Metformin və xərçəngdən qorunma

Xərçəng tədqiqatlarında hər gün yeni qorunma strategiyaları hazırlanır. Son illərdə əhəmiyyət qazanan mövzulardan biri xərçəng hüceyrəsinin enerji metabolizminin hədəflənməsidir. Antidiabetik (diabetə qarşı effektiv) dərman olan metformin bu sahədə intensiv araşdırılır və bəzi müsbət nəticələr bildirilir.

Metformin tip 2 diabet xəstələrində ilk xətt müalicə kimi seçilən, əlavə təsirləri az olan dərmandır. Son illərin tədqiqatları onun güclü antidiabetik olmaqla yanaşı şişəleyhinə (xərçəngə təsirli) xüsusiyyətləri də olduğunu göstərir.

Dərmanın maraqlı kəşf hekayəsi vardır: 1950-ci illərdə qrip müalicəsində istifadə edilərkən qan şəkərini azaldıcı təsiri müşahidə olunmuş və ilk dəfə 1957-ci ildə diabet dərmanı kimi istifadəyə başlanmışdır. Galega officinalis bitkisinin ekstraktından sintez edilən dərman qaraciyərdə istehsal olunan qlükozanı azaldır və nəticədə insulinə həssaslığı artırır. İnsulin müqaviməti adlandırılan diabetönü dövrdə, tip-2 diabetdə, alkoqolsuz qaraciyər piylənməsində və polikistik yumurtalıq sindromunda istifadə edilir. Həmçinin başda süd vəzi olmaqla bəzi xərçənglərdə araşdırılır. 1000-dən çox elmi tədqiqatda metforminin diabet, piylənmə, ürək-damar xəstəlikləri və xərçəngdə təsirləri qiymətləndirilmişdir.

Bu tədqiqatlardan qısaca;

• 2009-cu ildə yayımlanan tədqiqatda 10 il metforminlə müalicə edilmiş 8000 diabet xəstəsində xərçəngə tutulma göstəricisinin digərlərindən yüzdə 54 azaldığı müəyyən edilmişdir.
• 2009-cu ildə yayımlanan, 12.000 xərçəng xəstəsində aparılmış başqa tədqiqatda metformin istifadə edənlərdə ölüm göstəricisi digər antidiabetik dərmanlardan istifadə edənlərdən yüzdə 30 az müşahidə edilmişdir.
• 2008-ci il tədqiqatında 36 aydan çox metformin istifadə edən tip2 diabet xəstələrində xərçəngə tutulma göstəricisində yüzdə 72 azalma görülmüşdür.

Həmçinin metforminin xərçəngdən qoruyucu təsirlə yanaşı xərçəng xəstələrinin ömrünü artırdığı da görülmüşdür. Bu məqsədli tədqiqatlarda metforminə başlayan kolon (yoğun bağırsaq), süd vəzi və ağciyər xərçəngi xəstələrinin ömrünü əhəmiyyətli dərəcədə uzatdığı müəyyən edilmişdir.

Diabezlik və xərçəngləşmə: Metforminin xərçəngdən qoruyucu rolu

Metforminin xərçəngdən qoruyucu təsiri piylənmə, diabet və xərçəng əlaqəsindən ortaya çıxmışdır. Tədqiqatlar diabetli insanlarda bütün xərçəng növlərinə tutulma riskinin sağlam insanlardan yüksək olduğunu sübut etmişdir. Yüksək qan şəkəri böyrək, süd vəzi və dəri xərçəngləri ilə əlaqələndirilmişdir.

Metforminin əsas təsiri AMPK (adenozin monofosfat protein kinaza) adlı zülalın aktivləşdirilməsidir. AMPK-ni orqanizmin enerji sensoru kimi görə bilərik. Bu zülal hüceyrədə enerji miqdarını yoxlayaraq yağ və karbohidratların saxlanmasına və ya enerji istehsalı üçün istifadəsinə qərar verir. Qanda şəkər çox yüksəldikdə qaraciyərdən şəkər buraxılmasını azaldır və qandan qlükoza qəbulunu artırır. Beləliklə, insulinə həssaslığı saxlayaraq qan şəkərini azaldır. AMPK-nin xərçəng hüceyrələrinə təsiri də araşdırılmışdır. AMPK zülalı xərçəng hüceyrələrinin qida dəstəyini kəsərək ölmələrini təmin etmişdir. Mövzu üzrə ən ətraflı tədqiqatda laboratoriyada metformin əlavə edilən hüceyrələrdə sürətlə proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü baş vermişdir.

AMPK zülalı aşağı kalorili pəhriz və məşqlərlə aktivləşdirilə bilər. Metformin bu zülalı aktivləşdirməyin ən sadə və təhlükəsiz yollarından biridir. Həmçinin kalorini məhdudlaşdıraraq da aktivləşdirə bilərik. Kalori məhdudiyyəti ilə xərçəngə tutulma riskini azaltdığı və ömrü artırdığı klinik tədqiqatlarla sübut edilmişdir.

Qısaca; metforminin xərçəngdən qoruyucu və xərçəng xəstələrində ömrü artırıcı təsiri laboratoriya və klinik tədqiqatlarda müşahidə edilmişdir. Bu qoruyucu təsiri anlamaq xərçəng metabolizmini hədəfləyən müalicələrin hazırlanması üçün mühüm addım olacaqdır. Bununla yanaşı, qan şəkərini azaldan metforminin mütləq həkim tövsiyəsi və nəzarəti altında istifadə olunmalı olduğu unudulmamalıdır.