Xərçəng xəstələri üçün embrionun dondurulması və sonsuzluq müalicəsi haqqında məlumat

Xərçəng və ya onun müalicəsi bəzən xəstənin övlad sahibi olmaq qabiliyyətinə təsir edə bilər. Lakin xərçəngə tutulmağınız mütləq bir daha övlad sahibi ola bilməyəcəyiniz demək deyil. Bu yazımızda fertilliyin təsirlənəcəyi hallarda müalicədən əvvəl onu qorumaq üçün ən çox müraciət edilən üsul olan embrionun dondurulması seçimlərini ehtiva edən məlumatı sizinlə paylaşdıq.

Ana bətnində inkişafın 2 - 8-ci həftələri arasındakı dövrdə balaya embrion adı verilir. Normal şəraitdə ananın bədənində baş verən mayalanma bədən xaricində, xüsusi laboratoriyalarda da təqlid edilə bilər. Sonra yaranan embrionlar hamiləlik üçün ana namizədinə köçürülə və ya sonradan istifadə üçün dondurula bilər. Embrionun dondurulması gələcəkdə arzulanan hamiləliklər, başqalarına bağışlama və ya araşdırmalarda istifadə üçün edilə bilər.

Embrion necə yaradılır?

Mayalanma üçün qadının yumurta ehtiyatından müəyyən sayda toplanmalıdır. Dərman və hormon istifadə edilərək qadınlarda mayalanmaya uyğun potensiallı yumurtaların istehsalı artırılır. Çoxaldılan yumurtalar mayalanma üçün toplanır. Laboratoriyada hazırlanır.

Bədən xaricində mayalanma iki cür edilir: IVF (in vitro mayalanma) və ICSI (hüceyrədaxili sperm inyeksiyası). IVF-də toplanan yumurtalar laboratoriyada spermlərlə qarışdırılır. 16-20 saat sonra yumurtanın spermin içinə daxil olması gözlənilir. ICSI-də sperm birbaşa yumurtaya inyeksiya edilir. IVF uğursuz olduqda və ya spermin hərəkətində, quruluşunda pozuntu olduqda daha çox ICSI seçilir.

Dondurma prosesi necə həyata keçirilir?

Məqsəd embrionu uzun müddət qorumaqdır. Lakin ən böyük problem hüceyrələrdəki sudur. Hüceyrədaxili su donarkən kristal şəklini alır. Bu da hüceyrələrin partlamasına və ölümünə səbəb olur.

• Kristallaşmanın qarşısını almaq üçün embriondakı su krioprotektant adlanan, donmanın qarşısını alan maye ilə əvəz edilir.
• Yavaş dondurma: Embrion zədəsini minimuma endirmək üçün temperatur yavaş-yavaş azaldılır.
• Vitrifikasiya: Çox sürətli soyutma edilir. Beləcə su molekulları kristallaşmağa vaxt tapmadan donur. İstifadə üçün əridildikdə daha az zədə yaranır. Yavaş dondurma üsulundan nisbətən daha uğurludur.

Kimlər etdirməlidir?

Əslində bu üsul hər qadına edilə biləcək tətbiqdir. Xüsusilə müəyyən xəstə qrupları üçün daha faydalıdır. Yumurtalıqların hiperstimulyasiya sindromunda və reproduksiyaya təsir edən dərmanların istifadəsində (xərçəng xəstələrində kimyaterapiya dərmanları kimi) edilməsi düşünülə bilər.

Xərçəng ümumən yaşlılıq xəstəliyi olsa da, iş həyatı, gec evlənmə və s. səbəblərdən günümüzdə övlad sahibi olma yaşı artıb. Bu da nisbi olaraq hələ övlad sahibi olmadan xərçəngə tutulanların sayını artırıb.

Bir çox kimyaterapiya dərmanının fertilliyə mənfi təsiri var. Yumurtalıq və xayalara toksik təsir göstərə bilər. Yumurtalar dondurularaq bu cür kimyaterapiya almış və ya alacaq xəstələrin (məsələn, gənc yaşda süd vəzi xərçəngi müalicəsi alan qadın xəstə) gələcəkdə övlad sahibi olması təmin edilə bilər. Embrion yaradılarkən genetik qiymətləndirməsi də edilə bilər.

Embriondan təcrid edilən müəyyən miqdar DNA ilə xromosom anomaliyaları və mutasiyalar müəyyən edilə bilər. Genetik quruluşu daha düzgün embrionlar seçilib implantasiya edilə bilər, lakin bu, etik baxımdan hələ mübahisəlidir.

Adətən yan təsir saydığımız bəzi hallar yumurta toplama zamanı baş verir. Sancı və şişkinlik, toxluq hissi, qanaxma, infeksiya, həddən artıq yumurta istehsalı kimi arzuolunmaz təsirlər ola bilər, lakin bunlar tez-tez görülmür və yüngül olur.

Embrionlar nə qədər donmuş qala bilər? Donmuş embrion, yoxsa təzə embrion?

Nəzəri olaraq embrionlar -196 ℃-də, yəni bioloji hadisələrin demək olar dayandığı temperaturda müddətsiz saxlanıla bilər. Təcrübədə bunu sübut edəcək müddətə çatılmayıb, çünki üsul 1983-cü ildə həyatımıza daxil olub. Tarixi yenidir.10 illik embrionlarla uğurlu hamiləliklər əldə edilsə də, bu mövzuda daha çox tədqiqat lazımdır.

Embrionların dərhal və ya sonradan istifadəsi arasında fərq olub-olmaması araşdırma mövzusudur. International Journal of Reproductive Medicine adlı elmi nəşrdə bildirilən, 1000 nəfəri əhatə edən tədqiqatın nəticəsinə görə ikisi arasında fərq yoxdur. Əksini iddia edən, donmuş embrionların ana və körpə üçün daha faydalı olduğunu və hamiləlik şansını artırdığını bildirən tədqiqatlar da var.

Embrionun dondurulması terminini gələcəkdə tibbdə, xüsusilə onkologiyada daha çox eşidə bilərik. Belə ki, gələcəkdə donmuş embrionların təzə embrionları əvəz edəcəyi müzakirə olunan mövzulardandır. Bu sahədə daha çox tədqiqat lazımdır.

Kişi xərçəng xəstələrində fertilliyin qorunması üçün spermin saxlanması

Sperm bankçılığı kişilərdə fertilliyin qorunması üçün ən yaxşı müəyyən edilmiş üsuldur. Sperm bankı müxtəlif insanlardan toplanan spermlərin saxlandığı laboratoriyadır. Gələcək istifadə üçün spermləri saxlamağın olduqca asan və uğurlu yoludur. Adətən xərçəng müalicəsindən əvvəl gənc kişilərə tövsiyə edilir (ən çox xaya şişinin müalicəsindən əvvəl). Vacibdir ki, ölkəmizdə sperm və yumurta hüceyrəsinin sahibindən başqa cütlüklərə verilməsi qadağandır. Ölkəmizdə xəstəlik halları xaricində spermlərin saxlandığı sperm bankları yoxdur.

Xərçəng müalicələri hər gün daha çox insanın həyatını xilas edir. Lakin belə həyati müalicələrin heç bir yan təsiri olmayacağını düşünmək düzgün deyil. Tibbdə gəldiyimiz nöqtədə dərmanları yaxşı tətbiq etməyi öyrəndiyimiz qədər müalicə yan təsirlərini idarə etməkdə də təcrübəliyik. Xüsusilə tibbi onkoloqların bilik və təcrübəsinin mühüm hissəsini müalicə yan təsirlərini idarə etmək təşkil edir... Xəstəlik prosesini və narahatlıqlarınızı onkoloqunuzla danışmaqdan çəkinməyin. Xərçəngdə erkən diaqnoz nə qədər vacibdirsə, müalicə yan təsirlərinə erkən müdaxilə, məsələn, sonsuzluq barədə müxtəlif tədbirlər görmək həm mümkündür, həm də bəzən müalicənin özü qədər həyatidir.