دیابت نوع 2 و رژیم غذایی مدیترانه‌ای
در این مقاله
دیابت ملیتوس (DM)، به اختصار دیابت، در میان مردم بیماری قند نامیده می‌شود. دیابت بیماری‌ای متابولیک است که با افزایش قند خون (هیپرگلیسمی) همراه است. پیش‌بینی می‌شود تعداد بیماران دیابتی که امروزه به 425 میلیون رسیده، تا سال 2035 به 592 میلیون برسد. ایجاد دیابت و پیشرفت آن ارتباط نزدیکی با تغذیه دارد. رژیم غذایی مدیترانه‌ای یکی از مؤثرترین الگوهای تغذیه برای پیشگیری از دیابت است. US News and World Reportدر فهرست «سالم‌ترین رژیم‌های غذایی 2020» رژیم‌ها را بر اساس اثر بر بیماری‌های مختلف رتبه‌بندی کرده است؛ با بررسی آن می‌بینیم بهترین الگوی غذایی برای دیابت، رژیم غذایی مدیترانه‌ای است. در این مرور جامع، ارتباط دیابت و رژیم مدیترانه‌ای را به شما ارائه می‌کنیم.
دیابت چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟
دیابت بیماری متابولیک مزمنی است که با قند خون بالا مشخص می‌شود و بر تبدیل غذای دریافتی به انرژی اثر می‌گذارد.
غذاهای مصرفی قند خون را افزایش می‌دهند. برای استفاده از قند خون به عنوان انرژی، باید از خون به داخل سلول‌های بدن (سلول‌های عضلانی، چربی و کبد) وارد شود. بنابراین وقتی قند در گردش خون به سطح بالا می‌رسد، سلول‌های بتای لوزالمعده هورمونی به نام «انسولین» در خون آزاد می‌کنند. این هورمون قند را از خون خارج و ورود آن به سلول را ممکن می‌کند.
در دیابت، بدن نمی‌تواند انسولین کافی تولید کند یا نمی‌تواند از انسولین تولیدشده استفاده کند؛ این وضعیت را ایجاد مقاومت به انسولین می‌نامیم. در نتیجه قند خون بالا می‌رود. ادامه طولانی این وضعیت بدون کنترل می‌تواند مشکلات جدی سلامت مانند زخم‌های پوستی و زخم‌های بهبودنیابنده، آسیب عصبی موسوم به نوروپاتی دیابتی، مشکلات چشم و از دست رفتن بینایی، بیماری کلیه، سکته مغزی و بیماری قلبی‌عروقی ایجاد کند.
دیابت انواع مختلفی دارد و شایع‌ترین آن‌ها نوع 1، نوع 2 و دیابت بارداری هستند. دیابت نوع 1 بر اثر اختلال خودایمنی ایجاد می‌شود که بدن را از تولید انسولین ناتوان می‌کند.
- در ایجاد دیابت نوع 1 علاوه بر عوامل ژنتیکی، ویروس‌ها و عفونت‌ها نیز ممکن است نقش داشته باشند. در این نوع، فرد به درمان انسولین وابسته است و پزشک برای کنترل قند خون درمان انسولین را آغاز می‌کند.
- دیابت نوع 2، در مقایسه با دیابت نوع 1 بسیار شایع‌تر است و حدود %90همه موارد دیابت را تشکیل می‌دهد. دیابت نوع 2 بیشتر با اختلال پیشرونده ترشح انسولین و/یا کمبود انسولین، در زمینه مقاومت به انسولین که عوامل ژنتیکی فراهم کرده‌اند، مشخص می‌شود. سبک زندگی در ایجاد دیابت نوع 2 نقش مهمی دارد.
- دیابت بارداری در زنانی دیده می‌شود که در بارداری حساسیت کمتری به انسولین پیدا می‌کنند. اغلب پس از بارداری برطرف می‌شود، اما یکی از عوامل خطر دیابت نوع 2 است. بنابراین برای سلامت مادر و نوزاد باید کنترل شود.
- موضوع مرتبط: دیابت، پیش‌دیابت و مقاومت به انسولین چیست؟ علائم و درمان
چرا دیابت نوع 2 ایجاد می‌شود؟ عوامل خطر
دیابت نوع 2 علائم اصلی‌ای دارد که تشنگی بیش از حد، ادرار مکرر، ضعف، بهبود کند زخم، تاری دید، کاهش ناگهانی و بی‌دلیل وزن و تیرگی ناحیه گردن و زیربغل از جمله آن‌هاست.
شیوع دیابت نوع 2 در جهان هر روز افزایش می‌یابد. افزایش چاقی در نتیجه سبک زندگی غربی و تغییر عادت‌های غذایی نقش بزرگی در این روند دارد. چند عامل خطر اصلی در ایجاد دیابت نوع 2 نقش دارند:
- وزن: اضافه‌وزن و چاقی، مهم‌ترین عامل خطر بروز دیابت نوع 2 هستند. با این حال در افراد دارای وزن طبیعی نیز دیابت نوع 2 می‌تواند ایجاد شود.
- تغذیه ناسالم: رژیم‌های غربی با قند و چربی زیاد، خطر دیابت نوع 2 را افزایش می‌دهند.
- زندگی کم‌تحرک: فعالیت بدنی علاوه بر کمک به حفظ وزن طبیعی، به استفاده از گلوکز برای انرژی و افزایش حساسیت سلول‌ها به انسولین کمک می‌کند.
- چربی شکمی: تجمع چربی دور کمر، خطرناک‌ترین نوع تجمع چربی برای سلامت است. دور کمر بالاتر از 102 cmدر مردان و 89 cm در زنان، خطر دیابت نوع 2 را افزایش می‌دهد.
- سن بالا: با افزایش سن، خطر دیابت نوع 2 بیشتر می‌شود. اما به دلیل عادت‌های ناسالم سبک زندگی، بروز دیابت نوع 2 در کودکان، نوجوانان و جوانان نیز افزایش می‌یابد.
- استعداد ارثی: افرادی که مادر، پدر، برادر یا خواهرشان سابقه دیابت نوع 2 دارد، بیشتر در معرض بروز بیماری هستند.
- پیش‌دیابت: وضعیتی است که در آن قند خون بالاتر از طبیعی (قند ناشتا بین 100 و 125 mg/dl) است، اما هنوز به اندازه‌ای بالا نیست که دیابت نوع 2 تشخیص داده شود. پیش‌دیابت را دوره پیش از دیابت یا قند پنهان نیز می‌نامند. اگر کنترل نشود، ممکن است به دیابت نوع 2 تبدیل شود.
- دیابت بارداری: دیابت بارداری بیشتر پس از بارداری برطرف می‌شود. اما مواردی هم دیده می‌شود که اگر برطرف و درمان نشود، به دیابت نوع 2 تبدیل شود. به‌ویژه مادرانی که نوزاد ماکروزوم (≥ 4 kg) به دنیا می‌آورند، خطر بالاتری برای بروز دیابت نوع 2 دارند.
- سندرم تخمدان پلی‌کیستیک: سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PKOS) که در زنان شایع است و علائمی مانند بی‌نظمی قاعدگی، پرمویی و چاقی دارد، خطر دیابت نوع 2 را افزایش می‌دهد.
با بررسی همه عوامل خطر می‌توان گفت برخی از آن‌ها (وزن، چربی شکمی، پیش‌دیابت) مستقیم با تغذیه سالم مرتبط‌اند. بنابراین با اصلاح عادت‌های غذایی، کاهش خطر دیابت نیز ممکن است.
در سال‌های اخیر، مطالعات درباره دیابت نوع 2 و ارتباط سلامت عمومی با الگوهای غذایی مشخص افزایش یافته‌اند. این الگوها شامل رژیم مدیترانه‌ای، گیاه‌خواری، وگان، دیگر رژیم‌های گیاهی، کم‌چرب و کم‌کربوهیدرات هستند. اما وجود همه گروه‌های غذایی به شکل سالم و متعادل، رژیم مدیترانه‌ای را به یکی از مؤثرترین رژیم‌ها برای کاهش خطر دیابت نوع 2 و بهبود سلامت عمومی تبدیل می‌کند. در واقع این الگو در فهرست «سالم‌ترین رژیم‌های غذایی 2020» US News and World Reportبه عنوان «سالم‌ترین» رژیم انتخاب شده بود.
- موضوع مرتبط: بهترین رژیم‌های غذایی 2020
ارتباط دیابت نوع 2 و رژیم غذایی مدیترانه‌ای
الگوی رژیم مدیترانه‌ای علاوه بر عادت‌های غذایی سالم، فعالیت بدنی روزانه را نیز توصیه می‌کند. همچنین توصیه می‌کند غذاهای سالم فصلی و تولید محلی، در کنار تعامل اجتماعی مصرف شوند.
الگوی رژیم غذایی مدیترانه‌ای در یک نگاه:
- در اصل: میوه، سبزی، روغن زیتون، ماهی، غلات کامل، حبوبات خشک، مغزهای پوسته‌دار، شیر و لبنیات کم‌چرب،
- به مقدار متعادل: تخم‌مرغ و گوشت سفید بدون پوست،
- به مقدار محدود: مصرف گوشت قرمز را توصیه می‌کند.
نتایج پژوهش‌های علمی درباره رژیم مدیترانه‌ای و دیابت نوع 2
مطالعات فراوانی اثر رژیم مدیترانه‌ای بر دیابت نوع 2 را بررسی کرده‌اند.
2020 سال انتشار مطالعه‌ای در «Nutrients» بود؛ یک مطالعه مروری که پژوهش‌های ارتباط رژیم مدیترانه‌ای و دیابت را در 5 سال اخیر ارزیابی کرد. همچنین مطالعات مقایسه‌کننده دیگر الگوهای غذایی کاهش‌دهنده خطر دیابت با رژیم مدیترانه‌ای بررسی شدند. مرورهای نظام‌مند و فراتحلیل‌ها نیز در میان آن‌ها بودند. مطالعات این مرور معمولاً پایبندی به رژیم مدیترانه‌ای را با «امتیاز رژیم مدیترانه‌ای» سنجیدند. بخش مهمی از مطالعات نتیجه گرفتند رژیم مدیترانه‌ای بر دیابت نوع 2 آثار مثبتی دارد (منبع 1).
در میان این مطالعات، 2014 سال انتشار یک پژوهش در «Metabolism» بود؛ یک فراتحلیل که در مجموع پژوهش‌های دارای 136,846 شرکت‌کننده را در 10 مطالعه مختلف بررسی کرد. گروه با بیشترین پایبندی به رژیم مدیترانه‌ای با گروه دارای کمترین پایبندی مقایسه شد. در پایان مشخص شد در افراد پایبند به رژیم مدیترانه‌ای، برای دیابت نوع 2، خطر بروز %23 کمتر است (منبع 2).
مطالعه دیگری در 2014 در مجله «Public Health Nutrition» منتشر شد. در این مطالعه، پژوهش‌های منتشرشده میان سال‌های 2007-2014 که با حضور 122.810 نفر انجام شده بودند، در قالب 9 مطالعه ارزیابی شدند. مشابه نتیجه مطالعه قبل، تغذیه مطابق رژیم مدیترانه‌ای خطر دیابت را %19 کاهش داد (منبع 3).
2017 سال انتشار یک فراتحلیل و مرور نظام‌مند در «The Journal of Nutrition» بود که در آن در مجموع پژوهش‌های دارای 1,5 میلیون شرکت‌کننده در قالب 48 مطالعه تحلیل شدند. هدف مطالعات، ارزیابی اثر الگوهای مختلف غذایی بر رژیم نوع 2 بود. در میان این الگوها، DASH به عنوان رژیم و AHEI به عنوان شاخص وجود داشتند. نام «Dietary Approaches to Stop Hypertension» برای رژیم DASH شناخته شده و معنای آن «رویکردهای غذایی برای جلوگیری از پرفشاری خون» است. رژیم DASH در اصل شبیه رژیم مدیترانه‌ای است. تفاوت اصلی آن‌ها محدود شدن مصرف نمک در DASH به 1.500-2.300 mg است. شاخص AHEI نیز برای تعریف میزان پایبندی به محتوای راهنمایی طراحی شده که تغذیه سالم و متعادل افراد بالای 2 سال را هدف دارد؛ این راهنما Dietary Guidelines for Americans یا «راهنمای تغذیه آمریکایی‌ها» نام دارد. در پایان مشخص شد اگرچه رژیم مدیترانه‌ای، DASH و شاخص AHEI تفاوت‌های مشخصی در محتوا دارند، هر یک بر خطر بروز دیابت نوع 2 نقش مؤثری دارند (منبع 4).
علاوه بر DASH و شاخص AHEI، رژیم مدیترانه‌ای با الگوهای کم‌چرب یا کم‌کربوهیدرات ، پالئو، گیاه‌خواری و وگان نیز مقایسه می‌شود. همه این الگوها غذاهایی را که اثر منفی بر سلامت دارند و باعث افزایش ناگهانی قند خون یا وزن می‌شوند محدود می‌کنند؛ بنابراین بر خطر بروز دیابت نوع 2 اثر مثبت دارند.
انتشارات علمی بسیار بیشتری ارتباط اجزای رژیم مدیترانه‌ای با دیابت نوع 2 را بررسی کرده‌اند. برای مثال، 2015 سال انتشار مطالعه‌ای در «American Journal of Clinical Nutrition» بود که اثر روغن زیتون موجود در رژیم مدیترانه‌ای را بر دیابت نوع 2 بررسی کرد. در مطالعه، افراد گروه سنی 25-65 سال، به تعداد 145.087 نفر حضور داشتند. شرکت‌کنندگان به مدت 22 سال پیگیری شدند. مصرف غذایی آن‌ها هر 4 سال با پرسش‌نامه بسامد خوراک تأیید شد. 22 سال پیگیری نشان داد 9.652 نفر دیابت گرفتند. استفاده از روغن زیتون به جای مارگارین، کره و مایونز می‌تواند خطر دیابت نوع 2 را به ترتیب %5, %8 و %15 کاهش دهد (منبع 5).
American Diabetes Association یا «انجمن دیابت آمریکا» (ADA) می‌گوید برای کاهش خطر دیابت یا حمایت از درمان، حفظ پروفایل چربی (سطح کلسترول)، وزن، قند خون، مقادیر HbA1c (قند متصل به هموگلوبین گلبول قرمز در 3 ماه اخیر) و فشار خون در محدوده مطلوب مهم است. برای حفظ این مقادیر در محدوده طبیعی، افراد باید عادت‌های سالم تغذیه و سبک زندگی داشته باشند.
مطالعات مطرح می‌کنند اثر مثبت رژیم مدیترانه‌ای بر شاخص‌های دیابت، یعنی HbA1c، قند خون ناشتا، انسولین ناشتا و HOMA-IR (آزمایش مقاومت به انسولین) ، به کاهش خطر بروز دیابت نوع 2 یا حمایت از فرایند درمان کمک می‌کند. بیایید مطالعات ارتباط رژیم مدیترانه‌ای و کنترل قند خون را با هم بررسی کنیم:
2014 سال انتشار مطالعه‌ای در «European Journal of Clinical Journal» بود؛ یک فراتحلیل که 9 کارآزمایی تصادفی کنترل‌شده را بررسی کرد. در این مطالعات، اثر رژیم مدیترانه‌ای در افراد مبتلا به دیابت نوع 2 بر کنترل قند خون، وزن و عوامل خطر قلبی‌عروقی بررسی شد. رژیم مدیترانه‌ای با رژیم‌های کنترل کم‌چرب، بدون محدودیت کالری یا بدون تغییر الگوی تغذیه روزمره مقایسه شد. نتایج فراتحلیل نشان می‌دهد رژیم مدیترانه‌ای نسبت به دیگر الگوها مؤثرتر است. اثر رژیم مدیترانه‌ای بر HbA1c، قند خون ناشتا و انسولین ناشتا در مقایسه با دیگر الگوهای غذایی نشان داد:
- مقادیر HbA1c، قند خون ناشتا و انسولین ناشتا به ترتیب، %0,3، 13 mg/dL، 0,55 μU/ml بیشتر کاهش می‌یابند (منبع 6).
«Journal of the American College of Nutrition» محل انتشار مطالعه‌ای در 2007 بود که روی افراد گروه سنی 18-89 سال، در مجموع با تعداد 3042 (مرد: 1514؛ زن:1528) شرکت‌کننده انجام شد. هدف مطالعه، ارزیابی اثر رژیم مدیترانه‌ای بر قند خون ناشتا، سطح انسولین و HOMA-IR (آزمایش مقاومت به انسولین) بود. شرکت‌کنندگان سابقه بیماری قلبی‌عروقی نداشتند. اما میزان دیابت نوع 2 در زنان %6و در مردان %7,9بود. در پایان مشخص شد در شرکت‌کنندگان با پایبندی زیاد به رژیم مدیترانه‌ای، در مقایسه با پایبندی کم،
- قند خون ناشتا و سطح انسولین %15و سطح HOMA-IR %27 کمتر است (منبع 7).
پژوهش‌های دیابت نشان می‌دهند سازوکارهای مختلف دخیل در ایجاد آن به هم مرتبط‌اند. فرایند پاتوفیزیولوژیک دیابت اساساً قند خون بالایی است که از ترشح ناکافی انسولین از سلول‌های بتای لوزالمعده یا ناتوانی در استفاده از انسولین ترشح‌شده (مقاومت به انسولین) ناشی می‌شود. هر دو وضعیت باعث اختلال سوخت‌وساز کربوهیدرات، پروتئین و چربی می‌شوند. ترشح ناکافی انسولین علاوه بر عوامل ژنتیکی و سن، ممکن است از لیپوتوکسیسیته، گلوکوتوکسیسیته، گونه‌های فعال اکسیژن، التهاب و تنش سلولی ناشی از مقاومت به انسولین ایجاد شود. شناخت معنای این اصطلاحات دخیل در دیابت برای درک سازوکار ایجاد آن مهم است. بیایید معنای آن‌ها را با هم بررسی کنیم:
- لیپوتوکسیسیته: ذخیره بیش از حد تری‌گلیسرید در عضله، کبد و لوزالمعده، عملکرد این سلول‌ها را مختل می‌کند. به این وضعیت لیپوتوکسیسیته می‌گویند.
- گلوکوتوکسیسیته: گلوکوتوکسیسیته مسمومیت با قند نیز نامیده می‌شود. افزایش بیش از حد گلوکز خون، تولید هورمون انسولین را مختل می‌کند و ترشح آن بسیار کاهش می‌یابد.
- گونه‌های فعال اکسیژن (ROT): گونه‌های فعال اکسیژن، به‌ویژه وقتی آنتی‌اکسیدان کافی دریافت نمی‌شود، ممکن است اثرات بسیار زیان‌آوری داشته باشند. تجمع ROT در بدن انسان به غشای سلولی آسیب اکسیداتیو می‌رساند. در نتیجه اختلالات عملکرد وابسته به تنش اکسیداتیو مانند دیابت ایجاد می‌شوند.
- التهاب: التهاب یا واکنش التهابی، مجموع پاسخ‌های فیزیولوژیک بافت‌های تغذیه‌شونده از رگ‌های خونی به هر نوع آسیب است؛ چه عامل خارجی زنده یا غیرزنده و چه آسیب درونی یا بیرونی بافت. به‌ویژه بافت چربی داخل شکم در چاقی شکمی عامل مهم تعیین‌کننده التهاب است. فرایندهای التهابی با عواملی مانند گلوکوتوکسیسیته، لیپوتوکسیسیته و تنش اکسیداتیو (افزایش رادیکال‌های آزاد بدن) مرتبط‌اند. این عوامل که از تغذیه ناسالم، کم‌تحرکی، مصرف بیش از حد الکل و دخانیات ایجاد می‌شوند، با افزایش آزادسازی عوامل التهاب‌زا در بافت‌ها، باعث مقاومت به انسولین، اختلال عملکرد سلولی و در نتیجه افزایش خطر دیابت نوع 2 می‌شوند.
- تنش سلولی ناشی از مقاومت به انسولین: در مقاومت به انسولین، لوزالمعده می‌تواند انسولین تولید کند اما نمی‌تواند از آن استفاده کند. در این وضعیت، با وجود سطح بسیار بالای گلوکز و انسولین خون، امکان استفاده از آن‌ها وجود ندارد.
حذف این عوامل دخیل در سازوکار ایجاد بیماری می‌تواند خطر دیابت نوع 2 را کاهش دهد. بیایید اثر رژیم مدیترانه‌ای را بر این سازوکارها ارزیابی کنیم؛ الگویی که اثر آن بر سازوکار ایجاد دیابت نوع 2 بیش از دیگر رژیم‌ها بررسی شده است.
سازوکارهای وابسته به اثر ضدالتهابی / آنتی‌اکسیدانی
بافت آدیپوز (چربی)، IL-1، IL-6، CRP و TNF-a را به عنوان نشانگرهای التهابی ترشح می‌کند و در نتیجه با تحریک تنش اکسیداتیو باعث التهاب می‌شود. التهاب در پیشرفت مقاومت به انسولین و ایجاد دیابت نوع 2 نقش مهمی دارد. بنابراین چاقی، تغذیه ناسالم، مصرف زیاد الکل، دخانیات و کم‌تحرکی، التهاب و در نتیجه خطر دیابت نوع 2 را افزایش می‌دهند. تغذیه سالم، زندگی فعال و عادت‌های مناسب سبک زندگی با مهار واسطه‌های موسوم به التهاب‌زا، تنش اکسیداتیو را کاهش می‌دهند.
یکی از دلایل اثر مثبت رژیم مدیترانه‌ای بر دیابت نوع 2، محتوای طبیعیِ زیاد و متعادل آنتی‌اکسیدان آن است. اثر آنتی‌اکسیدانی از ترکیبات فنولی غذاها، به‌ویژه فلاونوئیدها، می‌آید. ترکیبات فنولی روغن زیتون، سبزی تازه، میوه و حبوبات خشک می‌توانند با مهار واسطه‌های التهاب‌زا، تنش اکسیداتیو را کاهش دهند. برای مثال، اولئوروپئین، هیدروکسی‌تیروزول و تیروزول موجود در روغن زیتون فرابکر، ترکیبات فنولی با اثر آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی هستند. افزون بر ترکیبات فنولی، در روغن زیتون فرابکر، ماهی، گردو، آووکادو و بادام، اسیدهای چرب چندغیراشباع و اسیدهای چرب تک‌اشباع (به‌ویژه اسید اولئیک) به اثر ضدالتهابی کمک می‌کنند. در ماهی چرب، امگا-3 به کاهش تری‌گلیسرید بالایی که برای دیابت نوع 2 خطرناک است و مهار فعالیت‌های التهابی کمک می‌کند. در مقابل، در غذاهایی مانند گوشت قرمز چرب، کره و خوراکی‌های بسته‌بندی‌شده، چربی‌های اشباع، فرایندهای التهاب‌زا را تقویت می‌کنند. با بررسی رژیم مدیترانه‌ای می‌بینیم غذاهای غنی از چربی اشباع محدود می‌شوند. به این ترتیب، مصرف بسیار بیشتر اسیدهای چرب غیراشباع نسبت به اشباع، تنش اکسیداتیو را مهار و عملکرد سلول‌های بتا را بهتر می‌کند.
غلات کامل، سبزی، میوه و حبوبات خشک، فیبر زیادی تأمین می‌کنند که در کاهش سطح سرمی نشانگرهای التهابی مانند IL-6، TNF-a، CRP نقش مهمی دارد.
سازوکارهای وابسته به ترکیبات پپتید شبه‌گلوکاگون
پپتید شبه‌گلوکاگون (GLP-1) هورمون اینکرتینی است که از تولید و ترشح انسولین حمایت می‌کند. همچنین ترشح هورمون گلوکاگون را که از جزایر لانگرهانس لوزالمعده ترشح می‌شود و قند خون را بالا می‌برد، مهار می‌کند و تخلیه معده را به تأخیر می‌اندازد. این ویژگی‌ها GLP-1 را برای مدیریت دیابت نوع 2 بسیار مهم می‌کنند. GLP-1 سازوکارهای دفاع آنتی‌اکسیدانی بافت اندوتلیال (بافت سطح داخلی رگ‌های خونی و لنفاوی) را تقویت و به مهار تنش اکسیداتیو کمک می‌کند؛ در نتیجه انجام عملکرد این بافت را پشتیبانی می‌کند. افزون بر این، با اثر بر سیری در سطح دستگاه عصبی مرکزی، احساس اشتها را کاهش می‌دهد. به این ترتیب با کنترل کالری روزانه به پیشگیری از تجمع بافت چربی کمک می‌کند. تصور می‌شود قند خون بالا با افزایش تنش اکسیداتیو، مقاومت به GLP-1 را بیشتر می‌کند. مقاومت سلول‌های بتا به GLP-1 می‌تواند باعث اختلال پیشرونده در تولید این سلول‌ها شود. غذاهای رژیم مدیترانه‌ای با افزایش گیرنده‌هایی مانند GPR120 که از گیرنده‌های جفت‌شونده با پروتئین G هستند، ترشح GLP-1 از سلول‌های L را افزایش می‌دهند. افزایش ترشح GLP-1 به ترشح بیشتر انسولین از سلول‌های بتا و کمک به پیشگیری از قند خون بالای پس از غذا منجر می‌شود.
سازوکارهای وابسته به مدیریت اسیدهای آمینه شاخه‌دار
اسیدهای آمینه شاخه‌دار (DZAA)، در هم‌ایستایی انرژی، سوخت‌وساز تغذیه‌ای، سلامت روده، دستگاه ایمنی و بیماری نقش مهمی دارند. در مقاومت به انسولین ممکن است DZAA در گردش خون افزایش یابد. علت، کاهش یا اختلال تجزیه DZAA و در نتیجه افزایش مقدار سرمی آن است. بنابراین افزایش DZAA (والین، لوسین، ایزولوسین)، با بروز دیابت نوع 2 ارتباط دارد. سطح بالای BCAA با فعال کردن کمپلکس 1 mTOR (mTORC1) می‌تواند مقاومت به انسولین را تقویت کند. همچنین DZAA با تحریک فعال‌سازی عامل رونویسی NF-κB، ترشح سیتوکین‌های التهاب‌زا (IL-6، TNF-α، intracellular adhesion molecule-1، CD40L) را برمی‌انگیزد. در نتیجه این سیتوکین‌ها به ایجاد مقاومت به انسولین کمک می‌کنند. غذاهای رژیم مدیترانه‌ای مانند روغن زیتون فرابکر با کمک به کاهش سطح پلاسمایی DZAA، به پیشگیری از مقاومت به انسولین کمک می‌کنند.
سازوکارهای مبتنی بر تغییرات میکروبیوتای روده
میکروبیوتای روده، اگرچه عمدتاً باکتریایی است، قارچ‌ها، ویروس‌ها، آرکی‌ها و آغازیان را هم در بر می‌گیرد. 4 خانواده اصلی باکتری (Firmicutes، Bacteroidetes، Actinobacteria و Proteobateria) در روده وجود دارند و هر یک گونه‌های فراوانی دارند. وقتی این باکتری‌ها در تعادل باشند، وظایف مهمی در فیزیولوژی و سوخت‌وساز انسان انجام می‌دهند. در افراد سالم میان باکتری‌های مفید و فرصت‌طلب تعادل وجود دارد. اگر باکتری‌های مفید در اقلیت باشند، خطر بیماری بیشتر می‌شود. به به‌هم‌خوردن تعادل میکروبیوتا و آغاز آسیب‌رسانی آن به بدن، «دیس‌بیوز» می‌گویند. دیس‌بیوز در ایجاد بیماری‌های فراوانی مانند دیابت نوع 2 نقش دارد. برای مثال، دیابت نوع 2 با کاهش Firmucites و دیگر باکتری‌های تولیدکننده بیتورات و افزایش باکتری‌های فرصت‌طلب و تولیدکننده سولفات مرتبط است. همانند بسیاری زمینه‌های زندگی، تعادل در میکروبیوتای روده نیز برای حفظ سلامت روده و سلامت عمومی بسیار مهم است.
دیس‌بیوز به کمک اجزای باکتریایی و الگوهای مولکولی مرتبط با عوامل بیماری‌زا (PAMP) مانند فلاژلین، اسید لیپوتئی‌کوئیک، پپتیدوگلیکان و لیپوپلی‌ساکارید (LPS)، نفوذپذیری روده و فعال شدن گیرنده‌های شبه‌تول (TLR) را افزایش می‌دهد. این وضعیت باعث تولید سیتوکین‌های التهابی می‌شود. برای مثال میزان LPS در افراد دیابتی از افراد غیردیابتی بیشتر است. غذاها و الگوهای غذایی بر ترکیب و عملکرد میکروبیوتا نقش مهمی دارند. تعامل پیچیده غذاها و میکروارگانیسم‌ها می‌تواند آثار مفید یا زیان‌آور بر سلامت داشته باشد. مطالعات بسیاری اثر مثبت رژیم مدیترانه‌ای بر میکروبیوتای روده را مطرح می‌کنند. این رژیم غنی از فیبر و کربوهیدرات پیچیده است. تخمیر فیبر غذایی، اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر (KZYA) تولید می‌کند. KZYA با فعال کردن گیرنده‌های خود در کبد، بافت چربی، مغز و لوزالمعده به تنظیم سوخت‌وساز گلوکز و چربی کمک می‌کنند. همچنین با تحریک ترشح GLP-1 و GLP-2 می‌توانند حساسیت به انسولین، تکثیر سلول‌های β لوزالمعده و احساس سیری را بیشتر کنند. برای مثال در دیابتی‌ها نسبت به افراد سالم KZYA، به‌ویژه بوتیرات، کمتری دیده شده است. بنابراین تغذیه مطابق رژیم مدیترانه‌ای و افزایش KZYA، هم به جلوگیری از دیابت و هم به کنترل قند خون مبتلایان کمک می‌کند.
در 2020 مطالعه‌ای در «JAMA» منتشر شد که سهم عوامل خطر دخیل در بروز دیابت نوع 2 و ذکرشده در این نوشته را در ایجاد بیماری بررسی کرد. این مطالعه برای بررسی نقش رژیم مدیترانه‌ای در دیابت نوع 2 و سازوکارهای مربوط به ایجاد آن انجام شد و میانگین سن افراد 59 سال بود. تعداد 25.317 شرکت‌کننده حضور داشتند و به طور متوسط 19,8 سال پیگیری شدند. پایبندی به رژیم با «مقیاس رژیم مدیترانه‌ای» تعیین شد. امتیازهای پایبندی، 0-3، 4-5 و 6-9 بودند و به 3 گروه تقسیم شدند. در طول مطالعه، از 25.317 شرکت‌کننده فقط %9به دیابت نوع 2 مبتلا شدند. همچنین حتی در میان پایبندان به رژیم، خطر دیابت متفاوت بود. در پایان، در افراد با پایبندی بیشتر نسبت به کمتر، خطر بروز دیابت نوع 2 %30 پایین‌تر بود. به بیان دیگر، با بهتر شدن پایبندی به رژیم مدیترانه‌ای، خطر بروز دیابت نوع 2 کاهش می‌یافت. همچنین نتایج نشان داد، کاهش مقاومت به انسولین، مؤثرترین عامل خطر در کاهش خطر دیابت نوع 2 است. پس از مقاومت به انسولین، عوامل زیر به ترتیب قرار داشتند:
- کاهش شاخص توده بدنی: این شاخص با تقسیم وزن (kg) بر مجذور قد (m2) محاسبه می‌شود و برای طبقه‌بندی افراد به کم‌وزن، وزن طبیعی، دارای اضافه‌وزن یا چاق استفاده می‌شود.
- افزایش HDL: HDL (لیپوپروتئین با چگالی بالا) که کلسترول خوب نیز نامیده می‌شود، کلسترول را از بافت‌ها و رگ‌ها به کبد منتقل می‌کند. به این ترتیب با کمک به پیشگیری از تجمع پلاک کلسترولی در رگ‌ها، خطر بیماری‌های بسیاری را کاهش می‌دهد.
- کاهش LDL: LDL (لیپوپروتئین با چگالی پایین)، موسوم به کلسترول بد، برخلاف HDL کلسترول را به بافت‌ها و رگ‌ها می‌برد. سطح بالای آن با ایجاد تجمع پلاک کلسترولی در رگ‌ها به افزایش خطر بیماری‌های فراوانی کمک می‌کند.
- کاهش VLDL: VLDL (لیپوپروتئین با چگالی بسیار پایین)، نوع دیگری از کلسترول بد، مانند LDL خاصیت تجمع در رگ‌ها دارد. تفاوتش با LDL آن است که در ساختار خود بیشتر از کلسترول، نوع دیگری از چربی به نام تری‌گلیسرید دارد که در رگ‌ها انباشته می‌شود.
- کاهش التهاب: التهاب پاسخ فیزیولوژیک بدن به هر نوع آسیب است؛ چه عامل خارجی زنده یا غیرزنده و چه آسیب درونی یا بیرونی بافت.
- افزایش اسیدهای آمینه شاخه‌دار: DZAA اسیدهای آمینه ضروری شامل والین، لوسین و ایزولوسین هستند. چون بدن آن‌ها را تولید نمی‌کند، باید از غذا دریافت شوند. آن‌ها به افزایش دریافت گلوکز و کاهش مقاومت به انسولین کمک می‌کنند.
- کاهش فشار خون: فشار خون، فشار خون موجود در سرخرگ‌های دستگاه گردش خون است. بالا بودن آن می‌تواند زمینه‌ساز بیماری‌های بسیاری باشد.
- کاهش HbA1c: HbA1c شایع‌ترین آزمایش تشخیص دیابت است و HbA1c میانگین گلوکز در 2-3 ماه گذشته را نشان می‌دهد.
در مجموع، نتایج نشان می‌دهند با تغذیه مطابق رژیم مدیترانه‌ای می‌توانید به حذف عوامل خطر دخیل در دیابت نوع 2 و بیماری‌های دیگری مانند بیماری قلبی‌عروقی و سرطان و در نتیجه کاهش خطر بیماری کمک کنید.
نتیجه
مطالعات علمی فراوانی مطرح می‌کنند رژیم مدیترانه‌ای هم به کاهش خطر دیابت نوع 2 کمک می‌کند و هم از فرایند درمان حمایت می‌کند. بنابراین برای بهبود سلامت عمومی و پیشگیری از دیابت نوع 2، تغذیه مطابق این الگو را توصیه می‌کنیم. با رژیم مدیترانه‌ای می‌توانید علاوه بر خطر دیابت نوع 2، خطر بیماری‌های فراوانی مانند سرطان، بیماری‌های روده، بیماری قلبی‌عروقی و آلزایمر را کاهش دهید.
منابع
Mediterranean Diet Effects on Type 2 Diabetes Prevention, Disease Progression, and Related Mechanisms. A Review.
Nutrients, 27 July 2020.
2. Koloverou E, Esposito K, Giugliano D et al.
The Effect of Mediterranean Diet on the Development of Type 2 Diabetes Mellitus: a Meta-Analysis of 10 Prospective Studies.
Metabolism, 24 April 2014.
3. Schwingshackl L, Missbach B, König J et al.
Adherence to a Mediterranean Diet and Risk of Diabetes: a Systematic Review and Meta-Analysis.
Public Health Nutrition, 22 August 2014.
4. Jannasch F, Kröger J, Schulze M.B.
Dietary Patterns and Type 2 Diabetes: A Systematic Literature Review and Meta-Analysis of Prospective Studies.
The Journal of Nutrition, 19 April 2017.
5. Guasch-Ferré M, Hruby A, Salas-Salvadó J et al.
Olive Oil Consumption and Risk of Type 2 Diabetes in US Women.
Observational Study, 8 July 2015.
6. Huo R, Du T, Xu Y et al.
Effects of Mediterranean-Style Diet on Glycemic Control, Weight Loss and Cardiovascular Risk Factors among Type 2 Diabetes Individuals: a Meta-Analysis.
7. Panagiotakos D.B, Tzima N, Pitsavos C et al.
The Association between Adherence to the Mediterranean Diet and Fasting Indices of Glucose Homoeostasis: The ATTICA Study.
Journal of the American College of Nutrition, 06 December 2005.
8. Ahmad S, Demler O. V, Sun Q et al.
Association of the Mediterranean Diet With Onset of Diabetes in the Women's Health Study.
JAMA Network Open, November 19 2020.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.