Tip-2 diabet xəstəliyi və Aralıq dənizi pəhrizi

Diabetes Mellitus (DM), qısaca diabet, xalq arasında şəkər xəstəliyi kimi tanınır. Diabet qanda şəkər səviyyəsinin yüksəlməsi (hiperqlikemiya) ilə gedən metabolik xəstəlikdir. Hazırda 425 milyona çatan diabetli xəstə sayının 2035-ci ilə qədər 592 milyona çatacağı təxmin edilir. Diabetin yaranması və irəliləməsi qidalanma ilə sıx əlaqəlidir. Aralıq dənizi pəhrizi isə diabetdən qorunmaqda ən təsirli qidalanma modellərindən biridir. US News and World Report’un “Ən sağlam pəhrizlər 2020” siyahısında pəhrizlərin müxtəlif xəstəliklərə təsirinə görə sıralanmasına baxanda diabetə ən yaxşı təsir edən pəhriz modelinin Aralıq dənizi pəhrizi modeli olduğunu görürük. Bu əhatəli icmalda sizə diabetlə Aralıq dənizi pəhrizinin əlaqəsini təqdim edirik.

Diabet xəstəliyi nədir və necə yaranır?

Diabet bədənə alınan qidaların enerjiyə çevrilməsinə təsir edən, yüksək qan şəkəri ilə xarakterizə olunan xroniki metabolik xəstəlikdir.

Qəbul olunan qidalar qan şəkərini yüksəldir. Qandakı şəkərin enerji kimi istifadəsi üçün qandan bədən hüceyrələrinin (əzələ, yağ və qaraciyər hüceyrələrinin) daxilinə keçməsi lazımdır. Buna görə qandakı şəkər dövranda yüksək səviyyəyə çatanda mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrindən qana “insulin” adlı hormon ifraz olunur. İnsulin hormonu isə şəkəri qandan ayıraraq hüceyrəyə daxil olmasını təmin edir.

Diabetdə bədən kifayət qədər insulin istehsal edə bilmir və ya istehsal edilmiş insulindən istifadə edə bilmir – buna insulinə davamlılıq deyirik. Nəticədə qan şəkəri yüksək səviyyəyə çatır. Bu vəziyyət nəzarətə alınmadan uzun müddət davam edərsə, dəridə xoralara və sağalmayan yaralara, diabetik neyropatiya adlı sinir zədəsinə, göz problemləri və görmə itkisinə, böyrək xəstəliyinə, insulta və ürək-damar xəstəliyi kimi ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.

Bir neçə növü olan diabetin ən çox rast gəlinən növləri Tip 1, Tip 2 və gestasion diabetdir. Tip 1 diabet bədənin autoimmun pozuntu nəticəsində insulin istehsal edə bilməz hala gəlməsi ilə yaranan xəstəlikdir.

• Tip 1 diabetin yaranmasında genetik amillərlə yanaşı, virus və infeksiyalar da rol oynaya bilər. Bu növdə şəxs insulin müalicəsindən asılıdır və qan şəkərinə nəzarət üçün həkim insulin müalicəsinə başlayır.
• Tip 2 diabet, Tip 1 diabetdən xeyli geniş yayılıb və bütün diabetlərin təxminən %90-nı təşkil edir. Tip 2 diabet daha çox genetik amillərin hazırladığı insulinə davamlılıq zəminində irəliləyən insulin ifrazı pozuntusu və/və ya insulin çatışmazlığı ilə xarakterizə olunur. Həyat tərzi Tip 2 diabetin yaranmasında fəal rol oynayır.
• Gestasion diabet isə hamiləlik zamanı insulinə daha az həssas olan qadınlarda görülür. Çox vaxt hamiləlikdən sonra düzəlir, lakin Tip 2 diabetin risk amillərindən biridir. Buna görə həm körpənin, həm də ananın sağlamlığı üçün nəzarətə alınmalıdır.

- Əlaqəli mövzu: Diabet, prediabet, insulinə davamlılıq nədir? Əlamətləri və müalicəsi 

Tip 2 diabet niyə yaranır? Risk amilləri

Tip 2 diabetin əsas əlamətləri arasında həddindən artıq susama, tez-tez sidiyə çıxma, halsızlıq, yaraların yavaş sağalması, bulanıq görmə, izah olunmayan qəfil çəki itkisi, boyun və qoltuqaltı nahiyələrdə qaralma var.  

Dünyada Tip 2 diabet tezliyi gündən-günə artır. Burada Qərb həyat tərzi və dəyişən qidalanma vərdişləri nəticəsində artan piylənmənin rolu böyükdür. Tip 2 diabetin yaranmasında rol oynayan əsas risk amilləri var;

• Çəki: Artıq çəki və piylənmə, Tip 2 diabetin yaranması üçün ən mühüm risk amilidir. Lakin normal çəkili şəxslərdə də Tip 2 diabet yarana bilər. 
• Sağlam olmayan qidalanma: Qərb üslubunda yüksək şəkər və yağ tərkibli pəhrizlər Tip 2 diabet riskini artırır.
• Hərəkətsiz həyat: Fiziki fəaliyyət normal çəkidə qalmağa kömək etməklə yanaşı, qlükozanın enerji kimi istifadəsinə və hüceyrələrin insulinə daha həssas olmasına da kömək edir. 
• Abdominal yağlanma: Bel çevrəsində yağlanma, sağlamlıq üçün ən təhlükəli yağlanma vəziyyətidir. Kişilərdə 102 cm, qadınlarda isə 89 cm üzərindəki bel çevrəsi ölçüləri Tip 2 diabet riskini artırır.
• İrəliləmiş yaş: Yaş artdıqca Tip 2 diabet riski də artır. Lakin Tip 2 diabet insidansı (tezliyi) sağlam olmayan həyat tərzi vərdişlərinə görə uşaqlarda, yeniyetmələrdə və gənc yetkinlərdə də artır.
• İrsi meyillilik: Anası, atası, qardaşı və ya bacısında tip 2 diabet tarixçəsi olanların xəstəliyə tutulma riski daha yüksəkdir.
• Prediabet: Prediabet qan şəkərinin normaldan yüksək (aclıq qan şəkəri 100 ilə 125 mg/dl arasında), lakin hələ tip 2 diabet diaqnozu qoyulacaq qədər yüksək olmadığı sağlamlıq vəziyyətidir. Prediabet diabetdən əvvəlki dövr və ya gizli şəkər də adlandırılır. Nəzarətə alınmazsa tip 2 diabetə çevrilə bilər.
• Gestasion diabet: Gestasion diabet adətən hamiləlikdən sonra düzəlir. Lakin düzəlməyib müalicə edilmədikdə Tip 2 diabetə çevrildiyi hallar da görülür. Xüsusilə makrosomik körpə (≥ 4 kg) doğan analarda Tip 2 diabet inkişafı riski daha yüksəkdir.
• Polikistik Yumurtalıq Sindromu: Qadınlarda geniş yayılan, aybaşı nizamsızlığı, tüklənmə və piylənmə kimi əlamətləri olan Polikistik Yumurtalıq Sindromu (PKOS) Tip 2 diabet riskini artırır.

Bütün risk amillərinə baxanda müəyyən amillərin (çəki, abdominal yağlanma, prediabet) sağlam qidalanma ilə birbaşa əlaqəli olduğunu deyə bilərik. Buna görə qidalanma vərdişləri düzəldikdə diabet riskinin də azalacağını demək mümkündür.

Son illərdə Tip 2 diabet və ümumi sağlamlıqla müəyyən pəhriz modelləri arasındakı əlaqəni araşdıran işlərin sayı artıb. Bunlara Aralıq dənizi, vegetarian, veqan, digər bitki əsaslı, az yağlı və az karbohidratlı pəhrizlər daxildir. Lakin bütün qida qruplarını sağlam və tarazlı ehtiva etməsi Aralıq dənizi pəhrizini həm Tip 2 diabet riskini azaltmaqda, həm də ümumi sağlamlığı yaxşılaşdırmaqda ən təsirli pəhrizlərdən birinə çevirir. Onsuz da Aralıq dənizi pəhriz modeli, US News and World Report-un “Ən sağlam pəhrizlər 2020” siyahısında “Ən sağlam” pəhriz seçilmişdi.

• Əlaqəli mövzu: Ən yaxşı pəhrizlər 2020

Tip 2 diabetlə Aralıq dənizi pəhrizinin əlaqəsi

Sağlam qidalanma ilə yanaşı, Aralıq dənizi pəhriz modeli gündəlik fiziki fəaliyyət də tövsiyə edir. Həmçinin mövsümi və yerli istehsal olunan sağlam qidaların ünsiyyət quraraq yeyilməsini məsləhət görür.

Aralıq dənizi pəhriz modeli qısaca;

• Əsasən: meyvə, tərəvəz, zeytun yağı, balıq, tam taxıllar, paxlalılar, qabıqlı çərəzlər, az yağlı süd və süd məhsulları,
• Mülayim miqdarda: yumurta, dərisiz ağ ət,
• Məhdud miqdarda: qırmızı ət istehlakını tövsiyə edir.

Aralıq dənizi pəhrizi və tip-2 diabet barədə elmi tədqiqat nəticələri

Aralıq dənizi pəhriz modelinin Tip 2 diabetə təsirini araşdıran çoxsaylı iş var.

2020 -ci ildə, “Nutrients” jurnalında dərc edilmiş icmal son 5 ildə Aralıq dənizi pəhrizi ilə diabet əlaqəsini araşdıran işləri qiymətləndirdi. Həmçinin diabet riskini azaltmaq üçün digər pəhriz modellərini Aralıq dənizi pəhrizi ilə müqayisə edən işlər də qiymətləndirildi. Bunlar arasında sistematik icmallar və meta-analizlər də var. Bu icmaldakı işlər pəhrizə uyğunluğu adətən “Aralıq dənizi pəhriz balı” ilə qiymətləndirdi. İşlərin mühüm hissəsi Aralıq dənizi pəhrizinin Tip 2 diabetə müsbət təsir göstərdiyi nəticəsinə gəldi (Mənbə 1).

Bu işlər arasında, 2014 -cü ildə “Metabolism” jurnalında dərc edilmiş meta-analiz ümumilikdə 136,846 iştirakçının olduğu 10 fərqli işi qiymətləndirdi. Aralıq dənizi pəhrizinə ən çox və ən az uyğun qidalanan qruplar müqayisə edildi. Nəticədə uyğun qidalananların Tip 2 diabet inkişaf etdirmə riskinin %23 daha az olduğu nəticəsinə gəlindi (Mənbə 2).  

Başqa iş isə, 2014 -cü ildə “Public Health Nutrition” jurnalında dərc olundu. Bu işdə 2007-2014 illəri arasında dərc edilmiş və 122.810 nəfərin iştirakı ilə aparılmış 9 tədqiqat qiymətləndirildi. Əvvəlki işə bənzər şəkildə Aralıq dənizi pəhrizinə uyğun qidalanmanın diabet riskini %19 azaltdığı nəticəsinə gəlindi (Mənbə 3).  

2017 -ci ildə “The Journal of Nutrition” jurnalında dərc edilmiş meta-analiz və sistematik icmalda ümumilikdə 1,5 milyon nəfərin iştirakı ilə aparılan 48 tədqiqat təhlil edildi. İşlər müxtəlif pəhriz modellərinin Tip 2 pəhrizə təsirini qiymətləndirmək üçün aparılmışdı. Modellər arasında, DASH pəhrizi və AHEI şkalası var idi. “Dietary Approaches to Stop Hypertension” kimi tanınan DASH pəhrizinin türkcə qarşılığı “Hipertoniyanın qarşısını almaq üçün pəhriz yanaşmaları” kimi ifadə edilir. DASH əsasən Aralıq dənizi pəhrizinə bənzəyir. Əsas fərq DASH pəhrizində duz qəbulunun 1.500-2.300 mg arasında məhdudlaşdırılmasıdır. AHEI şkalası isə 2 yaşdan böyük şəxslərin sağlam və tarazlı qidalanması üçün hazırlanmış Dietary Guidelines for Americans “Amerikalılar üçün Qidalanma Təlimatı”na uyğunluğu təsvir etmək üçün hazırlanıb. Nəticədə Aralıq dənizi, DASH pəhrizləri və AHEI şkalası tərkibcə müəyyən fərqlər göstərsə də, hər birinin Tip 2 diabet yaranma riskində təsirli rol oynadığı nəticəsinə gəlindi (Mənbə 4).

DASH pəhrizi və AHEI şkalası ilə yanaşı, Aralıq dənizi pəhrizi az yağlı və ya karbohidrat tərkibli paleo, vegetarian və veqan qidalanma modelləri ilə də müqayisə edilir. Bu modellər sağlamlığa mənfi təsir edən, qan şəkərini qəfil yüksəldən və ya çəki artımına səbəb olan qidaları məhdudlaşdırdığından Tip 2 diabet yaranma riskinə müsbət təsir göstərir.

Aralıq dənizi pəhrizinin tərkib hissələrinin Tip 2 diabetlə əlaqəsini araşdıran daha çox elmi nəşr var. Məsələn, 2015 -ci ildə “American Journal of Clinical Nutrition” jurnalında dərc edilmiş iş pəhrizdəki zeytun yağının Tip 2 diabetə təsirini araşdırdı. Tədqiqat yaşları 25-65 arasında olan, 145.087 nəfərlə aparıldı. İştirakçılar 22 il izləndi. Qida qəbulları hər 4 ildən bir qidalanma tezliyi anketi ilə təsdiqləndi. 22 il davam edən müşahidə nəticəsində, 9.652 nəfərə diabet diaqnozu qoyuldu. Marqarin, kərə yağı və mayonez əvəzinə zeytun yağının Tip 2 diabet riskini müvafiq olaraq; %5, %8 və %15 azalda biləcəyi nəticəsinə gəlindi (Mənbə 5).  

American Diabetes Association “Amerika Diabet Assosiasiyası” (ADA) diabet riskini azaltmaq və ya müalicəsini dəstəkləmək üçün lipid profilini (xolesterin səviyyələri), çəkini, qan şəkərini, HbA1c dəyərlərini (son 3 ayda eritrositlərdə hemoqlobinə bağlanan şəkər miqdarı) və təzyiqi ideal həddə saxlamağın vacibliyini bildirir. Bunları normal saxlamaq üçün sağlam qidalanma və həyat tərzi vərdişləri əldə edilməli olduğunu qeyd edir.   

Tədqiqatlar Aralıq dənizi pəhrizinin diabet göstəriciləri olan HbA1c, aclıq qan şəkəri, aclıq insulini və HOMA-IR (insulinə davamlılıq testi) dəyərlərinə müsbət təsirinin Tip 2 diabet riskini azaltmağa və ya müalicə prosesini dəstəkləməyə kömək etdiyini irəli sürür. Aralıq dənizi pəhrizi ilə qlisemik nəzarətin əlaqəsini araşdıran işlərə birlikdə baxaq;

2014 -cü ildə “European Journal of Clinical Journal” jurnalında dərc edilmiş meta-analiz 9 randomizə nəzarətli tədqiqatı qiymətləndirdi. Bunlarda Tip 2 diabetli şəxslərdə Aralıq dənizi pəhrizinin qlisemik nəzarət, çəki və ürək-damar risk amillərinə təsiri araşdırıldı. Aralıq dənizi pəhrizi az yağlı, kalori məhdudiyyəti olmayan və ya gündəlik qidalanma modeli dəyişməyən nəzarət pəhrizləri ilə müqayisə edildi. Meta-analiz nəticələri Aralıq dənizi pəhrizinin digər modellərdən daha təsirli olduğunu göstərir. Bu pəhrizin; HbA1c, aclıq qan şəkəri və aclıq insulini dəyərlərinə təsiri digər pəhriz modelləri ilə müqayisə edildikdə;

• HbA1c, aclıq qan şəkəri, aclıq insulini dəyərlərinin müvafiq olaraq; %0,3, 13 mg/dL, 0,55 μU/ml daha çox azaldığı görülür (Mənbə 6).

"Journal of the American College of Nutrition" jurnalında, 2007 -ci ildə dərc edilmiş iş yaşları 18-89 arasında olan ümumilikdə 3042 (Kişi: 1514; Qadın:1528) iştirakçı ilə aparıldı. Məqsəd pəhrizin aclıq qan şəkəri, insulin səviyyələri və HOMA-IR (insulinə davamlılıq testi) üzərində təsirini qiymətləndirmək idi. İştirakçılarda ürək-damar xəstəliyi tarixçəsi yox idi. Lakin Tip 2 diabet nisbəti qadınlarda %6, kişilərdə isə %7,9idi. Nəticədə pəhrizə yüksək uyğunluq göstərənlərin aşağı uyğunluqlularla müqayisədə;

• Aclıq qan şəkəri və insulin səviyyələrinin %15; HOMA-IR səviyyələrinin isə %27 aşağı olduğu müşahidə edildi (Mənbə 7).  

Diabet barədə tədqiqatlar xəstəliyin yaranmasında rol oynayan müxtəlif mexanizmlərin bir-birinə bağlı olduğunu göstərir. Patofizioloji proses əsasən mədəaltı vəzinin beta hüceyrələrindən yetərli insulin ifraz olunmaması və ya ifraz olunan insulindən istifadə edilə bilməməsi (insulinə davamlılıq) nəticəsində qan şəkərinin yüksəlməsidir. Hər iki halda karbohidrat, zülal və yağ metabolizmi pozulur. Mədəaltı vəzidən yetərli insulin ifraz olunmaması genetik və yaş amilləri ilə yanaşı, lipotoksiklik, qlikotoksiklik, reaktiv oksigen növləri, iltihab və insulinə davamlılıq nəticəsində hüceyrə stressi kimi amillərlə də yarana bilər. Bu terminləri anlamaq yaranma mexanizmini başa düşmək üçün vacibdir. Gəlin mənalarını birlikdə nəzərdən keçirək;

• Lipotoksiklik: Əzələ, qaraciyər və mədəaltı vəzidə həddindən artıq triqliserid depolanması bu hüceyrələrin funksiyasını pozur. Buna lipotoksiklik deyilir.
• Qlikotoksiklik: Qlikotoksiklik şəkər zəhərlənməsi də adlandırılır. Qan qlükozasının həddindən artıq yüksəlməsi insulin hormonu istehsalını pozur və insulin ifrazı xeyli azalır.
• Reaktiv oksigen növləri (ROT): Reaktiv oksigen növləri xüsusilə bədənə yetərli antioksidant alınmadıqda çox zərərli təsirlər yarada bilər. Bədəndə ROT toplanması hüceyrə membranında oksidativ zədə yaradır. Nəticədə diabet kimi oksidativ stress vasitəli funksiya pozuntuları ortaya çıxır.
• İltihab: İltihab qan damarları ilə qidalanan toxumaların hər növ zədəyə (canlı və cansız yad amilə, daxili/xarici toxuma zədəsinə) verdiyi fizioloji cavabların cəmidir. Xüsusilə abdominal piylənmədə qarındaxili yağ toxuması iltihabın mühüm müəyyənləşdiricisidir. İltihabi proseslər qlikotoksiklik, lipotoksiklik və oksidativ stress (bədəndə sərbəst radikal səviyyəsinin artması) ilə əlaqəlidir. Sağlam olmayan qidalanma, hərəkətsizlik, artıq alkoqol və tütün istifadəsindən yaranan bu amillər toxumalarda proiltihabi amillərin ifrazını artıraraq insulinə davamlılığa, hüceyrə funksiyası pozuntusuna və nəticədə Tip 2 diabet riskinin artmasına səbəb olur.
• İnsulinə davamlılıq nəticəsində yaranan hüceyrə stressi: insulinə davamlılıqda mədəaltı vəzi insulin istehsal edə bilir, lakin istifadə edə bilmir. Bu halda qanda qlükoza və insulin səviyyələri çox yüksək olsa da, istifadə edilmir.

Yuxarıdakı mexanizmdə rol oynayan amilləri aradan qaldırmaq Tip 2 diabet riskini azalda bilər. Tip 2 diabetin yaranma mexanizminə təsiri ən çox araşdırılmış pəhriz olan Aralıq dənizi pəhrizinin bu mexanizmlərə təsirlərini birlikdə qiymətləndirək.

İltihabəleyhinə / Antioksidant təsirlə bağlı mexanizmlər

Adipoz (yağ) toxuma, IL-1, IL-6, CRP və TNF-a kimi iltihab göstəricilərini ifraz edir və nəticədə oksidativ stressi stimullaşdıraraq iltihab yaradır. İltihab insulinə davamlılığın irəliləməsində və Tip 2 diabetin yaranmasında fəal rol oynayır. Buna görə piylənmə, sağlam olmayan qidalanma, artıq alkoqol, tütün və hərəkətsiz həyat iltihabı, beləliklə Tip 2 diabet riskini artırır. Sağlam qidalanma, fəal həyat və yaxşı vərdişlər isə iltihaba səbəb olan proiltihabi mediatorları basdıraraq oksidativ stressi azaldır.

Aralıq dənizi pəhrizinin Tip 2 diabetə müsbət təsirinin səbəblərindən biri təbii yüksək və tarazlı antioksidant tərkibidir. Antioksidant təsir qidalardakı fenol birləşmələrindən (xüsusilə flavonoidlərdən) gəlir. Zeytun yağı, təzə tərəvəz, meyvə, paxlalılarda olan fenol birləşmələri proiltihabi mediatorları basdıraraq oksidativ stressi azalda bilər. Məsələn, sızma zeytun yağındakı oleuropein, hidroksitirozol və tirozol kimi fenol birləşmələri antioksidant və iltihabəleyhinə təsir göstərə bilər. Bunlarla yanaşı sızma zeytun yağı, balıq, qoz, avokado, badamdakı Çoxlu doymamış yağ turşuları və Təkli doymuş yağ turşuları (xüsusilə olein turşusu) iltihabəleyhinə təsirə dəstək olur. Yağlı balıqdakı omeqa-3 isə Tip 2 diabet üçün təhlükəli yüksək triqliseridləri azaltmağa və iltihabi fəaliyyətləri basdırmağa kömək edir. Əksinə, yağlı qırmızı ət, kərə yağı və qablaşdırılmış qidalardakı doymuş yağlar, proiltihabi prosesləri təşviq edir. Aralıq dənizi pəhrizinə baxanda doymuş yağla zəngin qidaların məhdudlaşdırıldığını görürük. Beləcə doymamış yağ turşuları doymuşlardan xeyli çox qəbul edildiyindən oksidativ stress basdırılır və beta hüceyrələrinin funksiyası yaxşılaşır. 

Tam taxıllar, tərəvəz, meyvə və paxlalılarla alınan yüksək lif isə, IL-6, TNF-a, CRP kimi iltihab göstəricilərinin serum səviyyəsini azaltmaqda fəal rol oynayır.

 Qlükaqona bənzər peptid birləşmələrinə bağlı mexanizmlər

Qlükaqona bənzər peptid (GLP-1), insulin istehsalı və ifrazını dəstəkləyən inkretin hormonudur. Həmçinin mədəaltı vəzinin Langerhans adacıqlarından ifraz olunan və qan şəkərini yüksəldən qlükaqon hormonunun ifrazını əngəlləyir və mədənin boşalmasını gecikdirir. Bunlar GLP-1 hormonunu Tip 2 diabetin idarəsində çox vacib edir. GLP-1 endotel toxumasında (qan və limfa damarlarının daxili səthini yaradan toxuma) antioksidant müdafiəni gücləndirir və oksidativ stressi basdırır. Nəticədə endotel funksiyasına kömək edir. Həmçinin mərkəzi sinir sistemi səviyyəsində toxluğa təsirlə iştahanı azaldır. Beləcə gündəlik kaloriyə nəzarətlə yağ toxuması yığılmasının qarşısını almağa kömək edir. Hiperqlikemiyanın oksidativ stressi artıraraq GLP-1 davamlılığını artırdığı düşünülür. Beta hüceyrələrinin GLP-1-ə davamlılığı nəticəsində onların istehsalında irəliləyən pozuntular yarana bilər. Aralıq dənizi pəhrizindəki qidalar, GPR120 kimi G zülalına qoşulmuş reseptorları artıraraq GLP-1-in L-hüceyrələrindən ifrazını artırır. Artan GLP-1 nəticəsində beta hüceyrələrindən daha çox insulin ifraz olunur və yeməkdən sonrakı hiperqlikemiyanın qarşısını almağa töhfə verilir.

Şaxələnmiş zəncirli amin turşularının idarəsinə bağlı mexanizmlər

Şaxələnmiş zəncirli amin turşuları (DZAA); enerji homeostazı, qida metabolizmi, bağırsaq sağlamlığı, immun sistemi və xəstəlikdə fəal rol oynayır. İnsulinə davamlılıqda dövranda DZAA arta bilər. Səbəbi DZAA parçalanmasının azalması / pozulması ilə serum DZAA səviyyəsinin artmasıdır. Buna görə artmış DZAA (valin, leysin, izoleysin), Tip 2 diabetin yaranması ilə əlaqələndirilir. Artmış BCAA səviyyələri, mTOR complex 1 (mTORC1) aktivləşməsinə səbəb olaraq insulinə davamlılığı təşviq edə bilər. Həmçinin DZAA transkripsiya amili NF-κB aktivləşməsini stimullaşdıraraq proiltihabi sitokinlərin (IL-6, TNF-α, intracellular adhesion molecule-1, CD40L) ifrazını tətikləyir. Nəticədə proiltihabi sitokinlər insulinə davamlılığın inkişafına töhfə verir. Aralıq dənizi pəhrizindəki sızma zeytun yağı kimi qidalar plazmada DZAA səviyyələrini azaltmağa kömək edərək insulinə davamlılığın qarşısını almağa töhfə verir.

Bağırsaq mikrobiotasındakı dəyişikliklərə əsaslanan mexanizmlər

Bağırsaq mikrobiotası, əsasən bakteriyalardan ibarət olsa da, göbələk, virus, arxeya və protist kimi canlıları da ehtiva edir. Bağırsaqda yaşayan 4 əsas bakteriya (Firmicutes, Bacteroidetes, Actinobacteria və Proteobateria) ailəsi var, hərəsinin müxtəlif növləri mövcuddur. Bunlar bağırsaqda tarazlıqda olduqda insan fiziologiyası və metabolizmində mühüm vəzifələr yerinə yetirirlər. Sağlamlarda faydalı və fürsətçi bakteriyalar arasında tarazlıq var. Faydalı bakteriyalar azlıqda olduqda xəstəlik riski artır. Mikrobiotada tarazlığın pozulub bədənə zərər verməyə başlamasına isə 'disbioz' deyilir. Disbioz Tip 2 diabet kimi bir çox xəstəliyin yaranmasında rol oynayır. Məsələn, Tip 2 diabet; Firmucites və digər biturat istehsal edən bakteriyaların azalması, fürsətçi və sulfat istehsal edənlərin artması ilə əlaqələndirilir. Həyatın bir çox sahəsində olduğu kimi bağırsaq mikrobiotasında da tarazlıq çox vacibdir və bağırsaqla ümumi sağlamlığın qorunması üçün əhəmiyyətlidir.

Disbioz bakteriya komponentləri və flagellin, lipoteyxoik turşu, peptidoqlikan, lipopolisaxarid (LPS) kimi patogenlə əlaqəli molekulyar nümunələrlə (PAMP) bağırsaq keçiriciliyini və Toll-bənzər reseptor (TLR) aktivləşməsini artırır. Bu, iltihabi sitokinlərin yaranmasına gətirir. Məsələn, diabetlilərdə LPS nisbəti diabetsizlərdən yüksəkdir. Qidalar və pəhriz modelləri mikrobiotanın tərkib və funksiyasında fəal rol oynayır. Qidalarla mikroorqanizmlər arasındakı mürəkkəb təsirlər sağlamlığa fayda və ya zərər verə bilər. Çoxsaylı işlər Aralıq dənizi pəhrizinin bağırsaq mikrobiotasına müsbət təsirini irəli sürür. Bu, lif və mürəkkəb karbohidratlarla zəngin modeldir. Qida lifinin fermentasiyası nəticəsində Qısa Zəncirli Yağ Turşuları (KZYA) yaranır. KZYA qaraciyər, yağ toxuması, beyin və mədəaltı vəzidə KZYA reseptorlarını aktivləşdirib qlükoza və lipid metabolizmini tənzimləməyə kömək edir. Həmçinin KZYA GLP-1 və GLP-2 ifrazını stimullaşdıraraq insulinə həssaslığı, mədəaltı vəzidə β hüceyrələrinin çoxalmasını və toxluğu artıra bilər. Məsələn, diabetlilərdə sağlamlara nisbətən daha az KZYA (xüsusilə butirat) müşahidə edilib. Buna görə pəhrizə uyğun qidalanıb KZYA səviyyələrini artırmaq həm diabetin yaranmasının qarşısını almağa, həm də diabetlilərdə qan şəkərinə nəzarətə kömək edəcək.

2020-ci ildə “JAMA” jurnalında Tip 2 diabetin yaranmasında rol oynayan və yazımızda qeyd olunan risk amillərinin xəstəliyə nə dərəcədə töhfə verdiyini araşdıran iş dərc edildi.  Aralıq dənizi pəhrizinin Tip 2 diabet və yaranma mexanizmlərində rolunu araşdıran iş orta yaşı 59 olan 25.317 iştirakçı ilə aparıldı. İştirakçılar orta hesabla 19,8 il izləndi. Pəhrizə uyğunluq “Aralıq dənizi Pəhriz Şkalası” ilə müəyyən edildi. Uyğunluq balları; 0-3, 4-5 və 6-9 olmaqla 3 kateqoriyaya bölündü. Tədqiqat müddətində 25.317 iştirakçının yalnız %9-unda Tip 2 diabet yarandı. Həmçinin pəhrizə uyğun olanlar arasında belə diabet riski dəyişirdi. Nəticədə pəhrizə daha çox uyğun olanların az uyğun olanlara nisbətən Tip 2 diabet riskinin %30 aşağı olduğu görüldü. Başqa sözlə, uyğunluq artdıqca Tip 2 diabet riskinin azaldığını deyə bilərik. Bununla belə nəticələr; insulinə davamlılığın azalmasının, Tip 2 diabet riskini azaltmaqda ən təsirli rol oynayan risk amili olduğunu göstərdi. Onu ardıcıllıqla bu amillər izlədi;

• Bədən kütlə indeksinin azalması: VKİ çəkinin (kg) boyun kvadratına (m2) bölünməsi ilə hesablanır. Şəxsləri arıq, normal çəkili, artıq çəkili və ya piylənmiş kimi təsnif etmək üçün istifadə edilir.
• HDL-nin artması: Yaxşı xolesterin kimi tanınan HDL (yüksək sıxlıqlı lipoprotein) xolesterini toxuma və damarlardan qaraciyərə daşıyır. Beləcə damarlarda xolesterin lövhələrinin yığılmasının qarşısını almağa töhfə verib bir çox xəstəlik riskini azaltmağa kömək edir.
• LDL-nin azalması: Pis xolesterin kimi tanınan LDL (aşağı sıxlıqlı lipoprotein) HDL-dən fərqli olaraq xolesterini toxuma və damarlara daşıyır. Yüksək LDL damarlarda xolesterin lövhələrinin yığılmasına səbəb olaraq çoxsaylı xəstəlik riskini artırır.
• VLDL-nin azalması: Digər pis xolesterin növü VLDL (çox aşağı sıxlıqlı lipoprotein) də LDL kimi damarlarda yığılır. Fərqi quruluşunda xolesterindən daha çox triqliserid adlı, damarlarda yığılma xüsusiyyətli başqa yağ növünün olmasıdır.
• İltihabın azalması: Bədənin hər cür zədəyə (canlı və cansız yad amilə, daxili/xarici toxuma zədəsinə) verdiyi fizioloji cavabdır.
• Şaxələnmiş zəncirli amin turşularının artması: Əvəzolunmaz amin turşuları olan DZAA valin, leysin, izoleysin kimi tanınır. Bədən DZAA istehsal edə bilmədiyindən qidalarla alınmalıdır. Qlükoza qəbulunu artırmağa və insulinə davamlılığı azaltmağa kömək edir.
• Qan təzyiqinin azalması: Qan təzyiqi dövran sisteminin arteriyalarındakı qanın təzyiqidir. Yüksək qan təzyiqi çoxsaylı xəstəliklərin yaranmasına zəmin yarada bilər.
• HbA1c-nin azalması: HbA1c diabet diaqnozunda ən çox istifadə edilən testdir. HbA1c keçmiş 2-3 aylıq dövrün orta qlükoza dəyərini əks etdirir.

Ümumilikdə nəticələr Aralıq dənizi pəhrizi ilə həm tip 2 diabet, həm də ürək-damar xəstəliyi, xərçəng kimi çoxsaylı xəstəliklərin yaranmasında rol oynayan risk amillərini aradan qaldırmağa, beləliklə xəstəlik riskini azaltmağa kömək edə biləcəyinizi göstərir.

Nəticə

Bir çox elmi iş Aralıq dənizi pəhrizinin həm Tip 2 diabet riskini azaltmağa, həm də müalicəni dəstəkləməyə kömək etdiyini irəli sürür. Buna görə həm ümumi sağlamlığı yaxşılaşdırmaq, həm Tip 2 diabetdən qorunmaq üçün pəhrizə uyğun qidalanmağı tövsiyə edirik. Belə qidalanaraq yalnız tip 2 diabet deyil, xərçəng, bağırsaq xəstəlikləri, ürək-damar xəstəlikləri və Alzheimer kimi çoxsaylı xəstəliklərin riskini azalda bilərsiniz.