سندرم تخمدان پلی‌کیستیک چیست و چگونه درمان می‌شود؟

زنی 22 ساله به دلیل موهای زائد شدید بدن و قاعدگی نامنظم مراجعه کرده است. توضیح می‌دهد به‌شکلی غیرمنتظره قاعدگی‌های کم‌تعداد (سالانه 5 یا 6 بار) دارد. موها سیاه و ضخیم شروع به رشد کرده‌اند. شکایت‌ها با افزایش وزن در دوران دانشگاه بیشتر می‌شوند...

تخمدان پلی‌کیستیک چیست؟

تخمدان پلی‌کیستیک وجود کیست‌های متعدد در تخمدان و در نتیجه در زنان، بروز عدم تعادل هورمونی است.

تخمدان اندام تولیدمثل زنانه است که سلول‌های جنسی زنانه (تخمک‌ها) را در خود دارد. تخمک‌ها تا بلوغ بالغ نمی‌شوند و پس از رسیدن به بلوغ، تخمک‌های بالغ یکی‌یکی به رحم فرستاده می‌شوند. این روند تا یائسگی ادامه می‌یابد.

تخمدان‌ها 2 کار اصلی دارند:

• کیسه‌های کوچک حاوی تخمک که به‌طور طبیعی در تخمدان هر زن وجود دارند بالغ می‌شوند و با پاره شدن، یک تخمک آزاد می‌کنند.
• دو هورمون زنانه به نام فولیکولین و لوتئین ترشح می‌کنند.

در تخمدان‌ها بیماری‌های فراوانی از ناهنجاری‌های مادرزادی ساختار تا سرطان دیده می‌شود.

کیست، ساختاری شایع در بدن شبیه کیسه یا کپسول بسته است که درون آن چربی، مایعی شبیه آب یا ماده‌ای گازی وجود دارد. کیست‌ها در بافت تشکیل می‌شوند و می‌توانند در اندام‌های داخلی، سطح پوست یا هر نقطهٔ بدن باشند و معمولاً خوش‌خیم‌اند. بعضی بی‌نشانه‌اند و بعضی درد ایجاد می‌کنند. کیست‌های تخمدان در زنان سن باروری و معمولاً جوان شایع‌اند و بیشتر آنها خوش‌خیم هستند.

کیست‌های تخمدان، چون کار تخمدان از بلوغ شروع و با یائسگی تمام می‌شود، در زنان پیش از بلوغ که قاعدگی آغاز نشده و همچنین زنان یائسه چندان دیده نمی‌شوند.

تخمدان‌های پلی‌کیستیک چگونه ایجاد می‌شوند؟

کیسه‌های کوچک حاوی تخمک (فولیکول‌ها) باید هر ماه منظم پاره شوند؛ اگر رشدشان مختل شود، به شکل کیست در تخمدان باقی می‌مانند. با تکرار این وضعیت تعداد ساختارهای کیستی پاره‌نشده افزایش می‌یابد و تجمع کیست‌های کوچک متعدد در تخمدان موجب بیماری تخمدان پلی‌کیستیک می‌شود. تخمک‌گذاری نیمه‌تمام تعداد کیست‌ها را زیاد می‌کند و با افزایش آنها تعادل هورمونی حساس تخمدان بیشتر مختل و روند دشوارتر می‌شود.

شایع‌ترین اختلالات ناشی از عدم تعادل هورمونی این کیست‌های متعدد عبارت‌اند از؛

• تولید بیش از حد آندروژن،
• افزایش سطح هورمون لوتئینیزه‌کننده (LH)
• کاهش سطح هورمون محرک فولیکول (FSH)

سازوکار بعضی از این تغییرات کاملاً روشن نیست. تخمدان‌ها در این وضعیت آندروژن بیش از حد ترشح می‌کنند.

آندروژن گروهی از هورمون‌هاست که در هر دو جنس وجود دارد و مهم‌ترین نقش را در رشد و تکامل دستگاه تولیدمثل مردان دارد. مهم‌ترین هورمون این گروه تستوسترون است که در مردان از بیضه‌ها ترشح می‌شود. افزایش آندروژن مشکلاتی را به همراه خواهد آورد که در ادامه تعریف می‌کنیم.  

- موضوع مرتبط: گیرندهٔ آندروژن چیست؟ مولکول اصلی در ایجاد سرطان پروستات

عوامل خطر سندرم تخمدان پلی‌کیستیک

اگرچه علت سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PKOS) کاملاً روشن نیست، عوامل ژنتیکی مطرح هستند. این مشکل در خانوادهٔ افراد دارای PKOS شایع‌تر است. وجود قاعدگی نامنظم یا دیابت در زنان خانواده خطر PKOS را افزایش می‌دهد.

سندرم تخمدان پلی‌کیستیک اختلالی با ترشح بیش از حد آندروژن، اختلال تخمک‌گذاری و ظاهر کیستی ساختار تخمدان است.

PKOS کلاسیک %6 تا %10 زنان سن باروری را درگیر می‌کند و بر اثر آندروژن اضافی مشکلات مهمی ایجاد می‌کند. موهای زائد مردانه، آکنهٔ شدید (جوش) و افزایش وزن ممکن است دیده شوند.

نشانه‌های سندرم تخمدان پلی‌کیستیک چیست؟

این سندرم بیشتر با افزایش غیرطبیعی موهای زائد یا بی‌نظمی قاعدگی بروز می‌کند. فاصلهٔ قاعدگی‌ها کمتر از 21 روز یا بیشتر از 35 روز و نامنظم است. نشانه‌های کلی PKOS چنین‌اند؛

• موهای زائد (مانند سینه، شکم و پشت)
• نازک شدن مو و طاسی (مانند مردان)
• بی‌نظمی قاعدگی
• آکنه و پوست چرب
• افزایش وزن (به‌ویژه در شکم)
• دیر باردار شدن یا ناتوانی در بارداری (ناباروری)
• زوائد پوستی گردن یا زیربغل
• لکه‌های تیره یا ضخیم پوست پشت گردن، زیربغل و زیر پستان‌ها

- موضوع مرتبط: اطلاعات انجماد جنین و درمان ناباروری برای بیماران سرطانی

اگر تخمدان پلی‌کیستیک درمان نشود چه می‌شود؟ – دیگر مشکلات سلامت ناشی از آن

سندرم تخمدان پلی‌کیستیک شایع‌ترین علت ناباروری ناشی از مشکلات تخمک‌گذاری است. این اختلال چندعاملی آثار محیطی مختلفی نیز دارد، مانند کمک به چاقی. علاوه بر این، این سندرم با مقاومت به انسولین و ایجاد آن، دیابت نوع 2, کلسترول بالا، بیماری‌های قلبی و پرفشاری خون نیز ارتباط دارد.

- موضوع مرتبط: رابطهٔ سرطان و دیابت به‌طور قطعی اثبات شد

تخمدان‌های پلی‌کیستیک، PKOS و خطر سرطان

کیست‌های تخمدان معمولاً نشانه ندارند و در معاینهٔ معمول زنان شناسایی می‌شوند. بنابراین معاینهٔ منظم اهمیت دارد. مواجههٔ طولانی با سطح بالای هورمون ناشی از PKOS، یعنی استروژن ، به تحریک مداوم میتوژنیک آندومتر (رحم) می‌انجامد و در نتیجه خطر سرطان رحم را افزایش می‌دهد (تا 2,7 برابر). در PKOS استروژن افزایش و پروژسترون کاهش می‌یابد. استروژن تشکیل سلول جدید را تحریک می‌کند و پروژسترون موجب بلوغ آنها می‌شود. اگرچه رابطهٔ PKOS با سرطان تخمدان روشن نیست، بعضی مطالعات دربارهٔ سرطان تخمدان افزایش خطر تا 2,5 برابر را بیان کرده‌اند.

تحلیل مطالعات موجود گردآوری‌شده در 2020 به‌طور کلی نشان داد رابطهٔ PKOS با سرطان تخمدان روشن نیست، اما با خطر سرطان رحم ارتباط دارد.

تحلیلی به‌روز دربارهٔ PKOS و خطر سرطان‌های زنان

خطر سرطان در کل شامل عواملی مانند سبک زندگی، درمان‌های هورمونی، عوامل متابولیک و غذایی، اضافه‌وزن، فعالیت بدنی، عادت‌های سمی و سن است. در زنان دارای PKOS، خطر سرطان‌های زنانمسئله‌ای حل‌نشده است که شدت سندرم، درمان‌های اختصاصی و سبک زندگی بر آن اثر دارند. چون علت‌شناسی و آسیب‌شناسی PKOS هنوز روشن نیست، معیارهای تشخیص محل بحث‌اند و اختلالات هورمونی و متابولیک بسیار پیچیده‌اند، هنوز مطالعات باکیفیت اثبات‌کنندهٔ این ارتباط محدودند.

PKOS از شایع‌ترین علل مؤثر بر اختلالات هورمونی موجب ناباروری زنان است. ناباروری نیز با سرطان مرتبط دانسته شده، اگرچه ارتباط آن با سرطان پستان و سرطان تخمدان روشن نیست.

- موضوع مرتبط: آیا درمان و فناوری‌های باروری–ناباروری خطر سرطان تخمدان را افزایش می‌دهند؟

خطر سرطان پستان

در مطالعه‌ای با مدل موش صحرایی، احتمال ارتباط تغییرات هورمونی و متابولیک شبیه PKOS با سرطان پستان نشان داده شد. مطالعه‌ای دیگر فرضیهٔ شباهت ژن‌های مشکل‌دار بیماران PKOS با ژن‌های مرتبط با سرطان پستان را مطرح کرد. بعضی مطالعات نیز بر احتمال ارتباط افزایش چاقی بیماران PKOS با خطر سرطان پستان تأکید کردند.

در مقابل، در تحلیلی شامل هشت مطالعه با 45.470 شرکت‌کنندهٔ مبتلا به PKOS، تأیید شد که PKOS خطر سرطان پستان را افزایش نمی‌دهد.

در مطالعات همگروهی جداگانه در دانمارک و سوئد نیز خطر سرطان پستان بیماران PKOS مشابه جمعیت عمومی گزارش شد.  

خطر سرطان رحم

از نظر هورمونی، بیان بیش از حد LH در بیماران PKOS شناخته شده است. نشان داده شده گیرنده‌های LH (محل اتصال آن روی سطح سلول) در آندومتر بیماران PKOS دارای سرطان رحم به میزان زیادی بیان می‌شوند. بر این اساس مطالعات فراوان افزایش سرطان رحم را در زنان PKOS نشان می‌دهند.

در مطالعه‌ای دیگر، درمان بیماران سرطان رحم با متفورمین با کاهش میزان مرگ‌ومیر کلی مرتبط بود و مشاهده شد حفظ کنترل متابولیک و هورمونی مناسب در سراسر زندگی بیماران PKOS ممکن است خطر سرطان رحم را نیز کاهش دهد.

خطر سرطان تخمدان

خطر سرطان تخمدان با تغییرات هورمونی سنین باروری و افزایش تعداد چرخه‌های تخمک‌گذاری در طول زندگی مرتبط دانسته شده است. تأثیر تعداد کم چرخه‌های قاعدگی با سرطان‌زایی بیشتر ارتباط داده شده است.

مطالعات اخیر به ویژگی‌های مشترک miRNA و mRMA زنان دارای قاعدگی نامنظم با زنان سرطان تخمدان توجه داده‌اند. همچنین متیلاسیون DNA و miRNAها در دیوارهٔ تخمدان زنان PKOS غیرطبیعی یافت شده‌اند و تصور می‌شود خطر سرطان تخمدان در این جمعیت بیشتر باشد.

داده‌های مطالعهٔ همگروهی سوئد ارتباط PKOS و سرطان تخمدان را نشان دادند، اما در مطالعهٔ دیگری در تایوان چنین ارتباطی یافت نشد. مطالعات اخیر دیگر نیز نبود رابطهٔ چرخهٔ قاعدگی و PKOS با سرطان تخمدان را گزارش کردند. خلاصه اینکه رابطهٔ PKOS و سرطان تخمدان هنوز روشن نشده است.

در نتیجه، PKOS نه‌فقط به دلیل علت‌شناسی و آسیب‌شناسی نامشخص، بلکه به دلیل بحث‌های تشخیص، درمان و پیامدهای بلندمدت همچنان بیماری اسرارآمیزی است. بنابراین ارتباط آن با خطر سرطان‌های زنان به دلیل مطالعات ناکافی و بحث‌برانگیز بودن مطالعات موجود هنوز روشن نیست. طبق تحلیل گستردهٔ مطالعات موجود تا 2020، می‌توان گفت PKOS با سرطان پستان ارتباط ندارد، ممکن است خطر سرطان رحم را افزایش دهد و دربارهٔ سرطان تخمدان نمی‌توان نظر روشنی داد.

به دلیل محدود بودن مطالعات و حتی کم بودن تعداد بیماران بررسی‌شده در برخی از آنها، برای درک خطر منطقی میان PKOS و سرطان‌های زنان، به موارد گسترده‌تر از مطالعات بالینینیاز است.

PKOS چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پیش از تشخیص PKOS سابقهٔ پزشکی و نشانه‌ها بررسی می‌شوند. پس از معاینهٔ جسمی ممکن است معاینهٔ لگن انجام شود. چون بعضی نشانه‌های بالا با مشکلات سلامت دیگر مشابه‌اند، از سونوگرافی و آزمایش خون استفاده می‌شود.

• سونوگرافی: برای بررسی اندازهٔ تخمدان‌ها و وجود کیست، فرد با سونوگرافی معاینه می‌شود. ضخامت آندومتر نیز بررسی می‌شود.
• آزمایش‌های خون: بالا بودن سطح آندروژن و هورمون‌های دیگر بررسی و قند خون کنترل می‌شود. ممکن است سطح کلسترول و تری‌گلیسرید نیز بررسی شود.

تخمدان‌های پلی‌کیستیک (PKOS) چگونه درمان می‌شوند؟

در درمان PKOS تعداد 2 منطق اصلی وجود دارد. چون هدف جلوگیری از تخمک‌گذاری نیمه‌تمام است، یا نباید تخمک‌گذاری اصلاً آغاز شود یا باید درمان‌های کامل‌کنندهٔ آن انجام شوند.

• برای روش نخست، ضدبارداری‌های خوراکی یعنی قرص‌های جلوگیری از بارداری قابل استفاده‌اند، زیرا با متوقف کردن تخمک‌گذاری پیش از رشد فولیکول، از رحم محافظت می‌کنند.
• برای حالت دوم درمان‌های دارویی مشخص انجام می‌شوند. داروهایی برای تنظیم تعادل هورمونی مختل‌شده داده می‌شوند و با این روش‌ها کیست‌های تخمدان به‌مرور کاهش می‌یابند.

اما اگر زن مبتلا خواهان فرزند باشد، چون قرص‌های ضدبارداری مانع آن می‌شوند، گزینه‌های درمان اختصاصی فرد برنامه‌ریزی می‌شوند.

ضدبارداری‌های خوراکی (قرص‌های جلوگیری) نقش اصلی درمان دارویی را دارند و چرخهٔ قاعدگی و تعادل هورمونی را تنظیم می‌کنند. در صورت پاسخ نگرفتن طی 6 ماه، اضافه کردن اسپیرونولاکتون توصیه می‌شود. همچنین در شرایط موجب ضخیم شدن دیوارهٔ رحمو ضایعاتی که ممکن است به سرطان برسند، ضدبارداری خوراکی توصیه می‌شود و در بیمارانی که بدنشان آن را نمی‌پذیرد، مستقیماً هورمون پروژسترون داده می‌شود.

- موضوع مرتبط: درمان جایگزینی هورمون چیست؟ کدام زنان چه زمانی باید استفاده کنند؟

در زنانی که خواهان بارداری‌اند و اضافه‌وزن یا چاقی نیز دارند، ابتدا کاهش وزن هدف قرار می‌گیرد، چون تصور می‌شود بر درمان اثر مثبت دارد (یا کاهش وزن هنگام درمان مشاهده شده است). به دلیل ارتباط آشکار با دیابت، در سندرم تخمدان پلی‌کیستیک داروی دیابت یعنی متفورمین نیز می‌تواند ترجیح داده شود.

- موضوع مرتبط: کاهش وزن پروتئین‌های رگ‌زایی جدیدِ دیده‌شده در سرطان را کاهش می‌دهد