკვდილის რისკის შემცირება (liraglutide; LEADER კვლევა), წონის კლება და ჰიპოგლიკემიის დაბალი რისკი. ეს საინექციო წამალია. გამოიყენება მეტფორმინთან ერთად ან დამოუკიდებლად. შესაძლებელია კუჭ-ნაწლავის პრობლემები (გულისრევა და უმადობა) და პანკრეატიტის მსგავსი გვერდითი ეფექტები.
• SGLT2 ინჰიბიტორები (dapagliflozin და empagliflozin) შაქრის დონის შესამცირებლად გამოყენებული წამლების ახალი ტიპია. ისინი თირკმელში გლუკოზის ხელახალ შეწოვას ამცირებს და შაქარი შარდში რჩება და გამოიყოფა. უპირატესობებია არტერიული წნევის მცირედი შემცირება, გულ-სისხლძარღვთა დაავადების მქონეებში ახალი მოვლენებისა და სიკვდილის რისკის შემცირება (empaglifozin; EMPA REG კვლევა), მსუბუქი წონის კლება და ჰიპოგლიკემიის დაბალი რისკი. თუმცა შესაძლებელია ხშირი საშარდე და სასქესო ინფექციები და კეტოაციდოზის (შაქრიანი კომის) მსგავსი გვერდითი ეფექტები. გამოყენებას არ ურჩევენ გაუწყლოების (დეჰიდრატაციის), თირკმლის უკმარისობის, <18 წლისა და >75 წლის ასაკის და დაბალი წნევის მქონე ადამიანებში.

4. სხვა წამლები

• ალფა-გლუკოზიდაზის ინჰიბიტორები (აკარბოზა და მიგლიტოლი) ჭამის შემდეგ რთული ნახშირწყლების გლუკოზად დაშლასა და შეწოვას ანელებს. შეიძლება ნაწლავებში აირების მატება გამოიწვიოს.

• გლინიდები (nateglinide and repaglinide) ინსულინის გამოყოფის ხანმოკლე მოქმედების სტიმულატორებია. გლინიდები პანკრეასიდან ინსულინის გამოყოფას ასტიმულირებს. შეიძლება ჰქონდეს სისხლში შაქრის სათანადო დონეზე მეტად შემცირებისა (ჰიპოგლიკემიის) და წონის მატების მსგავსი გვერდითი ეფექტები.

• სულფონილშარდოვანები (glidlazid, glimeprid, glibenklamid, glibornurid) ინსულინის გამოყოფის საშუალო და ხანგრძლივი მოქმედების სტიმულატორებია. ძლიერად და სწრაფად მოქმედებს; მიკროვასკულური რისკის შემცირებას უზრუნველყოფს (ეფექტი UKPDS და ADVANCE-ის მსგავს ხანგრძლივ კვლევებში დადასტურდა). შეიძლება გამოიწვიოს ჰიპოგლიკემია და წონის მატება.

• გლიტაზონი (pioglitazon) ინსულინისა და ლიპიდების მეტაბოლიზმის ფერმენტებსა და გადამტან ცილებზე ზემოქმედებით ინსულინრეზისტენტობას ამცირებს. გრძელვადიანად გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისა და ინსულტის რისკს ამცირებს. წონის მატების, შეშუპებისა და ოსტეოპოროზთან დაკავშირებული მოტეხილობის რისკის ზრდის მსგავსი გვერდითი ეფექტების გამო საჭიროა ახლო მონიტორინგი. გულის უკმარისობისა და შარდის ბუშტის კიბოს მქონე პაციენტებს მის გამოყენებას არ ურჩევენ.

• DPP-4 ინჰიბიტორები (Sitagliptin, Vildagliptin, saksagliptin და Linagliptin) ინკრეტინული მოქმედების აგენტებია. ისინი ნაწლავის ენტეროენდოკრინული უჯრედებიდან ინსულინის გამოყოფის ზრდას იწვევს. სისხლში დაბალ შაქარს (ჰიპოგლიკემიას) არ წარმოქმნის. პანკრეატიტგადატანილ, მაღალი ტრიგლიცერიდებისა და ნაღვლის ბუშტის კენჭების მქონე ადამიანებში ფრთხილად გამოყენებას ურჩევენ. წონაზე გავლენა არ აქვს. Linagliptin-ს თირკმლის ქრონიკული უკმარისობის მქონეებში გამოყენების უპირატესობა აქვს.

როგორი უნდა იყოს მკურნალობის მიდგომა ახლად დიაგნოზირებულ ტიპი 2 დიაბეტიან პაციენტში?

• ცხოვრების წესის ცვლილება ყველა საფეხურზე უნდა იყოს რეკომენდებული.
• აკარბოზა ყველა საფეხურზე შეიძლება კომბინაციაში (წამლებზე დამატებით) გამოიყენებოდეს.
• ტიპი 2 დიაბეტისას სისხლში შაქრის მოწესრიგების შემდეგ დინამიკური მონიტორინგი უნდა გაგრძელდეს და საჭიროებისას წინა საფეხურზე დაბრუნებით წამლები და მათი დოზები შემცირდეს.
• C პეპტიდი ბეტა უჯრედების რეზერვის უმნიშვნელოვანესი მაჩვენებელია. ტიპი 2 დიაბეტისას C პეპტიდის დონე ჰიპერგლიკემიურმა პირობებმა და გლუკოტოქსიკურობამ შეიძლება უარყოფითად შეცვალოს. თუმცა, თუ C პეპტიდის დონე ჰიპერგლიკემიური პირობების მიუხედავად მაღალია, ამას მკურნალობაზე პასუხის მხრივ მნიშვნელობა აქვს.
• ბეტა უჯრედების არასაკმარისი რეზერვის (C პეპტიდი < 0.5 ng/ml) მქონე ყველა პაციენტს HbA1c-ისგან დამოუკიდებლად ინსულინით უნდა უმკურნალონ.
• ბაზალური ინსულინისა და GLP-1 ანალოგის თანაფორმულაცია შეიძლება არჩევანი იყოს.

როგორი უნდა იყოს მკურნალობის მიდგომა ადრე დიაგნოზირებული და მკურნალობაზე მყოფი ტიპი 2 დიაბეტისას?

• ცხოვრების წესის ცვლილება ყველა საფეხურზე უნდა იყოს რეკომენდებული.
• აკარბოზა ყველა საფეხურზე შეიძლება კომბინაციაში გამოიყენებოდეს.
• თუ მაქსიმუმ 3-თვიანი მკურნალობის მიუხედავად HbA1c %8-ზე მაღალია, შემდეგ საფეხურზე უნდა გადავიდნენ.
• თუ ეფექტიანი OAD მკურნალობის მიუხედავად HbA1c > %10, პირდაპირ ინსულინით მკურნალობაზე უნდა გადავიდნენ.
• ტიპი 2 დიაბეტისას სისხლში შაქრის მოწესრიგების შემდეგ დინამიკური მონიტორინგი უნდა გაგრძელდეს და საჭიროებისას წინა საფეხურზე დაბრუნებით წამლები და მათი დოზები შემცირდეს.

5. ინსულინით მკურნალობა

ტიპი 1 დიაბეტიანებს და ზოგ ტიპი 2 დიაბეტიან პაციენტს სისხლში შაქრის ძალიან მაღლა აწევის ასაცილებლად ინსულინის გამოყენება შეიძლება დასჭირდეთ. ინსულინი დიაბეტიან პაციენტებს მაღალი შაქრის მოწესრიგებასა და აქტიური ცხოვრების შენარჩუნებაში ეხმარება. თუმცა მაღალი დოზით გამოყენებამ შეიძლება მძიმე ჰიპოგლიკემიის მსგავსი სერიოზული გვერდითი ეფექტები გამოიწვიოს.

ინსულინით მკურნალობის პრინციპები ტიპი 2 დიაბეტში

• ორი პერორალური ანტიდიაბეტური (OAD) აგენტის მომხმარებელ პაციენტებში, რომლებსაც მკურნალობით HbA1c-ის ოპტიმიზაციიდან 3-6 თვის შემდეგ HbA1c > %7.5 აქვთ, მკურნალობას სხვა ჯგუფის OAD ან ბაზალური ინსულინი უნდა დაემატოს
• თუ ეფექტიანი OAD მკურნალობის მიუხედავად HbA1c > %10, პირდაპირ ინსულინით მკურნალობაზე უნდა გადავიდნენ.
• ინსულინზე გადაყვანილ პაციენტებს ჰიპოგლიკემიის (სისხლში შაქრის დაქვეითების) ამოცნობის, პრევენციისა და მკურნალობის შესახებ ინფორმაცია უნდა მიეწოდოთ.
• პაციენტს ინსულინის დოზის ტიტრაცია უნდა ასწავლონ.
• გულის უკმარისობის მქონე პაციენტებში ინსულინი და გლიტაზონები ერთად არ უნდა დაინიშნოს.
• ინსულინით მკურნალობით სისხლის გლუკოზის იდეალურ დონეს მიღწეულ პაციენტებში გლუკოზის მონიტორინგი უნდა გაგრძელდეს. მომხმარებელთა %50-ს შეიძლება ჰიპოგლიკემიური შეტევები ჰქონდეს და ამ შემთხვევაში ინსულინის დოზის ხელახლა შემცირებაა საჭირო.

“TÜRKDİAB დიაბეტის დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის გზამკვლევი 2018”

ინსულინს ხშირად კანქვეშ ან კანის ზედაპირთან ახლოს ცხიმოვან ქსოვილში უკეთებენ. მოქმედების დაწყების სიჩქარის, პიკური ეფექტიანობის მიღწევის სიჩქარისა და მოქმედების გაგრძელება-დასრულების დროის მიხედვით არსებობს სწრაფი, საშუალო და ხანგრძლივი მოქმედების 3 ტიპის ინსულინი.

1. სწრაფი მოქმედების ინსულინები
   გამოიყენება ჭამის შემდეგ სისხლში შაქრის უეცარი ზრდის გასაკონტროლებლად და ძალიან მაღალ დონეზე ასული სისხლის შაქრის სწრაფად დასაქვეითებლად.
   • სწრაფი (rapid) მოქმედების ინსულინის ანალოგები: მოქმედება 5-15 წუთში იწყება და ჩვეულებრივ 4 საათს გრძელდება.
   • რეგულარული (რეგულარ) ადამიანის ინსულინი: მოქმედება 30-60 წუთში იწყება და ჩვეულებრივ 8 საათს გრძელდება.
2. საშუალო მოქმედების ინსულინები
   სისხლის მიმოქცევაში უფრო ნელა ხვდება, თუმცა უფრო ხანგრძლივი მოქმედება აქვს. გამოყენების უმნიშვნელოვანესი სფეროა ღამით სისხლში შაქრის რეგულირება. თუმცა ეფექტიანად გამოიყენება კვებებს შორის გლუკოზის წონასწორობის შესანარჩუნებლადაც.
   • NPH ადამიანის ინსულინი: მოქმედება 1-2 საათში იწყება და პიკს 4-6 საათში აღწევს. ზოგ შემთხვევაში 12 საათამდე შეიძლება გაგრძელდეს.
   • წინასწარ შერეული (კომბინირებული) ინსულინები: სწრაფი მოქმედებისა და NPH ინსულინის ნარევია, რომლის მოქმედება 30 წუთში იწყება და 12 საათამდე შეიძლება გაგრძელდეს.
3. ხანგრძლივი მოქმედების ინსულინები
   ხანგრძლივი მოქმედების ინსულინის ანალოგები ერთი ტიპისგან შედგება და მოქმედება 1.5-დან 2 საათამდე იწყება. სხვადასხვა ბრენდს მოქმედების განსხვავებული ხანგრძლივობა შეიძლება ჰქონდეს, თუმცა მთლიანობაში ეფექტი 12-დან 24 საათამდე მერყეობს. მისი გამოყენება შესაფერისია უზმოზე, კვებებს შორის და ღამით სისხლში შაქრის რეგულირებისთვის.

ზოგ დიაბეტიანს ხანმოკლე მოქმედების ინსულინი ან ინსულინის ტიპების კომბინაცია (სხვადასხვა ტიპის ერთად გამოყენება) სჭირდება, ზოგი კი სისხლში შაქრის დონის მუდმივად შესანარჩუნებლად ხანგრძლივი მოქმედების ინსულინს ამჯობინებს. დიაბეტის მკურნალობის უმნიშვნელოვანესი საფეხურის, ინდივიდუალიზებული ანუ ადამიანისთვის ყველაზე შესაფერისი მკურნალობის განსაზღვრაში ექიმი დაგეხმარებათ. თუმცა არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ცხოვრების წესის შეცვლა წამლებზე გაცილებით მნიშვნელოვანია და დიაბეტიანი პაციენტის ხანგრძლივი, ჯანმრთელი ცხოვრების აუცილებელი პირობაა.