Diabet, prediabet, insulin müqaviməti nədir? Əlamətləri və müalicəsi

Diabet nədir?

Şəkər xəstəliyi kimi tanınan diabet (Diabetes Mellitus, DM) qəbul edilən qidaların enerjiyə çevrilməsinə təsir edən, yüksək qan şəkəri (hiperqlikemiya) ilə səciyyələnən xroniki (uzunmüddətli) metabolik xəstəlikdir.

Hüceyrə və orqanlarımızın ehtiyac duyduğu enerji əsasən qan şəkərindən təmin edilir. Qan şəkərinin mənbəyi qidalardır. Bundan başqa, az miqdarda şəkər qaraciyər və əzələlər tərəfindən istehsal olunur. Qidalarla aldığımız şəkər qan dövranında yüksək səviyyəyə çatanda mədəaltı vəzin beta hüceyrələrindən qana insulin ifraz edilir. İnsulin, qan şəkərini normal həddə saxlamaq üçün bədən hüceyrələrini qlükozanı qəbul etməyə və toplamağa yönəldən hormondur.

Diabetdə bədənimiz kifayət qədər insulin istehsal etmir və ya istehsal edilmiş insulindən lazımi şəkildə istifadə edə bilmir.

Nəticədə qan dövranında şəkər yüksək qalır. Zamanla bu, dəridə xoralara və sağalmayan yaralara, diabetik neyropatiya deyilən sinir zədəsinə, göz problemlərinə və görmə itkisinə, böyrək xəstəliyi, insult və ürək xəstəliyi kimi ciddi problemlərə səbəb ola bilər.

Rəqəmlərlə diabet

• Son 20 ildə ABŞ-da diabet xəstələrinin sayı 3 dəfədən çox artmışdır.
• ABŞ-da hər 4 yetkindən 1-i diabetli, hər 3 yetkindən 1-i isə prediabetlidir (diabetə meyillilik və ya gizli şəkər deyilə bilər); böyük əksəriyyəti bundan xəbərsizdir.
• Diabet ABŞ-da ölümün aparıcı 7-ci səbəbidir.
• Siqaret çəkənlərdə çəkməyənlərə nisbətən tip 2 diabet yaranma ehtimalı %30-40 yüksəkdir.
• Diabetli şəxslərin erkən yaşlarda diabeti olmayanlara nisbətən ürək-damar xəstəliyi və ya insult keçirmə ehtimalı iki dəfə yüksəkdir.
• Siqaret çəkən diabet xəstələrində ürək və böyrək xəstəlikləri daxil ciddi sağlamlıq problemləri yaranma riski daha yüksəkdir.
• Diabet inkişaf etmiş ölkələrdə xroniki böyrək xəstəliyinin, aşağı ətraf amputasiyalarının (ayaq-baldırın əməliyyatla götürülməsi) və yetkinlərdə korluğun aparıcı səbəbidir.

Diabet diaqnozu necə qoyulur?

Diabetli şəxslər xəstəlik aşkar edildikdə və yaxşı idarə olunduqda uzun, sağlam həyat sürə bilirlər. Diabetlə yaxşı yaşamaq üçün erkən diaqnoz, müalicələrə riayət və həyat tərzi dəyişiklikləri çox vacibdir. Diaqnoz qoyulmamış və müalicə edilməmiş diabetlə keçən müddət uzandıqca sağlamlıq nəticələri də yəqin ki, daha pis olacaq.

Acqarına qan şəkəri normalda neçə olmalıdır?

Amerika Diabet Assosiasiyası (ADA) normal insan üçün acqarına qan şəkərini < 100 mg/dl kimi müəyyən etmişdir.

Diabet riskinin artması meyarları:

• Acqarına qan şəkərinin 100 ilə 125 arasında olması;
• 75 gr OGTT (şəkər yükləmə testi) zamanı 2 saatlıq acqarına qan şəkərinin 140 ilə 199 arasında olması;
• HbA1c göstəricisinin 5.7 ilə 6.5 arasında olmasıdır.

Bu meyarlar diabet diaqnozuna yetərli olmasa da, diabet riskinin artdığını göstərir.

Diabetin diaqnostik meyarları nədir?

• Amerika Diabet Assosiasiyasının aşağıdakı meyarlarından yalnız biri diaqnoz üçün yetərlidir:
• Acqarına plazma qlükozası (APG) ≥ 126 mg/dl. Acqarına plazma qlükozası (qan şəkəri) üçün ən az 8 saat aclıq lazımdır.
• Oral qlükoza tolerantlıq testində (OGTT) 2-ci saat plazma qlükozası ≥ 200 mg/dl. OGTT Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının təsvir etdiyi kimi suda həll edilmiş 75 qram susuz qlükoza ekvivalenti olan qlükoza yükü ilə aparılmalıdır.
• HbA1c ≥ %6.5. HbA1c yalnız beynəlxalq standartlaşdırılmış üsullarla ölçüldükdə diaqnostik test kimi istifadə oluna bilər. Ölkəmizdə HbA1c ölçmələri hələ standartlaşdırılmadığından təkbaşına diaqnostik test kimi tövsiyə edilmir. HbA1c testi anemiyada (qanazlığı), hemoqlobinopatiyalarda (qan xəstəlikləri), 2-3 ay ərzində qan köçürülənlərdə, xroniki böyrək çatışmazlığı və hamiləlikdə, C və E vitamini kimi antioksidantların istifadəsində diaqnostik məqsədlə işlədilməməlidir.
• Klassik hiperqlikemiya (yüksək qan şəkəri) və ya hiperqlikemik böhran əlamətləri (susuzluq, tez-tez və çox sidik, çəki itkisi, bulanıq görmə) olan xəstədə təsadüfi plazma qlükozasının ≥ 200 mg/dl olması. Təsadüfi plazma qlükozası qida qəbulundan asılı olmayaraq, ac və ya tox halda günün istənilən vaxtında ölçülə bilər.

HbA1c (qlikozilləşmiş hemoqlobin) nədir?

HbA1c diabet müalicəsinin izlənməsində acqarına qan şəkəri ilə birlikdə ən çox işlədilən testdir. HbA1c əvvəlki 2-3 ayın orta qlükozasını əks etdirir. HbA1c həm də diabetin yan təsirlərinin yaranma riskinin göstəricisidir.

Diabetin əlamətləri nələrdir?

• Ağız quruluğu,
• həddindən artıq yemək və ya iştahasızlıq,
• çox su içmək,
• tez-tez və çox miqdarda sidiyə çıxmaq,
• gecə sidiyə çıxmaq üçün qalxmaq,
• çəki itkisi,
• bulanıq görmə,
• ayaqlarda keyimə,
• iynələnmə və yanma,
• tez-tez sidik yolu və cinsiyyət nahiyəsi infeksiyaları,
• göbələk infeksiyaları,
• dərinin quruması, qaşınma,
• yorğunluq kimi əlamətlər diabetdə çox görülür.

Prediabet nədir?

Prediabet qan şəkərinin normaldan yüksək olduğu (acqarına qan şəkəri 100 ilə 125 mg/dl arasında), lakin tip 2 diabet diaqnozu üçün hələ kifayət qədər yüksəlmədiyi vəziyyətdir. Diabetdən əvvəlki dövr və ya gizli şəkər də adlandırılır. Prediabetli şəxslərdə tip 2 diabet, ürək xəstəliyi və insult riski normal şəxslərə nisbətən yüksəkdir. Lakin həyat tərzi dəyişikliyi ilə risklər azalmaqla yanaşı prediabetdən diabetə keçidin % 40 ilə % 70 arasında qarşısının alına bildiyi sübut edilmişdir.

İnsulin müqaviməti prediabetin ən mühüm səbəbidir. Müqavimət yarananda hüceyrələr insulinə cavab vermədiyindən insulin qan şəkərini hüceyrəyə daxil edə bilmir. Hüceyrələri cavab verməyə sövq etmək üçün mədəaltı vəzi daha çox insulin ifraz etməli olur. Nəhayət yüksək insulinə baxmayaraq qan şəkəri azalmır və prediabet üçün şərait yaranır.

Prediabetin diaqnostik meyarları

• Acqarına qan qlükozası 100-125 arasında olanlar (pozulmuş aclıq qlükozası)
• HbA1c % 5.7 - 6.4 arasında olanlar
• OGTT 2-ci saatında qan şəkəri 140-199 mg/dl arasında olanlar (pozulmuş qlükoza tolerantlığı)

Prediabetin əlamətləri nələrdir?

Prediabet adətən heç bir əlamət yaratmır. Öyrənməyin yeganə yolu qan şəkərini ölçdürməkdir. Ona görə aşağıdakı diabet risk amillərindən hər hansı biriniz varsa, erkən prediabet diaqnozu üçün qan şəkəri testini həkiminizlə müzakirə edə bilərsiniz.

Şikayəti və əlaməti olmayan (asimptomatik) şəxslərdə diabet skrininqi meyarları nələrdir?

Artıq çəkili və ya piylənməsi olan (bədən kütlə indeksi ≥ 25 kg/m2), aşağıdakı risk qruplarından birinə daxil şəxslərdə 45 yaşdan əvvəl diabet skrininqi tövsiyə olunur.

Diabetin səbəbləri / risk amilləri nələrdir?

Bir qədər artıq çəkiyə və ya piylənməyə əlavə olaraq

• 45 və daha yuxarı yaşda olmaq
• Hərəkət azlığı (fiziki inaktivlik)
• Ana, ata, qardaş və ya bacıda tip 2 diabet olması
• Hipertoniya (≥140/90 mmHg və ya hipertoniya müalicəsi alanlar)
• HDL-xolesterin <35 mg/dl və/və ya triqliserid >250 mg/dl
• İnsulin müqavimətinin klinik əlamətləri
• Əvvəlki qiymətləndirmələrdə pozulmuş aclıq qlükozası və ya pozulmuş qlükoza tolerantlığı olması
• Ürək-damar xəstəliyinin olması
• ≥ 4 kg körpə doğanlar və əvvəllər gestasion (hamiləlikdə) diabet diaqnozu alanlar
• Polikistik yumurtalıq sindromu
• Aşağı doğum çəkisi ilə doğulan şəxslər
• Xroniki degenerativ beyin xəstəliyi olanlar və ya antipsixotik dərman qəbul edənlər
• Orqan transplantasiyası aparılmış şəxslər diabetə daha meyillidir.

Lakin bütün diabet növlərinin artıq çəkidən və ya hərəkətsiz həyat tərzindən yaranmadığını bilmək lazımdır. Bəziləri hətta uşaqlıqdan ola bilər.

Neçə növ diabet var?

1. Tip 1 diabet

Adətən tam insulin çatışmazlığına gətirən mədəaltı vəzi zədəsi olur. Çox vaxt uşaqlıq və yeniyetməlikdə başlasa da, istənilən yaşda görülə bilər. Tip 1 diabetin yaranmasında genetika mühüm rol oynamaqla yanaşı viruslar və infeksiyalar kimi digər amillər də təsir edə bilər.

1. İmmun vasitəli tip 1 DM (halların %95-i), pankreatik autoanticisimlər (+)
2. Səbəbi bilinməyən tip 1 DM (halların %5-i), autoanticisimlər (-)

2. Tip 2 diabet

Tip 2 diabetin yaranmasında insulin müqaviməti fonunda tədricən irəliləyən insulin ifrazı pozuntusu və/və ya insulin çatışmazlığı olur. Yuxarıdakı risk amillərinin mövcudluğu da tip 2 diabet riskini artırır.

3. Gestasion (hamiləlikdə) diabet

Hamiləlik diabeti bütün qadınlarda görülmür. Hamiləlikdə bədəni insulinə az həssas olanlarda yaranır. Adətən doğuşdan sonra düzələn gestasion diabet eyni zamanda tip-2 diabetin risk amillərindən biridir.

4. Digər xüsusi tiplər

Beta hüceyrə funksiyasının genetik pozuntuları

• MODY (monogen diabet – gənclərdə görülən tip 2 diabet), mitoxondrial DNA və digərləri

İnsulin təsirinin genetik pozuntuları

• Tip A insulin müqaviməti, lipoatrofik diabet, Leprechauism, R-Mendenhall sindromu

Mədəaltı vəzin ferment ifrazı pozuntuları

• Pankreatit (mədəaltı vəzi iltihabı), vəzin travması və əməliyyatları, mədəaltı vəzi xərçəngi, kistik fibroz, hemoxromatoz və digərləri

Endokrin xəstəliklər

• Akromeqaliya, Cushing sindromu, qlükaqonoma, feoxromasitoma, hipertireoz, somatostatinoma, aldosteronoma və digərləri

Dərman və kimyəvi maddələrdən yaranan diabet

• Qlükokortikoidlər, tiroid hormonları, b-adrenergik aqonistlər, tiazid diuretiklər, antipsixotiklər, statinlər, d-interferon və digərləri

İnfeksiyalar

• Anadangəlmə (doğuşda mövcud) məxmərək, sitomeqalovirus, koksaki b, parotit, adenoviruslar və digərləri

Tip 2 diabet necə müalicə olunur?

Bütün diabetlilərin təxminən %90-ını təşkil edən tip 2 diabetin uzun hazırlıq dövrü (prediabet) var. Lakin 5-15 il sürən bu dövrdə heç bir diabet əlaməti olmaya bilər.

Müalicədə əsas məqsəd yüksək riskli şəxslərdə tip 2 diabetin qarşısını almaqdır. Digər vacib məqam müalicənin tamamilə insanın vəziyyətinə, həyat tərzinə və fərdi risklərinə uyğun müəyyənləşdirilməsi, yəni fərdiləşdirilməsidir.

1. Həyat tərzinin tənzimlənməsi

Həyat tərzi dəyişikliyini əvəz edən heç bir dərman yoxdur.

Tip 2 diabet diaqnozu qoyulanlar mütləq ideal çəkilərinə qayıtmalı və ümumi sağlamlıq üçün həyat tərzlərini dəyişməlidirlər. Bu dəyişikliklər yalnız qan qlükozasına deyil, bütün risk amillərinə müsbət təsir göstərir. Dəyişikliklə 6 ayda %5-10 çəki itkisi təmin edilməlidir. Bu, prediabetdə diabetin qarşısını almağa, mövcud diabetdə isə xəstəliyin geriləməsinə və ya idarəsinə kömək edəcək.

Həyat tərzi dəyişikliyinin iki mühüm hissəsi olan qidalanma vərdişləri və fiziki aktivlik üçün tövsiyələr xəstənin fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun müəyyənləşdirilməlidir.

Diabet xəstələri üçün sağlam həyat məsləhətləri:

• Tam taxıl, meyvə, tərəvəz, yağsız zülal, azyağlı süd, fındıq və badam kimi sağlam yağ mənbələrini əhatə edən təzə, qidalı ərzaqlara üstünlük verin.
• Boş kalorili şəkərli qidalar, şirin qazlı içkilər, qızardılmış və işlənmiş qidalar, şirniyyat kimi qida dəyəri olmayan lazımsız kalorilərdən uzaq durun.
• Siqaret, tütün və elektron siqaret istifadə etməyin.
• Həddindən artıq alkoqoldan çəkinin (qadınlara gündə bir, kişilərə gündə 2 qədəhi aşmamaq tövsiyə olunur).
• Mümkün qədər hərəkətli olmağa çalışın.
• Gündə ən az 30 dəqiqə, həftədə 5 gün sürətli yeriş və ya aerobika edin, velosiped sürün, üzün, yaxud başqa sürətli məşqlər edin.
• Məşq zamanı mümkün aşağı qan şəkərinin (hipoqlikemiya) başgicəllənmə, şüur bulanıqlığı, zəiflik və güclü tərləmə kimi əlamətlərini tanıyın.

İdman və düzgün qidalanma ilə bəzi tip 2 diabet xəstələri dərmansız yaşaya bilir. Yavaş olsa da sabit çəki itkisi məqsədlərinin reallaşmasının uzunmüddətli böyük faydalar verəcəyi yadda saxlanmalıdır.

- Əlaqəli mövzu: Şəkər xəstələri meyvə yeyə bilərmi?

2. Metformin

Metformin tip 2 diabetin müalicəsində və qarşısının alınmasında (prediabetlilərdə) mütləq istifadəsi tövsiyə olunan mühüm dərmandır.

Metformin:

• Qan şəkərini azaldır
• Qaraciyərdə qlükoza (şəkər) istehsalını azaldır
• Əzələnin qlükoza qəbulunu artırmaq üçün insulinin daha həssas və təsirli olmasına kömək edir.

Metformin arıqlamağa da kömək edə bilər. Ürək-damar sisteminə də müsbət təsir göstərir. Bağırsaq narahatlığı (adətən keçici qaz, köp, sancı, ishal), ağızda metal dadı, B12 vitamini çatışmazlığı kimi yan təsirləri ola bilər. Nadir hallarda, xüsusilə toxuma qanlanması və oksigenin azaldığı şəraitdə laktik asidoz yarada bilər. Ağır böyrək xəstəliyində, uzunmüddətli alkoqol istifadəsində, qaraciyər və ağciyər (KOAH) xəstəliyində, infarktın ilk günlərində və kontrastlı radioloji müayinə günlərində tövsiyə edilmir. Digər dərmanlarla birlikdə istifadə zamanı qarşılıqlı və arzuolunmaz təsirlər barədə həkiminizdən məlumat alın.

- Marağınızı çəkə bilər: Metforminin xərçəngdən qoruyucu təsiri ola bilərmi?

3. GLP-1 reseptor aqonistləri və SGLT inhibitorları

Natrium-qlükoza kotransporter 2 (SGLT2) inhibitorları və ya qlükaqona bənzər peptid-1 (GLP-1) reseptor aqonistlərinin aterosklerotik və xroniki böyrək xəstəliyi olan diabetlilərdə müalicəyə əlavə edilməsi Amerika Ürək Assosiasiyasının (AHA) 2018 təlimatında tövsiyə edilmişdir. Yeni təlimatlar aterosklerotik ürək-damar xəstəliyi ilə yanaşı ürək çatışmazlığı riski yüksək olanlara da SGLT2 inhibitoru tövsiyə etməyi məsləhət görür.

• GLP-1 reseptor aqonistləri (albiglutid, dulaglutide, exenatide, liraglutide, lixisenatide və semaglutid) inkretin hormonlarının ifrazını artırır. Bu hormonlar qlükaqona bənzər peptid-1 (GLP-l) və qlükozadan asılı insulinotrop peptid (GIP) adlandırılır.
  İnkretinlər bağırsaqda olur və qida qəbulundan sonra enteroendokrin hüceyrələr vasitəsilə mədəaltı vəzidən insulin ifrazını artırır. Ürək-damar xəstəliyində yeni hadisə və ölüm riskinin azalması (liraglutide; LEADER tədqiqatı), çəki itkisi və aşağı hipoqlikemiya riski üstünlükləridir. İnyeksiya edilən dərmandır. Metforminlə və ya tək istifadə oluna bilər. Mədə-bağırsaq problemləri (ürəkbulanma, iştahasızlıq), pankreatit kimi yan təsirlər görülə bilər.
• SGLT2 inhibitorları (dapagliflozin və empagliflozin) şəkəri azaltmaq üçün yeni dərman növüdür. Böyrəkdə qlükozanın təkrar sorulmasını azaldır; şəkər sidikdə qalaraq xaric edilir. Təzyiqdə yüngül azalma, ürək-damar xəstələrində yeni hadisə və ölüm riskinin azalması (empaglifozin; EMPA REG tədqiqatı), yüngül çəki itkisi və aşağı hipoqlikemiya riski üstünlükləridir. Lakin tez-tez sidik və genital infeksiyalar, ketoasidoz (şəkər koması) görülə bilər. Susuzlaşma (dehidratasiya), böyrək çatışmazlığı, <18 və >75 yaş, aşağı təzyiqdə istifadəsi məsləhət deyil.

4. Digər dərmanlar

• Alfa-qlükozidaza inhibitorları (akarboz və miglitol) yeməkdən sonra mürəkkəb karbohidratların qlükozaya parçalanmasını və sorulmasını yavaşıdır. Bağırsaqda qazı artıra bilər.

• Qlinidlər (nateglinide və repaglinide) qısa təsirli insulin ifrazediciləridir. Mədəaltı vəzidən insulin ifrazını stimullaşdırırlar. Qan şəkərinin lazım olandan çox enməsi (hipoqlikemiya) və çəki artımı yarana bilər.

• Sulfonilurealar (glidlazid, glimeprid, glibenklamid, glibornurid) orta və uzun təsirli insulin ifrazediciləridir. Güclü və sürətli təsir göstərir, mikrovaskulyar riski azaldırlar (UKPDS və ADVANCE kimi uzunmüddətli tədqiqatlarda sübut olunmuşdur). Hipoqlikemiya və çəki artımı ola bilər.

• Qlitazon (pioglitazon) insulin və lipid metabolizmasının ferment və daşıyıcı zülallarına təsir edərək insulin müqavimətini azaldır. Uzunmüddətli ürək-damar xəstəliyi və insult riskini azaldır. Çəki artımı, ödem, osteoporoza bağlı sınıq riskinin artması səbəbindən yaxından izlənməlidir. Ürək çatışmazlığı və sidik kisəsi xərçəngində istifadəsi tövsiyə edilmir.

• DPP-4 inhibitorları (Sitagliptin, Vildagliptin, saksagliptin və Linagliptin) inkretin təsirli maddələrdir. Bağırsaq enteroendokrin hüceyrələrindən insulin ifrazını artırıcı təsir göstərirlər. Hipoqlikemiya yaratmırlar. Pankreatit keçirmiş, yüksək triqliseridi və öd daşı olanlarda ehtiyatla tövsiyə edilir. Çəkiyə təsirləri yoxdur. Linagliptinin xroniki böyrək çatışmazlığında istifadə üstünlüyü var.

Yeni diaqnozlu tip 2 diabet xəstəsində müalicə yanaşması necə olmalıdır?

• Həyat tərzi dəyişikliyi bütün pillələrdə tövsiyə edilməlidir.
• Akarboz bütün pillələrdə kombinasiya (dərmanlara əlavə) kimi istifadə oluna bilər.
• Tip 2 diabetdə qan şəkəri tənzimləndikdən sonra dinamik izləmə davam etməli, lazım olsa əvvəlki pilləyə qayıdaraq dərmanlar və dozalar azaldılmalıdır.
• C peptid beta hüceyrə ehtiyatının ən mühüm göstəricisidir. Tip 2 diabetdə C peptid hiperqlikemiya və qlükotoksiklikdən mənfi təsirlənə bilər. Lakin C peptid səviyyəsinin hiperqlikemiyaya baxmayaraq yüksək olması müalicəyə cavab baxımından əhəmiyyətlidir.
• Beta hüceyrə ehtiyatı yetərsiz (C Peptid < 0.5 ng/ml) bütün xəstələr HbA1c-dən asılı olmayaraq insulinlə müalicə olunmalıdır.
• Bazal insulin və GLP-1 analoqu koformulyasiyası seçim ola bilər.

Əvvəldən diaqnozlu, müalicə alan tip 2 diabetdə yanaşma necə olmalıdır?

• Həyat tərzi dəyişikliyi bütün pillələrdə tövsiyə edilməlidir.
• Akarboz bütün pillələrdə kombinasiya kimi istifadə oluna bilər.
• Ən çox 3 aylıq müalicəyə baxmayaraq HbA1c %8-dən yüksəkdirsə, növbəti pilləyə keçilməlidir.
• Effektiv OAD müalicəsinə baxmayaraq HbA1c > %10 olarsa, birbaşa insulinə keçilməlidir.
• Tip 2 diabetdə qan şəkəri tənzimləndikdən sonra dinamik izləmə davam etməli, lazım olsa əvvəlki pilləyə qayıdaraq dərmanlar və dozalar azaldılmalıdır.

5. İnsulin müalicəsi

Tip 1 və bəzi tip 2 diabet xəstələrinə qan şəkərinin çox yüksəlməməsi üçün insulin lazım ola bilər. İnsulin yüksək qan şəkərini tənzimləməyə və fəal yaşamağa kömək edir. Lakin yüksək dozada ağır hipoqlikemiya kimi ciddi yan təsir yarada bilər.

Tip 2 diabetdə insulin müalicəsinin prinsipləri

• İki oral antidiabetik (OAD) istifadə edən, müalicə ilə HbA1c optimallaşdırıldıqdan 3-6 ay sonra HbA1c > %7.5 olan xəstələrə başqa OAD qrupundan dərman və ya bazal insulin əlavə edilməlidir.
• Effektiv OAD müalicəsinə baxmayaraq HbA1c > %10 olarsa, birbaşa insulinə keçilməlidir.
• İnsulin başlanan xəstələr hipoqlikemiyanın (aşağı qan şəkərinin) tanınması, qarşısının alınması və müalicəsi barədə məlumatlandırılmalıdır.
• Xəstəyə insulin dozasının titrlənməsi öyrədilməlidir.
• Ürək çatışmazlığında insulin və qlitazonlar birlikdə verilməməlidir.
• İnsulinlə ideal qan qlükozasına çatan xəstələrdə izləmə davam etməlidir. İstifadəçilərin %50-sində hipoqlikemik tutmalar ola bilər; bu halda insulin dozası yenidən azaldılmalıdır.

“TÜRKDİAB Diabetin diaqnostika və müalicə təlimatı 2018”

İnsulin çox vaxt dərialtına və ya dəriyə yaxın piy toxumasına vurulur. Təsirin başlama sürəti, zirvəyə çatması və davam edib bitmə müddətinə görə sürətli, orta və uzun təsirli olmaqla 3 növ var.

1. Sürətli təsirli insulinlər
   Yeməkdən sonra qan şəkərinin qəfil yüksəlməsini idarə etmək və çox yüksək şəkəri sürətlə azaltmaq üçün istifadə olunur.
   • Sürətli (rapid) insulin analoqları: təsir 5-15 dəqiqədə başlayır və ümumən 4 saat davam edir.
   • Adi (regulyar) insan insulini: təsir 30-60 dəqiqədə başlayır və ümumən 8 saat davam edir.
2. Orta təsirli insulinlər
   Qana daha yavaş daxil olur, lakin daha uzun təsir göstərir. Əsas istifadəsi gecə qan şəkərinin tənzimlənməsidir. Yeməklər arasında qlükozanı tarazlamaqda da effektivdir.
   • NPH insan insulini: təsir 1-2 saatda başlayır, 4-6 saatda zirvəyə çatır. Bəzi hallarda 12 saata qədər davam edir.
   • Əvvəlcədən qarışdırılmış (kombinə) insulinlər: sürətli təsirli və NPH insulin qarışığıdır; təsir 30 dəqiqədə başlayıb 12 saata qədər sürə bilər.
3. Uzun təsirli insulinlər
   Uzun təsirli insulin analoqları tək tipdən ibarətdir və təsirləri 1.5 ilə 2 saatda başlayır. Markaların təsir müddəti fərqlənə bilər, ümumən 12 ilə 24 saat arasında dəyişir. Aclıqda, yeməklər arasında və gecə qan şəkərini tənzimləməyə uyğundur.

Bəzi diabetlilər qısa təsirli insulin və ya müxtəlif insulinlərin kombinasiyasına ehtiyac duyur, digərləri qan şəkərini davamlı saxlamaq üçün uzun təsirli insulin seçirlər. Diabet müalicəsinin ən vacib pilləsi olan fərdiləşdirilmiş, şəxsə ən uyğun müalicəni müəyyənləşdirməkdə həkiminiz kömək edəcək. Lakin həyat tərzi dəyişikliyinin dərmanlardan çox vacib olduğu, uzun və sağlam həyatın əvəzolunmaz şərti sayıldığı unudulmamalıdır.