რა არის პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომი და როგორ მკურნალობენ მას?

22 წლის ქალმა მიმართა სხეულზე ჭარბი თმის ზრდისა და არარეგულარული მენსტრუაციის გამო. იგი აღწერს მოულოდნელად იშვიათ მენსტრუაციას, წელიწადში 5 ან 6-ჯერ. თმა შავი და უხეში გახდა. ჩივილები უნივერსიტეტში სწავლისას წონის მატებასთან ერთად ძლიერდება...

რა არის პოლიკისტოზური საკვერცხე?

პოლიკისტოზური საკვერცხე ნიშნავს საკვერცხეში მრავალი კისტის არსებობას და ამის შედეგად ქალებში ჰორმონული დისბალანსის განვითარებას.

საკვერცხე ქალის რეპროდუქციული ორგანოა, რომელიც მდედრობით სასქესო უჯრედებს, კვერცხუჯრედებს შეიცავს. მოზარდობამდე ისინი არ მწიფდება, ხოლო სქესობრივი მომწიფების შემდეგ მომწიფებული კვერცხუჯრედები სათითაოდ საშვილოსნოსკენ იგზავნება. ეს მენოპაუზამდე გრძელდება.

საკვერცხეებს 2 ძირითადი ფუნქცია აქვს:

• თითოეული ქალის საკვერცხეებში ჩვეულებრივ არსებული პატარა პარკები, რომლებიც კვერცხუჯრედს შეიცავს, მწიფდება, სკდება და კვერცხუჯრედს გამოყოფს.
• გამოყოფს ორ ქალურ ჰორმონს, ფოლიკულინსა და ლუთეინს.

საკვერცხეებში მრავალი დაავადება შეიძლება გამოვლინდეს, თანდაყოლილი სტრუქტურული დარღვევიდან კიბომდე.

კისტა, არის სხეულში ფართოდ გავრცელებული დახურული პარკის ან კაფსულის მსგავსი წარმონაქმნი, რომელიც ცხიმს, წყლის მსგავს სითხეს ან აიროვან ნივთიერებას შეიცავს. კისტები ქსოვილში წარმოიქმნება და შეიძლება შინაგან ორგანოებში, კანის ზედაპირზე ან სხეულის ნებისმიერ ადგილას იყოს; ჩვეულებრივ კეთილსაიმედო მიმდინარეობა აქვს. ზოგი უსიმპტომოა, ზოგი ტკივილს იწვევს. საკვერცხის კისტები რეპროდუქციულ ასაკში, განსაკუთრებით ახალგაზრდა ქალებში ხშირი, უმეტესად კეთილსაიმედო მიმდინარეობის წარმონაქმნებია.

საკვერცხის კისტები, რადგან საკვერცხეების ფუნქცია მოზარდობაში იწყება და მენოპაუზით მთავრდება, იშვიათად გვხვდება ქალებში, რომლებსაც სქესობრივი მომწიფება და მენსტრუაცია ჯერ არ დაწყებიათ, ასევე მენოპაუზის დროს.

როგორ წარმოიქმნება პოლიკისტოზური საკვერცხეები?

კვერცხუჯრედის შემცველი პატარა პარკები, ფოლიკულები, ყოველთვიურად რეგულარულად უნდა გასკდეს. თუ განვითარება შეფერხდა, ისინი საკვერცხეებში კისტებად რჩება. ამის განმეორებისას გაუსკდომელი კისტური სტრუქტურების რაოდენობა იზრდება და მრავალი მცირე კისტის დაგროვებით საკვერცხეების პოლიკისტოზური დაავადება ვითარდება. შეწყვეტილი ოვულაცია კისტების რაოდენობას ზრდის; მათი მატება კი საკვერცხეების ნაზ ჰორმონულ წონასწორობას კიდევ უფრო არღვევს და პროცესს მეტად აფერხებს.

მრავალი კისტით გამოწვეული ჰორმონული დისბალანსის შედეგად ყველაზე ხშირად გვხვდება შემდეგი დარღვევები;

• ანდროგენების ჭარბი წარმოქმნა,
• ლუთეინიზებელი ჰორმონის (LH) მაღალი დონე
• ფოლიკულის მასტიმულირებელი ჰორმონის (FSH) დაბალი დონე

ამ ცვლილებების ნაწილის მექანიზმი სრულად გარკვეული არ არის. ასეთ მდგომარეობაში საკვერცხეები ჭარბ ანდროგენს გამოყოფს.

ანდროგენი არის ორივე სქესში არსებული ჰორმონების ჯგუფი, რომელიც მამაკაცის რეპროდუქციული სისტემის განვითარებასა და ზრდაში უმთავრეს როლს ასრულებს. ჯგუფში ყველაზე მნიშვნელოვანია მამაკაცებში სათესლეებიდან გამოყოფილი ტესტოსტერონი. ანდროგენის მატება იწვევს პრობლემებს, რომლებსაც ქვემოთ აღვწერთ.  

- დაკავშირებული თემა: რა არის ანდროგენის რეცეპტორი? პროსტატის კიბოს განვითარების ძირითადი მოლეკულა

პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომის რისკფაქტორები

მიუხედავად იმისა, რომ პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომის (PKOS) მიზეზი სრულად გარკვეული არ არის, გენეტიკური ფაქტორები მონაწილეობს. PKOS-ის მქონე ადამიანთა ოჯახებში ეს დარღვევა უფრო ხშირია. ოჯახში ქალების არარეგულარული მენსტრუაცია ან დიაბეტი PKOS-ის რისკს ზრდის.

პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომი არის დარღვევა, რომელსაც ანდროგენების ჭარბი გამოყოფა, ოვულაციის მოშლა და საკვერცხის სტრუქტურულად კისტური იერი ახასიათებს.

კლასიკური PKOS რეპროდუქციული ასაკის ქალების %6-დან %10-მდე ნაწილს აზიანებს და ანდროგენების სიჭარბის გამო მნიშვნელოვან პრობლემებს ქმნის. შეიძლება გამოვლინდეს სხეულზე მამაკაცური ტიპის თმის ზრდა, ჭარბი აკნე და წონის მატება.

რა ნიშნები აქვს პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომს?

სინდრომი ყველაზე ხშირად თმის არანორმალური ზრდით ან არარეგულარული მენსტრუაციით ვლინდება. მენსტრუაციები არარეგულარული ინტერვალებით, 21 დღეზე ნაკლებ ან 35 დღეზე მეტ შუალედში ხდება. PKOS-ის ზოგადი ნიშნებია;

• თმის ზრდა, მაგალითად გულმკერდზე, მუცელსა და ზურგზე
• თმის შეთხელება და გამელოტება (მამაკაცების მსგავსად)
• არარეგულარული მენსტრუაცია
• აკნე და ცხიმიანი კანი
• წონის მატება, განსაკუთრებით მუცლის არეში
• დაორსულების დაგვიანება ან შეუძლებლობა (უნაყოფობა)
• კისერსა ან იღლიებში კანის წანაზარდები
• მუქი ან სქელი კანის ლაქები კისრის უკან, იღლიებსა და ძუძუს ქვეშ

- დაკავშირებული თემა: ინფორმაცია კიბოს მქონე პაციენტებისთვის ემბრიონის გაყინვისა და უნაყოფობის მკურნალობის შესახებ

რა ხდება, თუ პოლიკისტოზური საკვერცხე არ იმკურნალება? — სხვა შესაძლო ჯანმრთელობის პრობლემები

პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომი ოვულაციის დარღვევით გამოწვეული უნაყოფობის ყველაზე გავრცელებული მიზეზია. ამ მრავალფაქტორულ დარღვევას სხვადასხვა გარემო გავლენაც აქვს, მაგალითად სიმსუქნეში წვლილი. გარდა ამისა, იგი უკავშირდება ინსულინრეზისტენტობის განვითარებას, ტიპი 2 დიაბეტს, მაღალ ქოლესტერინს, გულის დაავადებებსა და ჰიპერტენზიის მსგავს პრობლემებსაც.

- დაკავშირებული თემა: კიბოსა და დიაბეტს შორის კავშირი საბოლოოდ დადასტურდა

(პოლიკისტოზური საკვერცხეები) PKOS და კიბოს რისკი

საკვერცხის კისტები ჩვეულებრივ უსიმპტომოა და რუტინულ გინეკოლოგიურ გასინჯვაზე ვლინდება. ამიტომ რეგულარული გასინჯვა მნიშვნელოვანია. PKOS-ის გამო ხანგრძლივად მაღალი ესტროგენის ჰორმონის ზემოქმედება ენდომეტრიუმის (საშვილოსნოს) მუდმივ მიტოგენურ სტიმულაციას იწვევს და ამით საშვილოსნოს კიბოს რისკი იზრდება (დაახლოებით 2,7-ჯერ). PKOS-ში ესტროგენი მატულობს, პროგესტერონი კი მცირდება. ესტროგენი ახალი უჯრედების წარმოქმნას უბიძგებს, პროგესტერონი მათ მომწიფებას უზრუნველყოფს. PKOS-სა და საკვერცხის კიბოს კავშირი ნათელი არ არის, თუმცა ზოგ კვლევაში აღნიშნულია, რომ საკვერცხის კიბოს რისკი დაახლოებით 2,5-ჯერ იზრდება.

2020 წელს არსებული კვლევების შეჯამებულმა ანალიზმა ზოგადად აჩვენა, რომ PKOS-სა და საკვერცხის კიბოს კავშირი გარკვეული არ არის, თუმცა საშვილოსნოს კიბოს რისკთან კავშირი არსებობს.

თანამედროვე ანალიზი PKOS-სა და გინეკოლოგიური კიბოს რისკზე

კიბოს რისკი ზოგადად მოიცავს ცხოვრების წესს, ენდოკრინულ მკურნალობას, მეტაბოლურ და კვებით კომპონენტებს, ჭარბ წონას, ფიზიკურ აქტივობას, ტოქსიკურ ჩვევებსა და ასაკს. PKOS-ის მქონე ქალებში კი გინეკოლოგიური კიბოებისრისკი ჯერ გადაუჭრელი პრობლემაა, რომელზეც სინდრომის სიმძიმე, სპეციფიკური მკურნალობა და ცხოვრების წესი მოქმედებს. რადგან PKOS-ის ეტიოპათოლოგია ჯერ არ არის გარკვეული, დიაგნოსტიკური კრიტერიუმები საკამათოა, ენდოკრინული და მეტაბოლური დარღვევები კი ძალიან რთულია, ამგვარი კავშირის დასამტკიცებლად ჯერჯერობით შეზღუდული რაოდენობის მაღალი ხარისხის კვლევებია ჩატარებული.

PKOS ქალებში უნაყოფობის გამომწვევ ჰორმონულ დარღვევებზე მოქმედი ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზია. თავად უნაყოფობაც კიბოსთან არის დაკავშირებული, თუმცა მისი კავშირი ძუძუს კიბოსა და საკვერცხის კიბოსთან ნათელი არ არის.

- დაკავშირებული თემა: ზრდის თუ არა ფერტილობისა და უნაყოფობის მკურნალობა და ტექნოლოგიები საკვერცხის კიბოს რისკს?

ძუძუს კიბოს რისკი

ვირთხების მოდელებზე კვლევამ აჩვენა შესაძლო კავშირი PKOS-ის მსგავს ენდოკრინულ-მეტაბოლურ ცვლილებებსა და ძუძუს კიბოს შორის. სხვა კვლევაში წამოაყენეს ჰიპოთეზა, რომ PKOS პაციენტებში პრობლემური გენები ძუძუს კიბოსთან დაკავშირებულ გენებს ჰგავს. ზოგ კვლევაში ხაზგასმულია, რომ PKOS პაციენტებში სიმსუქნის მატება ძუძუს კიბოს რისკს შეიძლება უკავშირდებოდეს.

მეორე მხრივ, რვა კვლევის ანალიზში, რომელიც PKOS-ის მქონე 45.470 მონაწილეს მოიცავდა, დადასტურდა, რომ PKOS ძუძუს კიბოს რისკს არ ზრდის.

დანიასა და შვედეთში ცალ-ცალკე ჩატარებულ კოჰორტულ კვლევებშიც PKOS პაციენტებში ძუძუს კიბოს რისკი საერთო პოპულაციის მსგავსად შეფასდა.  

საშვილოსნოს კიბოს რისკი

ცნობილია LH-ის ჰორმონული ჭარბი ექსპრესია PKOS პაციენტებში. ნაჩვენებია, რომ LH რეცეპტორები, ანუ უჯრედის ზედაპირზე LH-ის შესაკავშირებელი ადგილები, მაღალი დონით ექსპრესირდება საშვილოსნოს კიბოს მქონე PKOS პაციენტების ენდომეტრიუმში. ამის საფუძველზე მრავალი კვლევა PKOS-ის მქონე ქალებში საშვილოსნოს კიბოს მატებას აჩვენებს.

სხვა კვლევაში საშვილოსნოს კიბოს მქონე პაციენტების მეტფორმინით მკურნალობა საერთო სიკვდილიანობის შემცირებას უკავშირდებოდა. ასევე ჩანდა, რომ PKOS პაციენტებში მთელი ცხოვრების განმავლობაში სათანადო მეტაბოლური და ენდოკრინული კონტროლის შენარჩუნებით საშვილოსნოს კიბოს რისკიც შეიძლება შემცირდეს.

საკვერცხის კიბოს რისკი

საკვერცხის კიბოს რისკი დაკავშირებულია რეპროდუქციულ ასაკში ჰორმონულ ცვლილებებთან და სიცოცხლის განმავლობაში ოვულაციური ციკლების რაოდენობის მატებასთან. მენსტრუალური ციკლების დაბალი რაოდენობის ეფექტი უფრო მაღალ კანცეროგენეზთან ასოცირდება.

ბოლო კვლევებში აღინიშნა, რომ არარეგულარული მენსტრუაციის მქონე ქალებს საკვერცხის კიბოს მქონე ქალებთან საერთო miRNA და mRMA მახასიათებლები აქვთ. ასევე PKOS პაციენტების საკვერცხის კედლებში DNA-ს მეთილაცია და miRNA-ები არანორმალური აღმოჩნდა და მიიჩნევა, რომ ამ პოპულაციაში საკვერცხის კიბოს რისკი უფრო მაღალია.

შვედეთში კოჰორტული კვლევის მონაცემებმა PKOS-სა და საკვერცხის კიბოს კავშირი აჩვენა, ტაივანში სხვა კვლევამ კი — ვერა. ასევე ბოლო პერიოდის სხვა კვლევებში არ გამოვლინდა კავშირი მენსტრუალურ ციკლს, PKOS-სა და საკვერცხის კიბოს შორის. მოკლედ, ეს კავშირი ჯერ გარკვეული არ არის.

დასკვნის სახით, PKOS კვლავ საიდუმლოებით მოცული დაავადებაა არა მხოლოდ გაურკვეველი ეტიოპათოლოგიის, არამედ დიაგნოსტიკის, მკურნალობისა და გრძელვადიანი შედეგების შესახებ დავის გამოც. შესაბამისად, PKOS-სა და გინეკოლოგიური კიბოების რისკის კავშირი ჯერ ნათელი არ არის, რადგან კვლევები არასაკმარისია და არსებულიც საკამათოა. 2020 წლამდე კვლევების ფართო ანალიზის მიხედვით შეიძლება ითქვას, რომ PKOS-სა და ძუძუს კიბოს კავშირი არ არსებობს, საშვილოსნოს კიბოს რისკი შეიძლება იზრდებოდეს, ხოლო საკვერცხის კიბოზე მკაფიო დასკვნა ვერ კეთდება.

კვლევების შეზღუდული რაოდენობისა და ზოგ მათგანში პაციენტების მცირე რიცხვის გამო, PKOS-სა და გინეკოლოგიურ კიბოებს შორის რისკის გასაგებად უფრო ფართო კლინიკური კვლევებიასაჭირო.

როგორ ისმება PKOS-ის დიაგნოზი?

დიაგნოზამდე განიხილება სამედიცინო ისტორია და სიმპტომები. ფიზიკური გასინჯვის შემდეგ შეიძლება მენჯის გამოკვლევა ჩატარდეს. ზემოთ ჩამოთვლილი ზოგი ნიშანი ჯანმრთელობის სხვა პრობლემებსაც ჰგავს, ამიტომ ულტრაბგერასა და სისხლის ანალიზებს მიმართავენ.

• ულტრაბგერა: ულტრაბგერით ფასდება საკვერცხეების ზომა და კისტების არსებობა. ასევე მოწმდება ენდომეტრიუმის სისქე.
• სისხლის ანალიზები: მოწმდება ანდროგენებისა და სხვა ჰორმონების მაღალი დონის არსებობა. კონტროლდება სისხლის შაქარი. შეიძლება ქოლესტერინისა და ტრიგლიცერიდების დონეც შეფასდეს.

(პოლიკისტოზური საკვერცხეები) როგორ მკურნალობენ PKOS-ს?

PKOS-ის მკურნალობას 2 ძირითადი პრინციპი აქვს. რადგან მიზანი შეწყვეტილი ოვულაციის თავიდან აცილებაა, ოვულაცია ან საერთოდ არ უნდა დაიწყოს, ან მისი დამასრულებელი მკურნალობა უნდა ჩატარდეს.

• პირველი მიდგომისთვის შეიძლება ორალური კონტრაცეპტივები, ანუ ჩასახვის საწინააღმდეგო აბები გამოიყენონ, რადგან ისინი ფოლიკულის განვითარებამდე ოვულაციას აჩერებს და ამით საშვილოსნოს იცავს.
• მეორე შემთხვევაში გარკვეული მედიკამენტური მკურნალობა გამოიყენება. ინიშნება დარღვეული ჰორმონული წონასწორობის მარეგულირებელი წამლები და ამ მეთოდებით საკვერცხის კისტები დროთა განმავლობაში მცირდება.

თუმცა თუ ამ მდგომარეობის მქონე ქალს ბავშვის ყოლა სურს, კონტრაცეპტიული აბები ხელს შეუშლის, ამიტომ მკურნალობა ინდივიდუალურად იგეგმება.

ორალური კონტრაცეპტივები მედიკამენტურ მკურნალობაში მთავარ როლს ასრულებს, მენსტრუალურ ციკლსა და ჰორმონულ წონასწორობას არეგულირებს. თუ 6 თვის განმავლობაში პასუხი არ მიიღება, რეკომენდებულია სპირონოლაქტონის დამატება. ასევე საშვილოსნოს კედლის გასქელებისგამომწვევი მდგომარეობებისა და კიბოში გადასვლის შესაძლო წარმონაქმნებისას ორალური კონტრაცეპტივებია რეკომენდებული, ხოლო პაციენტებში, რომლებიც მათ ვერ იტანს, უშუალოდ პროგესტერონი ინიშნება.

- დაკავშირებული თემა: რა არის ჰორმონჩანაცვლებითი თერაპია? რომელმა ქალებმა და როდის უნდა გამოიყენონ?

დაორსულების მსურველ ქალებში, თუ ჭარბი წონა ან სიმსუქნეც არსებობს, პირველ რიგში წონის დაკლებას ისახავენ მიზნად, რადგან ეს მკურნალობაზე დადებით გავლენად მიიჩნევა ან მკურნალობისას წონის კლებაა დაფიქსირებული. დიაბეტთან კავშირის გამო პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომში შეიძლება უპირატესობა მიანიჭონ დიაბეტის წამალს, მეტფორმინს ასევე.

- დაკავშირებული თემა: წონის დაკლება კიბოში ახალი სისხლძარღვების წარმოქმნის ცილებს ამცირებს