ტიპი-2 დიაბეტი და ხმელთაშუაზღვის დიეტა

Diabetes Mellitus (DM), მოკლედ დიაბეტი, ხალხში შაქრის დაავადებად არის ცნობილი. დიაბეტი მეტაბოლური დაავადებაა, რომელიც სისხლში შაქრის მაღალი დონით (ჰიპერგლიკემიით) მიმდინარეობს. ვარაუდობენ, რომ დღეს არსებული 425 მილიონი დიაბეტიანი პაციენტი 2035 წლისთვის 592 მილიონს მიაღწევს. დიაბეტის განვითარება და პროგრესირება კვებასთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული. ხმელთაშუაზღვის დიეტა კი დიაბეტისგან დაცვის ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტიანი კვების მოდელია. US News and World Report-ის„ყველაზე ჯანსაღი დიეტები 2020“ სიაში სხვადასხვა დაავადებაზე გავლენის მიხედვით რანჟირებისას ვხედავთ, რომ დიაბეტისთვის საუკეთესო კვების მოდელია ხმელთაშუაზღვის დიეტის მოდელი. ამ ვრცელ მიმოხილვაში დიაბეტისა და ხმელთაშუაზღვის დიეტის კავშირს წარმოგიდგენთ.

რა არის დიაბეტი და როგორ ვითარდება?

დიაბეტი ქრონიკული მეტაბოლური დაავადებაა, რომელიც ორგანიზმში მიღებული საკვების ენერგიად გარდაქმნაზე მოქმედებს და სისხლში შაქრის მაღალი დონით ხასიათდება.

მიღებული საკვები სისხლში შაქარს ზრდის. მის ენერგიად გამოსაყენებლად შაქარი სისხლიდან სხეულის უჯრედებში (კუნთის, ცხიმისა და ღვიძლის უჯრედებში) უნდა შევიდეს. ამიტომ, როდესაც სისხლში შაქარი მაღალ დონეს აღწევს, პანკრეასის ბეტა უჯრედებიდან სისხლში „ინსულინად“ წოდებული ჰორმონი გამოიყოფა. ის შაქარს სისხლიდან გამოყოფს და უჯრედში შესვლას უზრუნველყოფს.

დიაბეტისას ორგანიზმი საკმარის ინსულინს ვერ წარმოქმნის ან წარმოქმნილს ვერ იყენებს – ამას ინსულინრეზისტენტობის განვითარებას ვუწოდებთ. შედეგად სისხლში შაქარი მაღალ დონეს აღწევს. თუ მდგომარეობა ხანგრძლივად უკონტროლო რჩება, შეიძლება კანის წყლულები და შეუხორცებელი ჭრილობები, დიაბეტურ ნეიროპათიად წოდებული ნერვის დაზიანება, თვალის პრობლემები და მხედველობის დაკარგვა, თირკმლის დაავადება, ინსულტი და გულ-სისხლძარღვთა დაავადების მსგავსი მძიმე პრობლემები გამოიწვიოს.

დიაბეტს რამდენიმე სახეობა აქვს, ყველაზე გავრცელებულია ტიპი 1, ტიპი 2 და გესტაციური დიაბეტი. ტიპი 1 დიაბეტი აუტოიმუნური დარღვევის შედეგად ორგანიზმის მიერ ინსულინის წარმოქმნის უუნარობით გამოწვეული დაავადებაა.

• ტიპი 1 დიაბეტის განვითარებაში გენეტიკურ ფაქტორებთან ერთად ვირუსები და ინფექციებიც შეიძლება მონაწილეობდეს. ამ ტიპში ადამიანი ინსულინით მკურნალობაზეა დამოკიდებული და ექიმი სისხლის შაქრის კონტროლისთვის ინსულინს იწყებს.
• ტიპი 2 დიაბეტიტიპი 1-თან შედარებით ბევრად ხშირია და ყველა დიაბეტის დაახლოებით %90-ს შეადგენს. ტიპი 2 დიაბეტი უმეტესად გენეტიკური ფაქტორებით მომზადებული ინსულინრეზისტენტობის ფონზე ინსულინის სეკრეციის პროგრესირებადი დარღვევით და/ან უკმარისობით ხასიათდება. ცხოვრების წესი ტიპი 2 დიაბეტის განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
• გესტაციური დიაბეტი ორსულობისას ინსულინისადმი ნაკლებად მგრძნობიარე ქალებში გვხვდება. უმეტესად ორსულობის შემდეგ უმჯობესდება, თუმცა ტიპი 2 დიაბეტის რისკფაქტორია. ამიტომ ბავშვისა და დედის ჯანმრთელობისთვის მისი კონტროლი აუცილებელია.

- დაკავშირებული თემა: რა არის დიაბეტი, პრედიაბეტი და ინსულინრეზისტენტობა? სიმპტომები და მკურნალობა 

რატომ ვითარდება ტიპი 2 დიაბეტი? რისკფაქტორები

ტიპი 2 დიაბეტის ძირითადი სიმპტომებია ძლიერი წყურვილი, ხშირი შარდვა, სისუსტე, ჭრილობების ნელი შეხორცება, ბუნდოვანი მხედველობა, აუხსნელი უეცარი წონის კლება, კისრისა და იღლიის არეების გამუქება.  

მსოფლიოში ტიპი 2 დიაბეტის სიხშირე ყოველდღიურად იზრდება. ამაში დიდი როლი აქვს დასავლური ცხოვრების წესისა და შეცვლილი კვებითი ჩვევებით გაზრდილ სიმსუქნეს. ტიპი 2 დიაბეტის განვითარებაში რამდენიმე ძირითადი რისკფაქტორი მონაწილეობს;

• წონა: ჭარბი წონა და სიმსუქნეტიპი 2 დიაბეტის უმნიშვნელოვანესი რისკფაქტორია. თუმცა ნორმალური წონის ადამიანებსაც შეიძლება ტიპი 2 დიაბეტი განუვითარდეთ. 
• არაჯანსაღი კვება: დასავლური სტილის, შაქრითა და ცხიმით მდიდარი კვება ტიპი 2 დიაბეტის რისკს ზრდის.
• უმოძრაო ცხოვრება: ფიზიკური აქტივობა ნორმალური წონის შენარჩუნებასთან ერთად გლუკოზის ენერგიად გამოყენებასა და უჯრედების ინსულინისადმი მგრძნობელობის ზრდაში ეხმარება. 
• მუცლის გაცხიმოვნება: წელის გარშემო ცხიმის დაგროვებაჯანმრთელობისთვის გაცხიმოვნების ყველაზე საშიში სახეა. მამაკაცებში 102 cm, ქალებში კი 89 cm -ზე მაღალი წელის გარშემოწერილობა ტიპი 2 დიაბეტის რისკს ზრდის.
• ხანდაზმული ასაკი: ასაკის მატებასთან ერთად ტიპი 2 დიაბეტის რისკიც იზრდება. თუმცა არაჯანსაღი ცხოვრების ჩვევების გამო ტიპი 2 დიაბეტის სიხშირე ბავშვებში, მოზარდებსა და ახალგაზრდა ზრდასრულებშიც მატულობს.
• მემკვიდრეობითი მიდრეკილება: თუ დედას, მამას, ძმას ან დას ტიპი 2 დიაბეტი აქვს, დაავადების განვითარების რისკი უფრო მაღალია.
• პრედიაბეტი: ეს არის მდგომარეობა, როდესაც სისხლში შაქარი ნორმაზე მაღალია (უზმოზე 100-დან 125 mg/dl-მდე), თუმცა ჯერ არა იმდენად, რომ ტიპი 2 დიაბეტის დიაგნოზი დაისვას. მას დიაბეტისწინა პერიოდს ან ფარულ შაქარსაც უწოდებენ. უკონტროლო პრედიაბეტი ტიპი 2 დიაბეტად შეიძლება გადაიქცეს.
• გესტაციური დიაბეტი: გესტაციური დიაბეტი უმეტესად ორსულობის შემდეგ უმჯობესდება. თუმცა გაუმჯობესებისა და მკურნალობის გარეშე ტიპი 2 დიაბეტად გადაქცევის შემთხვევებიც გვხვდება. განსაკუთრებით მაკროსომული ბავშვის (≥ 4 kg) მშობიარობის მქონე დედებში ტიპი 2 დიაბეტის განვითარების რისკი კიდევ უფრო მაღალია.
• პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომი: ქალებში გავრცელებული პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომი (PKOS), რომელსაც მენსტრუაციის დარღვევა, ჭარბთმიანობა და სიმსუქნე ახასიათებს, ტიპი 2 დიაბეტის რისკს ზრდის.

ყველა რისკფაქტორის განხილვისას შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ზოგი მათგანი (წონა, მუცლის ცხიმი, პრედიაბეტი) ჯანსაღ კვებას პირდაპირ უკავშირდება. შესაბამისად, კვებითი ჩვევების გამოსწორებისას დიაბეტის რისკის შემცირებაზეც შეიძლება საუბარი.

ბოლო წლებში ტიპი 2 დიაბეტისა და ზოგადი ჯანმრთელობის კავშირის კონკრეტულ კვებით მოდელებთან შემსწავლელი კვლევები გაიზარდა. მოდელებია ხმელთაშუაზღვის, ვეგეტარიანული, ვეგანური, სხვა მცენარეული, დაბალცხიმიანი და დაბალნახშირწყლოვანი კვება. თუმცა ყველა საკვები ჯგუფის ჯანსაღად და დაბალანსებულად მოცვა ხმელთაშუაზღვის მოდელს ტიპი 2 დიაბეტის რისკის შემცირებისა და ზოგადი ჯანმრთელობის გაუმჯობესების ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტიან დიეტად აქცევს. ის უკვე US News and World Report-ის „ყველაზე ჯანსაღი დიეტები 2020“ სიაში „ყველაზე ჯანსაღ“ დიეტად აირჩიეს.

• დაკავშირებული თემა: საუკეთესო დიეტები 2020

ტიპი 2 დიაბეტისა და ხმელთაშუაზღვის დიეტის კავშირი

ჯანსაღ კვებით ჩვევებთან ერთად ხმელთაშუაზღვის მოდელი ყოველდღიურ ფიზიკურ აქტივობასაც ურჩევს. ასევე სეზონური, ადგილობრივი ჯანსაღი საკვების სოციალიზაციის თანხლებით მიღებას გვთავაზობს.

მოკლედ ხმელთაშუაზღვის მოდელი გვირჩევს;

• ძირითადად: ხილს, ბოსტნეულს, ზეითუნის ზეთს, თევზს, მთლიან მარცვლეულს, პარკოსნებს, კაკლოვან ნაყოფებს, დაბალცხიმიან რძესა და ნაწარმს,
• ზომიერად: კვერცხს, კანგაცლილ თეთრ ხორცს,
• შეზღუდულად: წითელ ხორცს.

სამეცნიერო კვლევების შედეგები ხმელთაშუაზღვის დიეტასა და ტიპი-2 დიაბეტზე

არსებობს მრავალი კვლევა ხმელთაშუაზღვის მოდელის ტიპი 2 დიაბეტზე გავლენის შესახებ.

2020 წელს, “Nutrients” ჟურნალში გამოქვეყნებულმა მიმოხილვამ ბოლო 5 წლის კვლევები შეაფასა ხმელთაშუაზღვის დიეტისა და დიაბეტის კავშირზე. ასევე შეაფასა კვლევები, რომლებიც დიაბეტის რისკის დასაწევად გამოყენებულ სხვა მოდელებს ხმელთაშუაზღვის მოდელს ადარებდა. მათ შორის სისტემური მიმოხილვები და მეტაანალიზებიც იყო. მიმოხილვაში ჩართული კვლევები შესაბამისობას ჩვეულებრივ „ხმელთაშუაზღვის დიეტის ქულით“ აფასებდა. კვლევების მნიშვნელოვანმა ნაწილმა დაასკვნა, რომ ხმელთაშუაზღვის დიეტას ტიპი 2 დიაბეტზე დადებითი გავლენა აქვს (წყარო 1).

ამ კვლევებს შორის, 2014 წელს “Metabolism” ჟურნალში გამოქვეყნებულმა მეტაანალიზმა სულ 136,846 მონაწილით ჩატარებული 10 განსხვავებული კვლევა შეაფასა. შეადარეს მოდელთან ყველაზე შესაბამისი და ყველაზე შეუსაბამო კვების ჯგუფები. შედეგად, ხმელთაშუაზღვის მოდელის მიმდევართა ტიპი 2 დიაბეტის განვითარების რისკი %23 ნაკლები აღმოჩნდა (წყარო 2).  

სხვა კვლევა კი 2014 წელს „Public Health Nutrition“ ჟურნალში გამოქვეყნდა. მასში 2007-2014 წლებში გამოქვეყნებული და 122.810 პირის მონაწილეობით ჩატარებული 9 კვლევა შეაფასეს. წინა შედეგის მსგავსად, მოდელის შესაბამისმა კვებამ დიაბეტის რისკი %19 შეამცირა (წყარო 3).  

2017 წელს „The Journal of Nutrition“ ჟურნალში გამოქვეყნებულ მეტაანალიზსა და სისტემურ მიმოხილვაში სულ 1,5 მილიონი პირის მონაწილეობით ჩატარებული 48 კვლევა გაანალიზდა. კვლევები სხვადასხვა კვებითი მოდელის ტიპი 2 დიეტაზე გავლენის შესაფასებლად ჩატარდა. მათ შორის იყო DASH დიეტა და AHEI სკალა. „Dietary Approaches to Stop Hypertension“ სახელით ცნობილი DASH დიეტის თურქული შესატყვისია „კვებითი მიდგომები ჰიპერტენზიის თავიდან ასაცილებლად“. ის ძირითადად ხმელთაშუაზღვის დიეტას ჰგავს. მთავარი განსხვავება ისაა, რომ DASH-ში მარილის მიღება 1.500-2.300 mg ფარგლებში იზღუდება. AHEI სკალა კი 2 წელზე უფროსი ადამიანების ჯანსაღი და დაბალანსებული კვების უზრუნველსაყოფად შექმნილი Dietary Guidelines for Americans „ამერიკელებისთვის კვების გზამკვლევის“ შინაარსთან შესაბამისობის აღსაწერად შემუშავებული სკალაა. შედეგად დაასკვნეს, რომ ხმელთაშუაზღვის დიეტის, DASH-ისა და AHEI-ის შინაარსობრივი განსხვავებების მიუხედავად, თითოეულს ტიპი 2 დიაბეტის რისკზე მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს (წყარო 4).

DASH-სა და AHEI-ს გარდა, ხმელთაშუაზღვის დიეტა დაბალცხიმიან ან ნახშირწყლების შემცველ პალეო, ვეგეტარიანულ და ვეგანურ კვებით მოდელებსაც ედარება. ყველა ეს მოდელი ჯანმრთელობისთვის უარყოფითად მოქმედ, სისხლში შაქრის უეცარი მატებისა ან წონის ზრდის გამომწვევ საკვებს ზღუდავს და ამიტომ ტიპი 2 დიაბეტის რისკზე დადებითად მოქმედებს.

ხმელთაშუაზღვის მოდელის კომპონენტების ტიპი 2 დიაბეტთან კავშირზე კიდევ უფრო მეტი სამეცნიერო პუბლიკაცია არსებობს. მაგალითად, 2015 წელს „American Journal of Clinical Nutrition“ ჟურნალში გამოქვეყნებულმა კვლევამ მოდელში არსებული ზეითუნის ზეთის გავლენა შეისწავლა ტიპი 2 დიაბეტზე. კვლევა ასაკით 25-65 წლის 145.087 ადამიანით ჩატარდა. მონაწილეებს 22 წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ. საკვების მოხმარება ყოველ 4 წელიწადში კვების სიხშირის კითხვარით მოწმდებოდა. 22 წლის დაკვირვების შედეგად, 9.652 ადამიანს დიაბეტი დაუდგინდა. დაასკვნეს, რომ მარგარინის, კარაქისა და მაიონეზის ნაცვლად ზეითუნის ზეთს ტიპი 2 დიაბეტის რისკის შემცირება შესაბამისად; %5, %8 და %15 შეუძლია (წყარო 5).  

American Diabetes Association „ამერიკის დიაბეტის ასოციაცია“ (ADA) რისკის შესამცირებლად ან მკურნალობის მხარდასაჭერად ლიპიდური პროფილის (ქოლესტერინის დონეების), წონის, სისხლის შაქრის, HbA1c მაჩვენებლების (ბოლო 3 თვეში ერითროციტების ჰემოგლობინზე შეკავშირებული შაქრის რაოდენობის) და წნევის იდეალურ დიაპაზონში შენარჩუნების მნიშვნელობას აღნიშნავს. ამისთვის კი ჯანსაღი კვებისა და ცხოვრების ჩვევების შეძენაა საჭირო.   

კვლევები ამტკიცებს, რომ ხმელთაშუაზღვის მოდელის დადებითი გავლენა დიაბეტის მარკერების, HbA1c-ის, უზმოზე სისხლის შაქრის, უზმოზე ინსულინისა და HOMA-IR-ის (ინსულინრეზისტენტობის ტესტი) მაჩვენებლებზე ტიპი 2 დიაბეტის რისკის შემცირებას ან მკურნალობის მხარდაჭერას ეხმარება. ერთად განვიხილოთ დიეტისა და გლიკემიური კონტროლის კავშირის კვლევები;

2014 წელს “European Journal of Clinical Journal” ჟურნალში გამოქვეყნებულმა მეტაანალიზმა 9 რანდომიზებული კონტროლირებული კვლევა შეაფასა. მათში ტიპი 2 დიაბეტის მქონე პირებში ხმელთაშუაზღვის მოდელის გავლენა გლიკემიურ კონტროლზე, წონასა და გულ-სისხლძარღვთა რისკფაქტორებზე გამოიკვლიეს. მოდელი დაბალცხიმიან, კალორიების შეუზღუდავ ან ყოველდღიური კვების უცვლელ საკონტროლო დიეტებს შეადარეს. მეტაანალიზის შედეგები მის მეტ ეფექტიანობას აჩვენებს სხვა მოდელებთან შედარებით. ხმელთაშუაზღვის მოდელის; HbA1c-ზე, უზმოზე სისხლის შაქარსა და ინსულინზე გავლენის სხვა კვებით მოდელებთან შედარებისას;

• HbA1c, უზმოზე სისხლის შაქარი და ინსულინი შესაბამისად; %0,3, 13 mg/dL, 0,55 μU/ml -ით მეტად მცირდება (წყარო 6).

"Journal of the American College of Nutrition" ჟურნალში, 2007 წელს გამოქვეყნებული კვლევა ასაკით 18-89 წლის სულ 3042 (მამაკაცი: 1514; ქალი:1528) მონაწილით ჩატარდა. მიზანი იყო მოდელის გავლენის შეფასება უზმოზე სისხლის შაქარზე, ინსულინსა და HOMA-IR-ზე (ინსულინრეზისტენტობის ტესტი). მონაწილეებს გულ-სისხლძარღვთა დაავადების ისტორია არ ჰქონდათ. თუმცა ტიპი 2 დიაბეტის წილი ქალებში %6, მამაკაცებში კი %7,9იყო. შედეგად, მაღალი შესაბამისობის მქონე მონაწილეებში დაბალთან შედარებით;

• უზმოზე სისხლის შაქარი და ინსულინი %15; ხოლო HOMA-IR დონე %27 ნაკლები იყო (წყარო 7).  

დიაბეტის კვლევები აჩვენებს, რომ მის განვითარებაში მონაწილე სხვადასხვა მექანიზმი ერთმანეთთანაა დაკავშირებული. პათოფიზიოლოგიური პროცესი ძირითადად პანკრეასის ბეტა უჯრედებიდან ინსულინის არასაკმარისი გამოყოფით ან გამოყოფილის გამოუყენებლობით (ინსულინრეზისტენტობით) გამოწვეული მაღალი სისხლის შაქარია. ორივე შემთხვევაში ნახშირწყლების, ცილებისა და ცხიმების მეტაბოლიზმი ირღვევა. არასაკმარისი სეკრეცია გენეტიკასა და ასაკთან ერთად შეიძლება ლიპოტოქსიკურობის, გლუკოტოქსიკურობის, რეაქტიული ჟანგბადის სახეობების, ანთებისა და ინსულინრეზისტენტობით გამოწვეული უჯრედული სტრესის შედეგიც იყოს. ამ ტერმინების გაგება დაავადების განვითარების მექანიზმის გასაგებად მნიშვნელოვანია. ერთად განვიხილოთ მათი მნიშვნელობა;

• ლიპოტოქსიკურობა: კუნთში, ღვიძლსა და პანკრეასში ტრიგლიცერიდების ჭარბი დაგროვება უჯრედების ფუნქციას არღვევს. ამას ლიპოტოქსიკურობა ეწოდება.
• გლუკოტოქსიკურობა: მას შაქრით მოწამვლასაც უწოდებენ. სისხლის გლუკოზის ზედმეტი მატება ინსულინის ჰორმონის წარმოქმნას არღვევს და გამოყოფა მნიშვნელოვნად მცირდება.
• ჟანგბადის რეაქტიული სახეობები (ROT): მათ განსაკუთრებით საკმარისი ანტიოქსიდანტების არმიღებისას ძლიერ საზიანო ეფექტები შეიძლება ჰქონდეს. ორგანიზმში ROT-ის დაგროვება უჯრედულ მემბრანაში ჟანგვით დაზიანებას იწვევს. შედეგად ჩნდება დიაბეტის მსგავსი ოქსიდაციური სტრესით განპირობებული ფუნქციური დარღვევები.
• ანთება: ანთება სისხლძარღვებით მომარაგებული ქსოვილების ფიზიოლოგიური პასუხების ერთობლიობაა ნებისმიერი დაზიანებისას (ცოცხალი ან არაცოცხალი უცხო ფაქტორი ან შინაგანი/გარეგანი ქსოვილოვანი დაზიანება). განსაკუთრებით მუცლის სიმსუქნისას მუცელშიდა ცხიმოვანი ქსოვილი ანთების მნიშვნელოვანი განმსაზღვრელია. ანთებითი პროცესები გლუკოტოქსიკურობას, ლიპოტოქსიკურობასა და ოქსიდაციურ სტრესს (თავისუფალი რადიკალების ზრდას) უკავშირდება. არაჯანსაღი კვებით, უმოძრაობით, ჭარბი ალკოჰოლითა და თამბაქოთი გამოწვეული ეს ფაქტორები ქსოვილებში პროანთებითი ფაქტორების გამოყოფას ზრდის, რაც ინსულინრეზისტენტობას, უჯრედების დისფუნქციას და შესაბამისად ტიპი 2 დიაბეტის რისკის ზრდას იწვევს.
• ინსულინრეზისტენტობით გამოწვეული უჯრედული სტრესი: ინსულინრეზისტენტობისას პანკრეასი ინსულინს წარმოქმნის, მაგრამ ვერ იყენებს. ამ დროს სისხლში გლუკოზისა და ინსულინის ძალიან მაღალი დონეების მიუხედავად, მათი გამოყენება ვერ ხდება.

ზემოთ აღწერილ მექანიზმში მონაწილე ფაქტორების მოცილებამ ტიპი 2 დიაბეტის რისკი შეიძლება შეამციროს. ერთად შევაფასოთ ამ მექანიზმებზე ხმელთაშუაზღვის დიეტის გავლენა, რომლის ტიპი 2 დიაბეტის განვითარების მექანიზმზე მოქმედება ყველაზე მეტადაა შესწავლილი.

ანთების საწინააღმდეგო / ანტიოქსიდანტურ ეფექტზე დამოკიდებული მექანიზმები

ადიპოზური (ცხიმოვანი) ქსოვილი, IL-1, IL-6, CRP და TNF-a მსგავს ანთებით მარკერებს გამოყოფს და შედეგად ოქსიდაციური სტრესის სტიმულირებით ანთებას იწვევს. ანთება ინსულინრეზისტენტობის პროგრესირებასა და ტიპი 2 დიაბეტში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. ამიტომ სიმსუქნე, არაჯანსაღი კვება, ჭარბი ალკოჰოლი, თამბაქო და უმოძრაობა ანთებას და შესაბამისად ტიპი 2 დიაბეტის რისკს ზრდის. ჯანსაღი კვება, აქტიური ცხოვრება და კარგი ჩვევები კი ანთების გამომწვევ პროანთებით მედიატორებს თრგუნავს და ოქსიდაციურ სტრესს ამცირებს.

ხმელთაშუაზღვის მოდელის ტიპი 2 დიაბეტზე დადებითი გავლენის ერთ-ერთი მიზეზი ბუნებრივად მაღალი და დაბალანსებული ანტიოქსიდანტური შემცველობაა. ეს ეფექტი საკვების ფენოლური ნაერთებიდან (განსაკუთრებით ფლავონოიდებიდან) მოდის. ზეითუნის ზეთში, ახალ ბოსტნეულში, ხილსა და პარკოსნებში არსებული ფენოლები პროანთებითი მედიატორების დათრგუნვით ოქსიდაციურ სტრესს შეიძლება ამცირებდეს. მაგალითად, ექსტრა ვირჯინ ზეითუნის ზეთში არსებული ოლეუროპეინის, ჰიდროქსიტიროზოლის და ტიროზოლის მსგავს ფენოლურ ნაერთებს ანტიოქსიდანტური და ანთების საწინააღმდეგო ეფექტი შეუძლია. მათ გარდა, ექსტრა ვირჯინ ზეითუნის ზეთში, თევზში, ნიგოზში, ავოკადოსა და ნუშში არსებული პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავები და მონოგაჯერებული ცხიმოვანი მჟავები (განსაკუთრებით ოლეინის მჟავა) ანთების საწინააღმდეგო მოქმედებას ეხმარება. ცხიმიან თევზში არსებული ომეგა-3 კი ტიპი 2 დიაბეტისთვის საშიში მაღალი ტრიგლიცერიდების შემცირებასა და ანთებითი აქტივობის დათრგუნვას ეხმარება. პირიქით, ცხიმიან წითელ ხორცში, კარაქსა და შეფუთულ პროდუქტებში არსებული გაჯერებული ცხიმებიპროანთებით პროცესებს უწყობს ხელს. ხმელთაშუაზღვის მოდელის განხილვისას ჩანს, რომ გაჯერებული ცხიმით მდიდარი საკვები შეზღუდულია. ამით უჯერი ცხიმები გაჯერებულზე ბევრად მეტი მიიღება, ოქსიდაციური სტრესი ითრგუნება და ბეტა უჯრედების ფუნქცია უმჯობესდება. 

მთლიანი მარცვლეულის, ბოსტნეულის, ხილისა და პარკოსნებისგან მიღებული ბევრი ბოჭკო კი IL-6, TNF-a, CRP მსგავსი ანთებითი მარკერების შრატის დონის დაწევაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს.

 გლუკაგონის მსგავსი პეპტიდის ნაერთებზე დამოკიდებული მექანიზმები

გლუკაგონის მსგავსი პეპტიდი (GLP-1) ინკრეტინული ჰორმონია, რომელიც ინსულინის წარმოქმნასა და გამოყოფას ეხმარება. ის ასევე პანკრეასის ლანგერჰანსის კუნძულებიდან გამოყოფილი, სისხლის შაქრის ამწევი გლუკაგონის ჰორმონის გამოყოფას ბლოკავს და კუჭის დაცლას აყოვნებს. ეს თვისებები GLP-1-ს ტიპი 2 დიაბეტის მართვაში ძალზე მნიშვნელოვანს ხდის. GLP-1 ენდოთელურ ქსოვილში (სისხლისა და ლიმფური ძარღვების შიდა ზედაპირის ქსოვილი) ანტიოქსიდანტურ დაცვას აძლიერებს და ოქსიდაციური სტრესის დათრგუნვას უწყობს ხელს. შედეგად ენდოთელიუმის ფუნქციას ეხმარება. ცენტრალური ნერვული სისტემის დონეზე დანაყრებაზეც მოქმედებს და მადას ამცირებს. ამით დღიური კალორიების კონტროლით ცხიმოვანი ქსოვილის დაგროვების პრევენციას ეხმარება. მიიჩნევა, რომ ჰიპერგლიკემია ოქსიდაციური სტრესის ზრდით GLP-1 რეზისტენტობას ზრდის. ბეტა უჯრედების GLP-1-ისადმი წინააღმდეგობამ მათი წარმოქმნის პროგრესირებადი დარღვევები შეიძლება გამოიწვიოს. ხმელთაშუაზღვის მოდელის საკვები, GPR120 მსგავსი G ცილასთან შეწყვილებული რეცეპტორების ზრდით, GLP-1-ის L-უჯრედებიდან გამოყოფას ზრდის. გაზრდილი GLP-1-ის შედეგად ბეტა უჯრედებიდან მეტი ინსულინი გამოიყოფა და ჭამის შემდეგ ჰიპერგლიკემიის პრევენციას ეხმარება.

განტოტვილჯაჭვიანი ამინომჟავების მართვაზე დამოკიდებული მექანიზმები

განტოტვილჯაჭვიანი ამინომჟავები (DZAA); ენერგიის ჰომეოსტაზში, კვებით მეტაბოლიზმში, ნაწლავის ჯანმრთელობაში, იმუნურ სისტემასა და დაავადებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. ინსულინრეზისტენტობისას სისხლში DZAA შეიძლება გაიზარდოს. მიზეზია მათი შემცირებული / დარღვეული დაშლით შრატში დონის მატება. ამიტომ მომატებული DZAA (ვალინი, ლეიცინი, იზოლეიცინი), ტიპი 2 დიაბეტის განვითარებას უკავშირდება. გაზრდილმა BCAA დონემ, mTOR complex 1-ის (mTORC1) გააქტიურებით, ინსულინრეზისტენტობას შეიძლება შეუწყოს ხელი. DZAA ასევე ტრანსკრიფციის ფაქტორ NF-κB-ის აქტივაციას იწვევს და პროანთებითი ციტოკინების (IL-6, TNF-α, intracellular adhesion molecule-1, CD40L) გამოყოფას ასტიმულირებს. შედეგად ისინი ინსულინრეზისტენტობის განვითარებას ეხმარება. ხმელთაშუაზღვის მოდელის პროდუქტები, მაგალითად ექსტრა ვირჯინ ზეითუნის ზეთი, პლაზმაში DZAA-ის შემცირებით ინსულინრეზისტენტობის პრევენციას უწყობს ხელს.

ნაწლავის მიკრობიოტის ცვლილებებზე დაფუძნებული მექანიზმები

ნაწლავის მიკრობიოტაუმეტესად ბაქტერიებისგან შედგება, თუმცა სოკოებს, ვირუსებს, არქეებსა და პროტისტებსაც შეიცავს. ნაწლავში ბაქტერიების 4 ძირითადი ოჯახია (Firmicutes, Bacteroidetes, Actinobacteria და Proteobateria), თითოეულში მრავალი სახეობით. ბალანსში ყოფნისას ისინი ადამიანის ფიზიოლოგიასა და მეტაბოლიზმში მნიშვნელოვან ფუნქციებს ასრულებს. ჯანმრთელებში სასარგებლო და პირობითად პათოგენურ ბაქტერიებს შორის ბალანსია. სასარგებლოთა სიმცირისას დაავადებათა რისკი იზრდება. მიკრობიოტის ბალანსის დარღვევასა და ორგანიზმისთვის ზიანის დაწყებას „დისბიოზი“ ეწოდება. ის ტიპი 2 დიაბეტისა და მრავალი სხვა დაავადების განვითარებაში მონაწილეობს. მაგალითად, ტიპი 2 დიაბეტი; Firmucites-ის და სხვა ბიტურატის წარმომქმნელი ბაქტერიების შემცირებასა და ოპორტუნისტული, სულფატის წარმომქმნელი ბაქტერიების ზრდას უკავშირდება. როგორც ცხოვრების მრავალ სფეროში, მიკრობიოტაშიც ბალანსი ძალიან მნიშვნელოვანია ნაწლავისა და ზოგადი ჯანმრთელობის დასაცავად.

დისბიოზი ბაქტერიული კომპონენტებითა და პათოგენთან დაკავშირებული მოლეკულური პატერნებით (PAMP), როგორიცაა ფლაგელინი, ლიპოტეიქოის მჟავა, პეპტიდოგლიკანი და ლიპოპოლისაქარიდი (LPS), ნაწლავის გამტარობასა და Toll-ის მსგავსი რეცეპტორების (TLR) აქტივაციას ზრდის. ეს ანთებით ციტოკინებს წარმოქმნის. მაგალითად, დიაბეტიანებში LPS უფრო მაღალია, ვიდრე არადიაბეტიანებში. საკვები და კვებითი მოდელები მიკრობიოტის შემადგენლობასა და ფუნქციაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. საკვებისა და მიკროორგანიზმების რთულ ურთიერთქმედებას სასარგებლო ან საზიანო გავლენა შეიძლება ჰქონდეს. მრავალი კვლევა ამტკიცებს ხმელთაშუაზღვის დიეტის დადებით გავლენას მიკრობიოტაზე. ის ბოჭკოთი და რთული ნახშირწყლებით მდიდარია. ბოჭკოს ფერმენტაციით მოკლეჯაჭვიანი ცხიმოვანი მჟავები (KZYA) წარმოიქმნება. ისინი ღვიძლის, ცხიმოვანი ქსოვილის, ტვინისა და პანკრეასის KZYA რეცეპტორების გააქტიურებით გლუკოზისა და ლიპიდების მეტაბოლიზმს არეგულირებს. ასევე KZYA-მ GLP-1-ისა და GLP-2-ის სეკრეციის სტიმულირებით შეიძლება გაზარდოს ინსულინის მგრძნობელობა, პანკრეასის β უჯრედების გამრავლება და დანაყრება. დიაბეტიანებში ჯანმრთელებთან შედარებით ნაკლები KZYA (განსაკუთრებით ბუტირატი) აღინიშნა. ამიტომ ამ მოდელით კვება და KZYA-ის ზრდა დიაბეტის პრევენციასაც და დიაბეტიანებში შაქრის კონტროლსაც დაეხმარება.

2020 წელს „JAMA“ ჟურნალში გამოქვეყნდა კვლევა, რომელიც შეისწავლიდა, რა წვლილი შეაქვს ტიპი 2 დიაბეტის განვითარებაში სტატიაში აღწერილ რისკფაქტორებს.  დიეტის ტიპი 2 დიაბეტსა და შესაბამის მექანიზმებზე როლის შესასწავლად ჩატარებულ კვლევაში საშუალო ასაკით 59 წლის 25.317 მონაწილე იყო. მათ საშუალოდ 19,8 წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ. შესაბამისობა „ხმელთაშუაზღვის დიეტის სკალით“ დადგინდა. შესაბამისობის ქულები; 0-3, 4-5 და 6-9 სახით 3 კატეგორიად დაიყო. კვლევისას 25.317 მონაწილიდან მხოლოდ %9-ს განუვითარდა ტიპი 2 დიაბეტი. მოდელის მიმდევრებშიც რისკი ცვალებადი იყო. შედეგად, მაღალი შესაბამისობის მქონეთა ტიპი 2 დიაბეტის რისკი ნაკლები შესაბამისობის მქონეებთან შედარებით %30 ნაკლები აღმოჩნდა. სხვაგვარად, მოდელთან შესაბამისობის ზრდასთან ერთად ტიპი 2 დიაბეტის რისკი მცირდებოდა. ამასთან, შედეგებმა აჩვენა; ინსულინრეზისტენტობის შემცირებატიპი 2 დიაბეტის რისკის დაწევაში ყველაზე მოქმედი რისკფაქტორი იყო. მას რიგით მოჰყვებოდა;

• სხეულის მასის ინდექსის შემცირება: BMI გამოითვლება წონის (kg) გაყოფით სიმაღლის კვადრატზე (m2). ის ადამიანების ნაკლებწონიანად, ნორმალური წონის, ჭარბწონიანად ან სიმსუქნის მქონედ დასაჯგუფებლად გამოიყენება.
• HDL-ის ზრდა: კარგი ქოლესტერინის სახელით ცნობილი HDL (მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინი) ქოლესტერინის ქსოვილებიდან და ძარღვებიდან ღვიძლში გადატანას უზრუნველყოფს. ამით ძარღვებში ქოლესტერინული ფოლაქების დაგროვებას უშლის ხელს და მრავალი დაავადების რისკს ამცირებს.
• LDL-ის შემცირება: ცუდ ქოლესტერინად ცნობილი LDL (დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინი), HDL-ის საპირისპიროდ, ქოლესტერინს ქსოვილებსა და ძარღვებში გადაიტანს. მისი მაღალი დონე ფოლაქების დაგროვებას იწვევს და მრავალი დაავადების რისკის ზრდას უწყობს ხელს.
• VLDL-ის შემცირება: სხვა ცუდ ქოლესტერინად ცნობილი VLDL (ძალიან დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინი), LDL-ის მსგავსად, ძარღვებში გროვდება. განსხვავება ისაა, რომ მის შემადგენლობაში ქოლესტერინზე მეტად ტრიგლიცერიდად წოდებული სხვა ცხიმია, რომელსაც ძარღვებში დაგროვების თვისება აქვს.
• ანთების შემცირება: ეს ორგანიზმის ფიზიოლოგიური პასუხია ნებისმიერი დაზიანების მიმართ (ცოცხალი, არაცოცხალი უცხო ფაქტორი ან შინაგანი/გარეგანი ქსოვილოვანი დაზიანება).
• განტოტვილჯაჭვიანი ამინომჟავების ზრდა: ესენციური ამინომჟავები DZAA ცნობილია როგორც ვალინი, ლეიცინი და იზოლეიცინი. რადგან ორგანიზმი მათ ვერ წარმოქმნის, საკვებით უნდა მივიღოთ. ისინი გლუკოზის მიღების ზრდასა და ინსულინრეზისტენტობის შემცირებას ეხმარება.
• არტერიული წნევის შემცირება: არტერიული წნევა სისხლის მიმოქცევის სისტემის არტერიებში სისხლის წნევაა. მისმა მატებამ მრავალი დაავადების განვითარებას შეიძლება გაუხსნას გზა.
• HbA1c-ის შემცირება: HbA1c დიაბეტის დიაგნოზისთვის ყველაზე ხშირად გამოყენებული ტესტია. HbA1c ასახავს გასული 2-3 თვის საშუალო გლუკოზის მაჩვენებელს.

ზოგადად, შედეგები აჩვენებს, რომ ხმელთაშუაზღვის კვებით შეგიძლიათ დაეხმაროთ როგორც ტიპი 2 დიაბეტის, ისე გულ-სისხლძარღვთა დაავადებისა და კიბოს მსგავსი მრავალი დაავადების რისკფაქტორების მოცილებას და შესაბამისად რისკის დაწევას.

დასკვნა

მრავალი კვლევა ამტკიცებს, რომ ხმელთაშუაზღვის დიეტა ტიპი 2 დიაბეტის რისკის შემცირებასა და მკურნალობის მხარდაჭერას ეხმარება. ამიტომ ზოგადი ჯანმრთელობის გასაუმჯობესებლად და ტიპი 2 დიაბეტისგან დასაცავად ამ მოდელის შესაბამის კვებას გირჩევთ. ამ გზით არა მხოლოდ ტიპი 2 დიაბეტის, არამედ კიბოს, ნაწლავის დაავადებების, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისა და ალცჰაიმერის მსგავსი მრავალი დაავადების რისკს შეამცირებთ.