Hormon əvəzetmə müalicəsi nədir? Hansı qadınlar nə vaxt istifadə etməlidir?

Bir çox qadını maraqlandıran və xüsusilə son 15 ildə diqqətçəkən yeniliklərə görə izlənən menopauzadan sonrakı hormon müalicəsi təlimatı yeniləndi. Menopauzadan sonra qadın hormonlarının azalmasının yaratdığı şikayətləri azaltmağa yönələn bu tətbiqə hormon replasman terapiyası (HRT) və ya hormon əvəzetmə müalicəsi də deyilir. Şimali Amerika Menopauza Cəmiyyəti daha əvvəl 2012-ci ildə dərc etdiyi təlimatı son 5 ildə qadın sağlamlığı ilə bağlı aparılmış tədqiqatlar və yeni klinik araşdırma nəticələri əsasında yenidən yenilədiyini açıqladı. Menopauzal hormon müalicəsinin faydaları və riskləri barədə məlumat verməzdən əvvəl bəzi əsas məlumatları paylaşmaq faydalı olacaq.

Təbii menopauza (aybaşının kəsilməsi) üçün üç meyar mərhələsi var:

• Perimenopauza (və ya menopauzaya keçid); aybaşı pozuntusu ilə başlayır, 1-2 il davam edir.
• Menopauza; menstrual (aybaşı) dövrün bitməsindən 1 il (12 ay) sonra başlayır.
• Postmenopauza; menopauzadan sonrakı dövrü əhatə edir.

Hormon müalicəsinin iki əsas növü var:

• Yalnız estrogen müalicəsi: Estrogen menopauza əlamətlərini ən çox yüngülləşdirən hormondur. Histerektomiya (əməliyyat) ilə uşaqlığı çıxarılmış qadınlar üçün estrogen müalicəsi tövsiyə edilir.
• Estrogen və progesteronun kombinə müalicəsi: Uşaqlığı olan qadınlarda estrogenin tək istifadəsinə görə artan endometrium (uşaqlıq) xərçəngi riskindən qorumaq üçün estrogenə progesteron əlavə edilir.

Hormon əvəzetmə müalicəsi bir çox qadının həyat keyfiyyətini pozan isti basma, ürəkdöyünmə, tərləmə, narahatlıq və vaginal quruluq kimi şikayətlər üçün ən mühüm müalicə seçimi olmaqla yanaşı, sümük itkisini və sınıqları önləməkdə də ən təsirli müalicələrdən biridir. Lakin hormon müalicəsi daşıdığı risklər və yan təsirlərə görə menopauzadan sonrakı bütün qadınlara tətbiq edilmir. Bu risklər hormon müalicəsinin növünə (progesteronun istifadə edilib-edilməməsinə), dozasına, müalicəyə başlama vaxtına və istifadə müddətinə görə dəyişir.

Ürək xəstəlikləri və osteoporozun menopauzadan sonra artması, bunun səbəbinin də estrogen çatışmazlığı olduğu düşünülməsi ilə 1990-cı illərdə hormon müalicəsi menopauzadan sonrakı qadınlarda qorunma məqsədilə geniş istifadə edilirdi. Lakin 2002-ci ildə aparılmış tədqiqatdan sonra bu yanaşma dəyişdi. Çünki tədqiqatda menopauza dövründə istifadə edilən estrogenin qadınları ürək-damar xəstəliklərindən qorumadığı görüldü. Buna görə artıq bu gün menopauzaya girmiş qadınlara ürək xəstəliklərindən qorunmaq məqsədilə estrogen müalicələri verilmir.

Hormon əvəzetmə müalicəsinin faydaları

Menopauzadan sonrakı hormon müalicələri ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA) tərəfindən 4 hal üçün təsdiqlənmişdir. Buna əsasən, FDA

1. Həyat keyfiyyətini pozan, narahatedici menopauza şikayətlərinin olması (isti basma, ürəkdöyünmə, tərləmə kimi)
2. Sümük itkisinin qarşısının alınması (eyni zamanda sümük sınıqlarını azaltmaq üçün)
3. Yumurtalıqları işləməyən və ya əməliyyatla erkən menopauzaya girmiş qadınlarda azalan estrogenin müəyyən müddət əvəz edilməsi; (istifadəyə mane olan narahatlığı olmayanlarda) sümük itkisi, şüur və əhvali-ruhiyyə pozuntuları və digər menopauza şikayətlərini aradan qaldırmaq üçün
4. Qadın cinsiyyət orqanları və sidik yolları (genitourinar sahə) ilə bağlı şikayətləri olanlarda (genital sahənin anatomiyasını düzəltmək, vaginal quruluğu, yanmanı və qıcıqlanmanı aradan qaldırmaq, vaginal hüceyrələri artırmaq, vaginal turşu tarazlığını qorumaq, sidikdə yanmanı və sidik yolu infeksiyasını azaltmaq üçün) hormon müalicəsinin istifadəsini təsdiqləmişdir.

Hormon müalicəsinin həyat keyfiyyətini artıran digər faydaları arasında cinsi funksiyaların qorunması, yuxu pozuntusunun aradan qaldırılması və yuxu keyfiyyətinin artması, əsəb gərginliyinin azalması, oynaq ağrılarının azalması, quruyan, nazilən, qırışan dərinin və tökülən saçların qorunması da sayıla bilər.

Hormon əvəzetmə müalicəsinin riskləri

Tədqiqatlar hormon müalicəsi almağın sağlam qadınlarda müxtəlif xəstəliklərin riskini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirmədiyini göstərmişdir. Lakin ailə anamnezi və ya şəxsi meyli olan qadınlarda süd vəzi xərçəngi, endometrium (uşaqlıq) xərçəngi, damar tutulması, öd kisəsi xəstəliyi riskini artıra biləcəyi iddia edilir. Süd vəzi xərçəngi riskində artımın hormon müalicəsinin uzunmüddətli istifadəsinə bağlı ola biləcəyi iddia edilsə də, bəzi tədqiqatlarda riski artırmadığı, hətta fiziki fəallığı aşağı olan, piylənməsi olanlarla oxşar risk daşıdığı iddia edilir. Hormon müalicəsi istifadə edən qadının süd vəzi xərçənginə tutulması təbii olaraq dərhal hormon müalicəsini günahlandırmasına səbəb olur. Lakin süd vəzi xərçəngi demək olar ki, hər 8 qadından birində görünür və bu xərçəngə tutulan qadınların əksəriyyətində hormon müalicəsi istifadəsi anamnezi yoxdur. Məhdud sayda aparılmış tədqiqatlarda ailəsində süd vəzi xərçəngi anamnezi olan BRCA 1-2 gen mutasiyalı xəstələrdə yumurtalıqlar çıxarıldıqdan sonra hormon müalicəsi istifadəsinin süd vəzi xərçəngi riskini artırmadığı göstərilmişdir.

Hormon müalicəsinin uşaqlıq xərçəngini artırıcı təsiri estrogen müalicəsinə progesteron əlavə edildikdən sonra demək olar ki, sağlam qadınlarla müqayisədə oxşar artım göstərir. Uşaqlıqda şübhəli qalınlaşması olan qadınlarda lazım gəldikdə endometrium biopsiyası aparılmalıdır. Xüsusilə ailəsində xərçəng anamnezi və ya uşaqlıqda qalınlaşması olanların hormon əvəzetmə müalicəsini müntəzəm həkim nəzarəti ilə alması tövsiyə edilir. Hormon müalicəsinin yoğun bağırsaq (kolorektal) xərçəngi üzərində müsbət təsiri var. Aparılmış tədqiqatlarda xüsusilə erkən menopauza dövründə başlanmış hormon müalicəsinin kolon xərçənginin tezliyini azaltdığı göstərilmişdir. Ağciyər xərçənginə təsiri neytral sayılır.

Damar tutulması (tromboz) və insult (iflic) riskini isə artıra bilər. Xüsusilə menopauzadan dərhal sonra başlanmış hormon müalicəsinin ilk illərində yüksək olan damar tutulması riskinin ilk ildən sonra azaldığı iddia edilir.

Buna əsasən, 2017-ci il (yeni) təlimatında ümumiyyətlə:

• Menopauza şikayətlərini idarə etmək üçün rahatlıq verən ən aşağı doza ən qısa müddətdə tətbiq edilməlidir.
• 60 yaşdan kiçik qadınlarda və ya menopauzanın ilk 10 ilində hormon müalicəsinə başlanmasının həm şikayətləri azaltma faydası, həm də yaranan yan təsirlər baxımından təhlükəsizliyi ən yüksək dövr olduğu qəbul edilir. Xüsusilə bu qrup qadınlarda hormon müalicəsinin ürək xəstəliyi və bütün səbəblərdən ölüm riskini azaltdığı müşahidə edilmişdir.
• Menopauzanın başlanmasından on il sonra və ya 60 yaşdan yuxarı qadınlarda koronar ürək xəstəliyi, venoz tromboemboliya (vena tutulması) daxil olmaqla ürək-damar zədələri və demensiya (ağıl zəifliyi) riskinin nəzərəçarpacaq artması səbəbindən hormon müalicəsinin risklərinin faydasından çox ola biləcəyi bildirilmişdir.
• Ümumiyyətlə, 65 yaşdan böyük, menopauzada olan qadınların hormon müalicəsi almasına mane olmaq üçün kifayət qədər sübut yoxdur. Bu yaş qrupundakı qadınlarda da digər qadınlarda olduğu kimi bütün fərdi sağlamlıq faydaları və riskləri diqqətlə qiymətləndirildikdən sonra başlanmalıdır.
• Dərman və ya əməliyyatla 45 yaşdan (xüsusilə 40 yaş) əvvəl erkən menopauzaya girən, hormon müalicəsi üçün uyğun namizədlərdə hormon müalicəsinin erkən başlanıb ən azı 52 yaşadək davam etdirilməsi ürək-damar xəstəlikləri, osteoporoz, əhvali-ruhiyyə pozuntuları və cinsi funksiya pozuntularının qarşısını almaq baxımından tövsiyə edilir.
• Uşaqlığı əməliyyatla çıxarılmış uşaqlıq xərçəngi xəstələrində və süd vəzi xərçəngi (xüsusilə estrogen reseptoruna həssas) xəstələrində keçməyən menopauza ilə bağlı isti basma, ürəkdöyünmə şikayətləri varsa, adətən hormon müalicəsi tövsiyə edilməsə də, tamamlayıcı müalicələr (məsələn, akupunktur) tətbiq edilə bilər. Xəstələr bu şikayətləri üçün müalicə seçimləri barədə onkoloqları ilə danışmalıdırlar.

Hormon müalicəsinin ən mühüm məqsədi həyat keyfiyyətini artırmaqdır. Buna görə tam fərdiləşdirilməli və fayda-risk təhlilinə görə aparılmalıdır. Bundan sonra da dövri (müntəzəm) həkim nəzarəti tövsiyə edilir. Çünki dövri yoxlamalardan sonra hormon müalicəsi seçimləri dəyişə və ya bəzən müalicə dayandırıla bilər.