Polikistik yumurtalıq sindromu nədir, necə müalicə olunur?

22 yaşlı qadın bədənində həddindən artıq tüklənmə və qeyri-müntəzəm aybaşı səbəbindən müraciət etmişdir. Gözlənilmədən seyrək aybaşı (ildə 5 və ya 6 dəfə) gördüyünü bildirir. Saçları qara və sərt şəkildə çıxmağa başlamışdır. Şikayətlər universitet dövründə kökəlməsi ilə artır...

Polikistik yumurtalıq nədir?

Polikistik yumurtalıq yumurtalığın çoxsaylı kistalar ehtiva etməsi və nəticədə qadınlarda hormonal tarazlıq pozuntusu yaranmasıdır.

Yumurtalıq qadın reproduktiv hüceyrələrini (yumurtaları) saxlayan qadın reproduktiv orqanıdır. Yetkinlik dövrünə qədər içindəki yumurtalar yetişmir, yetkinlikdən sonra isə yetişmiş yumurtalar bir-bir uşaqlığa göndərilir. Bu, menopauzaya qədər davam edir.

Yumurtalıqların 2 əsas funksiyası vardır:

• Hər qadında normalda yumurtalıqlarda olan və yumurta hüceyrəsini daşıyan kiçik kisəciklər yetişib çatlayaraq bir yumurta buraxır.
• Follikulin və Lütein adlı iki qadın hormonu ifraz edir.

Yumurtalıqlarda anadangəlmə quruluş pozuntularından xərçəngə qədər bir çox xəstəlik görülə bilər.

Kistaorqanizmdə geniş rast gəlinə bilən, qapalı kisəcik və ya kapsula bənzəyən, içində yağ, suya bənzər maye və ya qazlı maddə olan törəmədir. Kistalar toxumada yaranır, daxili orqanlarda, dəri səthində, bədənin hər yerində ola bilər və adətən xoşxassəli gedişlidir. Bəzi kistalar əlamət vermir, digərləri ağrı yarada bilər. Yumurtalıq kistaları isə reproduktiv yaşda və əsasən gənc qadınlarda tez-tez rast gəlinən, əksəriyyəti xoşxassəli gedişli törəmələrdir.

Yumurtalıqlardakı kistalaryumurtalıqların funksiyası yetkinlikdə başlayıb menopauza ilə bitdiyinə görə yetkinliyə çatmamış, yəni aybaşı görməyə başlamamış qadınlarda və menopauzadakı qadınlarda çox görülmür.

Polikistik yumurtalıqlar necə yaranır?

Yumurta hüceyrəsini daşıyan bu kiçik kisəciklər (follikullar) hər ay müntəzəm çatlamalı olduğu halda inkişaflarında pozuntu yaranarsa, yumurtalıqlar da kista şəklində qalır. Bu hal təkrarlandıqda yumurtalıqlarda çatlamamış kistik strukturların sayı artır və kiçik ölçülü çoxsaylı kistaların yumurtalıqda toplanması ilə Polikistik yumurtalıq xəstəliyi yaranır. Yarımçıq qalan ovulyasiya kistaların sayını artırır və say artdıqca yumurtalıqların həssas hormonal tarazlığı daha çox pozularaq prosesi daha da ləngidir.

Bu çoxsaylı kistaların yaratdığı hormonal tarazlıq pozuntusu nəticəsində ən çox görülən dəyişikliklər bunlardır;

• Həddindən artıq androgen istehsalı,
• Lüteinləşdirici hormon (LH) səviyyələrinin yüksəkliyi
• Follikulstimullaşdırıcı hormon (FSH) səviyyələrinin aşağı olması

Bu dəyişikliklərin bir hissəsinin mexanizmi tam başa düşülməmişdir. Bu vəziyyətdəki yumurtalıqlar həddindən artıq androgen ifraz edir.

Androgen hər iki cinsdə olan və kişilərin reproduktiv sisteminin inkişafında və böyüməsində ən mühüm vəzifəni daşıyan hormonlar qrupudur. Androgen hormonlarının ən mühümü kişilərdə xayalardan ifraz olunan testosterondur. Androgenin artması bir qədər sonra təsvir edəcəyimiz bəzi problemləri də özü ilə gətirəcəkdir.  

- Əlaqəli mövzu: Androgen reseptoru nədir? Prostat xərçənginin yaranmasında əsas molekul

Polikistik yumurtalıq sindromu üçün risk amilləri

Polikistik yumurtalıq sindromunun (PKOS) səbəbi tam başa düşülməsə də, genetik amillər rol oynayır. PKOS olan insanların ailələrində bu xəstəlik daha çox görülür. Ailədə qadınlarda qeyri-müntəzəm aybaşı və ya diabet olması PKOS riskini artırır.

Polikistik yumurtalıq sindromu androgen hormonunun artıq ifrazı, ovulyasiya pozuntusu və yumurtalığın struktur olaraq kistik görünüş alması ilə xarakterizə olunan pozuntudur.

Klassik PKOS reproduktiv yaşdakı qadınların %6 ilə %10-una təsir edir və androgen artıqlığı səbəbindən mühüm çətinliklər yarada bilər. Bədəndə kişi tipli tüklənmə, həddindən artıq akne (sızanaq), çəki artımı kimi problemlər görülə bilər.

Polikistik yumurtalıq sindromunun əlamətləri nələrdir?

Polikistik yumurtalıq sindromu özünü ən çox anormal tüklənmə artımı və ya aybaşı nizamsızlığı ilə göstərir. Aybaşılar 21 gündən az və ya 35 gündən çox olmaqla qeyri-müntəzəm aralıqlarla baş verir. PKOS əlamətləri ümumilikdə belədir;

• Tüklənmə (döş, qarın və kürək kimi)
• Saçın nazilməsi və keçəllik (kişilərdəki kimi)
• Aybaşı nizamsızlığı
• Akne yaranması və yağlı dəri
• Çəki artımı (xüsusilə qarın nahiyəsində)
• Gec hamilə qalmaq və ya hamilə qala bilməmək (sonsuzluq)
• Boyunda və ya qoltuqaltında dəri artımları
• Boyun arxasında, qoltuqaltında və süd vəzilərinin altında tünd və ya qalın dəri ləkələri

- Əlaqəli mövzu: Xərçəngli xəstələr üçün embrion dondurulması və sonsuzluq müalicəsi haqqında məlumatlar

Polikistik yumurtalıq müalicə edilməzsə nə olar? – Səbəb ola biləcəyi digər sağlamlıq problemləri

Polikistik yumurtalıq sindromu ovulyasiya problemlərinə bağlı sonsuzluğun ən geniş yayılmış səbəbidir. Bu çoxamilli pozuntunun piylənməyə töhfəsi kimi müxtəlif ekoloji təsirləri də vardır. Əlavə olaraq polikistik yumurtalıq sindromu; insulin müqaviməti inkişafı, tip 2 diabet, yüksək xolesterin, ürək xəstəlikləri və hipertoniya kimi problemlərlə də əlaqəlidir.

- Əlaqəli mövzu: Xərçəng və diabet arasındakı əlaqə qəti sübut edildi

(Polikistik yumurtalıqlar) PKOS və xərçəng riski

Yumurtalıq kistaları adətən əlamət vermir və rutin ginekoloji müayinə zamanı aşkarlanır. Buna görə müntəzəm müayinələr vacibdir. PKOS-a bağlı uzun müddət yüksək estrogen hormonuna məruz qalmaq endometriumun (uşaqlığın) davamlı mitogen stimullaşdırılmasına səbəb olur və bu da uşaqlıq xərçəngi riskini artırır (2,7 dəfə qədər). PKOS-da estrogen miqdarı artarkən progesteron azalır. Estrogen yeni hüceyrələrin yaranmasını tətikləyir, progesteron isə bu hüceyrələrin yetişməsini təmin edir. PKOS ilə yumurtalıq (over) xərçənginin əlaqəsi tam aydın olmasa da, bəzi tədqiqatlar yumurtalıq xərçəngi riskini 2,5 dəfə qədər artırdığını bildirmişdir.

2020-ci ildə mövcud tədqiqatların bir analizində ümumilikdə PKOS ilə yumurtalıq xərçəngi arasındakı əlaqənin aydın olmadığı, lakin uşaqlıq xərçəngi riski ilə əlaqəsinin olduğu göstərilmişdir.

PKOS və ginekoloji xərçəng riski haqqında aktual analiz tədqiqatı

Xərçəng riski ümumilikdə həyat tərzi, endokrin müalicələr, metabolik və pəhriz komponentləri, artıq çəki, fiziki fəaliyyət, zərərli vərdişlər və yaş kimi amilləri əhatə edir. PKOS olan qadınlarda isə ginekoloji xərçənglərin riski sindromun ciddiliyinin, xüsusi müalicələrin və həyat tərzi amillərinin təsir etdiyi, hələ həll olunmamış problemdir. PKOS-un etiopatologiyası hələ aydın bilinmədiyindən, diaqnostika meyarları mübahisəli olduğundan və endokrin-metabolik funksiya pozuntuları çox mürəkkəb olduğundan bu əlaqəni sübut edə biləcək yüksək keyfiyyətli tədqiqatların sayı hələ məhduddur.

PKOS qadınlarda sonsuzluğa səbəb olan hormon pozuntularına təsir edən ən yayılmış səbəblərdəndir. Həmçinin sonsuzluq süd vəzi xərçəngi və yumurtalıq xərçəngi ilə əlaqəsi aydın olmasa da, xərçənglə əlaqələndirilmişdir.

- Əlaqəli mövzu: Fertillik-sonsuzluq müalicəsi və texnologiyaları yumurtalıq xərçəngi riskini artırırmı?

Süd vəzi xərçəngi riski

Siçovul modelləri ilə aparılmış tədqiqatda PKOS-a bənzər endokrin-metabolik dəyişikliklərlə süd vəzi xərçəngi arasında əlaqə ola biləcəyi göstərilmişdir. Başqa tədqiqatda PKOS xəstələrində müşahidə edilən problemli genlərlə süd vəzi xərçəngi ilə əlaqəli genlər arasında oxşarlıq olduğu hipotezi irəli sürülmüşdür. Bəzi tədqiqatlarda isə PKOS xəstələrində artan piylənmənin süd vəzi xərçəngi riski ilə əlaqəli ola biləcəyi vurğulanmışdır.

Digər tərəfdən 45.470 PKOS xəstəsinin iştirak etdiyi səkkiz tədqiqatı əhatə edən analizdə PKOS-un süd vəzi xərçəngi riskini artırmadığı təsdiqlənmişdir.

Danimarka və İsveçdə ayrı-ayrı aparılmış kohort tədqiqatlarında da PKOS xəstələrində süd vəzi xərçəngi riskinin ümumi əhaliyə bənzər olduğu bildirilmişdir.  

Uşaqlıq xərçəngi riski

PKOS xəstələrində hormonal baxımdan LH-nin həddindən artıq ifadəsi məlumdur. LH reseptorlarının (LH-nin hüceyrə səthində bağlanacağı bölgələrin) uşaqlıq xərçəngi olan PKOS xəstələrinin endometriumlarında yüksək səviyyədə ifadə edildiyi göstərilmişdir. Buna əsasən çoxsaylı tədqiqatlar PKOS olan qadınlarda uşaqlıq xərçənginin artdığını göstərir.

Başqa tədqiqatda da uşaqlıq xərçəngi xəstələrinin metforminlə müalicəsi ümumi ölüm göstəricisinin (mortalitenin) azalması ilə əlaqələndirilmiş və PKOS xəstələrinin ömür boyu uyğun metabolik və endokrin nəzarəti davam etdirməsi ilə uşaqlıq xərçəngi riskinin də azala biləcəyi görülmüşdür.

Yumurtalıq xərçəngi riski

Yumurtalıq xərçəngi riski reproduktiv yaşlarda müşahidə olunan hormonal dəyişikliklərlə və ömür boyu ovulyasiya dövrlərinin sayının artması ilə əlaqələndirilmişdir. Az sayda aybaşı dövrünün təsiri daha yüksək karsinogenez ilə əlaqələndirilmişdir.

Son tədqiqatlar aybaşı nizamsızlığı olan qadınların yumurtalıq xərçəngli qadınlarla ortaq miRNA və mRMA xüsusiyyətləri olduğuna diqqət çəkmişdir. Həmçinin DNA metilləşməsi və miRNA-ların PKOS olan qadınların yumurtalıq divarlarında anormal olduğu tapılmışdır və bu qrupda yumurtalıq xərçəngi riskinin daha yüksək olduğu düşünülür.

İsveçdə aparılmış kohort tədqiqatının məlumatları PKOS ilə yumurtalıq xərçəngi arasında əlaqə göstərsə də, Tayvanda aparılan başqa tədqiqatda belə əlaqə tapılmadı. Həmçinin son dövrün digər tədqiqatlarında aybaşı dövrü və PKOS ilə yumurtalıq xərçəngi arasında əlaqə olmadığı bildirildi. Qısaca, PKOS ilə yumurtalıq xərçəngi arasındakı əlaqə hələ aydınlaşmamışdır.

Nəticə olaraq, PKOS yalnız qeyri-müəyyən etiopatologiyasına görə deyil, diaqnostika, müalicə və uzunmüddətli nəticələrlə bağlı mübahisələrə görə də hələ sirli xəstəlikdir. Buna görə PKOS ilə ginekoloji xərçəng riskləri arasındakı əlaqə kifayət qədər tədqiqatın olmaması və mövcud tədqiqatların mübahisəli olması səbəbindən aydınlaşmamışdır. 2020-ci ilə qədərki mövcud tədqiqatların araşdırıldığı geniş analizin nəticələrinə görə PKOS ilə süd vəzi xərçəngi arasında əlaqə olmadığı, uşaqlıq xərçəngi riskini artıra biləcəyi və yumurtalıq xərçəngi haqqında aydın şərh verilə bilməyəcəyi deyilə bilər.

Məhdud sayda tədqiqat olduğundan, hətta bəzi tədqiqatlarda qiymətləndirilən xəstə sayı da az olduğundan PKOS ilə ginekoloji xərçənglər arasındakı məntiqi riski anlamaq üçün daha geniş klinik tədqiqatlara ehtiyac vardır.

PKOS diaqnozu necə qoyulur?

PKOS diaqnozundan əvvəl tibbi keçmiş və əlamətlər araşdırılır. Fiziki müayinədən sonra çanaq müayinəsi aparıla bilər. Yuxarıdakı bəzi əlamətlər başqa sağlamlıq problemləri ilə də oxşar olduğundan ultrasəs və qan testinə müraciət olunur.

• Ultrasəs: Yumurtalıqların ölçüsünə baxmaq və kista olub-olmadığını görmək üçün insan ultrasəslə müayinə edilir. Həmçinin endometriumun qalınlığına baxılır.
• Qan testləri: Androgen və digər hormonların yüksək səviyyədə olub-olmadığına baxılır. Qan şəkəri yoxlanılır. Xolesterin və triqliserid səviyyələrinə də baxıla bilər.

(Polikistik yumurtalıqlar) PKOS necə müalicə edilir?

PKOS müalicəsində 2 əsas prinsip vardır. Məqsəd yarımçıq qalan ovulyasiyanın qarşısını almaq olduğundan ya ovulyasiya heç başladılmamalı, ya da onu tamamlayan müalicələr tətbiq edilməlidir.

• Birinci üsul üçün oral kontraseptivlər, yəni hamiləlikdən qoruyan həblər istifadə oluna bilər, çünki bu həblər hələ follikul inkişaf etməmiş ovulyasiyanı dayandıraraq uşaqlığı qoruyacaqdır.
• İkinci hal üçün müəyyən dərman müalicələri tətbiq olunur. Pozulmuş hormonal tarazlığı tənzimləmək üçün dərmanlar verilir və bu üsullarla yumurtalıqdakı kistalar zamanla azalır.

Lakin bu xəstəlikdən əziyyət çəkən qadın uşaq sahibi olmaq istəyirsə, qoruyucu həblər buna mane olacağından müalicə seçimləri fərdi planlaşdırılır.

Oral kontraseptivlər (hamiləlikdən qoruyan həblər) dərman müalicəsində əsas rolu daşıyaraq aybaşı dövrünü və hormonal tarazlığı tənzimləyir. Oral kontraseptivlərlə müalicəyə 6 ay ərzində cavab alınmazsa, müalicəyə spironolakton əlavə edilməsi tövsiyə olunur. Həmçinin uşaqlıq divarının qalınlaşmasına səbəb olacaq hallarda və xərçəngə çevrilə biləcək törəmələrdə oral kontraseptivlər tövsiyə olunur, orqanizmi bunu qəbul etməyən xəstələrə isə birbaşa progesteron hormonu verilir.

- Əlaqəli mövzu: Hormonəvəzedici müalicə nədir? Hansı qadınlar nə vaxt istifadə etməlidir?

Hamilə qalmaq istəyən qadınlarda həmçinin artıq çəki və ya piylənmə varsa, müalicəyə müsbət təsiri olduğu düşünüldüyündən (və ya müalicə zamanı arıqlama müşahidə edildiyindən) əvvəlcə arıqlamaq hədəflənir. Şəkərli diabetlə əlaqəsi göstərildiyinə görə polikistik yumurtalıq sindromunda diabet dərmanı olan metformin də seçilə bilər.

- Əlaqəli mövzu: Arıqlamaq xərçəngdə görülən yeni damar yaranması zülallarını azaldır